i ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM NGUYỄ N QUANG HƢNG NGHIÊN CỨU CẤU TRÚC
VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP KINH DOANH RỪNG
HỢP LÝ ĐỐI VỚI RỪNG PHỤC HỒI BẰNG TÁI SINH
TỰ NHIÊN TẠI VÙNG TÂY BẮ C
Chuyên ngành: Lâm học
Mã số: 60 62 02 01 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP
NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS. TS. TRẦ N VĂN CON
Thái Nguyên, năm 2012

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
ii

Đặt vấn đề 1
Chƣơng 1: Tổng quan nghiên cứu 3
1.1. Một số khái niệm 3
1.2. Ngoài nước 8
1.3. Trong nước 13
1.4. Thảo luận 21
Chƣơng 2: Mục tiêu, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu 22
2.1. Mục tiêu nghiên cứu 22
2.2. Đối tượng, phạm vi và nội dung nghiên cứu 22
2.3. Phương pháp nghiên cứu 22
2.3.1. Phương pháp tiếp cận chung 22
2.3.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể 23
Chƣơng 3: Khái quát điều kiện cơ bản của vùng nghiên cứu 31
3.1. Vị trí địa lý 31
3.2. Địa hình địa thế 31
3.3. Khí hậu thủy văn 32
3.4. Đặc điểm thổ nhưỡng 32
3.5. Thảm thực vật rừng 34
3.6. Hiện trạng tài nguyên rừng 37
3.7. Kinh tế xã hội 38
3.8. Đánh giá chung 39
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
iv

Chƣơng 4: Kết qủa và thảo luận 41
4.1. Đánh giá hiện trạng và diễn biến RPH bằng TSTN vùng Tây Bắc 41
4.1.1. Khái quát diễn biến tài nguyên rừng vùng Tây Bắc 41
4.1.2. Hiện trạng và diễn biến diện tích RPH vùng Tây Bắc 44
4.1.3. Hiện trạng và diễn biến chất lượng RPH vùng Tây Bắc 46
4.1.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến diễn biến rừng 48

ha hec ta
HSTR Hệ sinh thái rừng
m mét
N số cây
N/ha Mật độ cây trên ha
ÔTC Ô tiêu chuẩn
RPH Rừng phục hồi
RSX Rừng sản xuất
TSTN Tái sinh tự nhiên
XTTSTN Xúc tiến tái sinh tự nhiên

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
vi

DANH LỤC BẢNG

Bảng Nội dung Trang
2.1. Số lượng ô tiêu chuẩn theo tỉnh 24
4.1. Diễn biễn diện tích rừng theo tỉnh 41
4.2. Diễn biến diện tích các kiểu rừng toàn vùng 42
4.3. Diễn biến trữ lượng các kiểu rừng gỗ 43

1

ĐẶT VẤN ĐỀ
Do hệ quả của thời gian dài khai thác rừng tự nhiên bằng các biện pháp
chưa hợp lý, rừng nguyên sinh và rừng giàu ngày càng suy giảm về cả số
lượng và chất lượng. Trong đó, quá trình tái sinh và diễn thế tự nhiên của rừng
tạo ra những diện tích rừng non với cấu trúc đặc trưng nhưng các giải pháp cải
thiện và lợi dụng loại rừng này theo các quy luật sinh thái vẫn là vấn đề đặt ra
đối với toàn ngành Lâm nghiệp hiện nay.
Mất rừng, độ che phủ giảm, đất đai bị thoái hoá do xói mòn, rửa trôi,
sông hồ bị bồi lấp, môi trường bị thay đổi, hạn hán lũ lụt gia tăng, ảnh hưởng
lớn đến mọi mặt đời sống của nhiều vùng cư dân. Mất rừng cn đồng nghĩa
với sự mất đi nhiều nguồn gen động thực vật. Các thảm hoạ thiên tai gần đây
đã làm gia tăng nhận thức của công chúng và các nhà quản lý về hậu quả
nghiêm trọng của việc mất và suy thoái tài nguyên rừng.
Đề xuất phương án kinh doanh rừng bền vững tuân theo lý luận căn cứ
vào mục tiêu kinh doanh lợi dụng rừng. Từ những đặc trưng của đối tượng,
những yếu tố ảnh hưởng tới đối tượng nhằm xem xét mối quan hệ giữa đối
tượng và các nhân tố ảnh hưởng trên quan điểm hệ thống sinh thái nhân văn
mà đối tượng nghiên cứu là hệ sinh thái rừng và các nhân tố ảnh hưởng bên
ngoài chủ yếu là các nhân tố xã hội thuộc về chủ thể quản lý rừng, những thể
chế chính sách của nhà nước…có tác động vào rừng, công tác quản lý rừng.
Các chủ rừng với đối tượng quản lý là rừng tự nhiên tái sinh hay RPH với quy
luật phát triển riêng với điều kiện dân sinh kinh tế còn nhiều khó khăn. Vấn đề
dẫn dắt rừng theo phương hướng phát triển Lâm nghiệp địa phương đồng thời
phải gần nhất với những quy luật phát triển của rừng.
Vùng Tây Bắc bao gồm 4 tỉnh Lai châu, Điện Biên, Sơn La và Hòa Bình,
với tổng diện tích tự nhiên 3.745.665 ha, chiếm 11,3 % diện tích cả nước;
Trong đó diện tích rừng rừng và đất đồi núi quy hoạch cho phát triển lâm
nghiệp là 2.068.955 ha, chiếm 55,2% diện tích tự nhiên. Vùng Tây Bắc là

3

CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
1.1. Một số khái niệm cơ bản
- Rừng và các giai đoạn phát triển của rừng
Có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về rừng, Trần Văn Con và
cs. (2006) [3] đưa ra một số khía cạnh quan trọng có liên quan chặt chẻ đến
rừng tái sinh phục hồi. Theo tác giả này thì trước hết, sự hình thành của một
khu rừng phải có đủ các điều kiện: (i) Dạng sống thống trị và quyết định cấu
trúc của quần xã thực vật phải là cây rừng (bao gồm cây gỗ có chiều cao thành
thục tối thiểu >5m, tre nứa, các loài thuộc họ dừa ); (ii) Cây rừng tồn tại với
số lượng đủ lớn và trên một diện tích đủ rộng (> 0,1ha); (iii) Mật độ cây gỗ
đứng bên cạnh nhau đủ dày sao cho nhiều hay ít tán của nó tạo ra một độ tàn
che tương đối (>10%). Khi các điều kiện này thoả mãn thì cây sẽ ảnh hưởng
đến môi trường để tạo thành một tiểu khí hậu và trạng thái đất đặc thù; và
hoàn cảnh tiểu khí hậu đặc thù này lại ảnh hưởng trở lại với sự phát triển của
cây. Do đó cây trong hệ sinh thái rừng (HSTR) được nuôi dưỡng hoàn toàn
khác với cây sống độc lập một mình.
Rừng là một hệ thống động, vào một thời điểm nhất định, trạng thái của
rừng có thể đang ở trong một giai đoạn nào đó của quá trình diễn thế đi lên
(phục hồi) hoặc đi xuống (suy thoái). Trong lâm học, người ta chia quá trình
phát triển và diễn thế của rừng thành 4 giai đoạn: (i) Giai đoạn hình thành
(rừng non): với các đặc trưng là: các cây trong lâm phần có chiều cao dưới 5
m và đường kính ngang ngực dưới 8 cm, rừng chưa khép tán, tiểu khí hậu
trong rừng chưa hình thành; hầu hết các loài thuộc nhóm cây tiên phong ưa
sáng; (ii) Giai đoạn phát triển (rừng sào): rừng bắt đầu khép tán, các cây trội
trong lâm phần có chiều cao lớn hơn 5 m và đường kính ngang ngực lớn hơn 8
cm, tiểu khí hậu rừng bắt đầu hình thành, có sự phân hoá mạnh về chiều cao
để tạo lập các tầng phiến khác nhau. Dưới tán rừng bắt đầu xuất hiện một số

vật. Sự suy thoái có thể là kết quả của các hoạt động ảnh hưởng trực tiếp đến
thảm thực vật (như khai thác, đốt cháy rừng, gió bão) hoặc các thành phần
trong HSTR nhưng không ảnh hưởng trực tiếp đến rừng (như nước, tính chất
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
5

đất và không khí). Trong môi trường nhiệt đới, suy thoái rừng ở qui mô lớn và
cường độ cao là hiện tượng thường xẩy ra do sự bùng nổ về dân số và nhu cầu
ngày càng cao về các sản phẩm gỗ nhiệt đới trong quá trình phát triển của các
quốc gia. Rừng nhiệt đới đang trong quá trình giảm sút với tốc độ chưa từng
thấy và dẫn đến các HSTR bị suy thoái.
- Rừng thứ sinh nghèo (Degradation secondary Forest)
Kết quả của quá trình suy thoái rừng là rừng thứ sinh bị suy thoái (nghèo).
Các chỉ thị vật lý chính về mức độ của sự suy thoái rừng được biểu hiện ở các
nhân tố: cấu trúc đứng, mật độ lâm phần, thành phần tổ thành loài và năng
suất.
(i). Cấu trúc đứng của một lâm phần rừng bị suy thoái có thể bị thiếu một vài
tầng tán đặc trưng cho rừng nguyên sinh. Khai thác là nguyên nhân gây ra sự
phá vỡ cấu trúc này vì nhiều cây ở tầng ưu thế đã bị chặt hạ.
(ii). Mật độ cây biểu hiện cấu trúc ngang của lâm phần. Trong rừng bị suy
thoái (rừng nghèo), nó có thể được đặc trưng qua sự khép tán, chất lượng tán,
sự tan vở, mật độ cây và mật độ sinh khối. Rừng bị suy thoái so với rừng chưa
bị tác động, thường biểu lộ nhiều lỗ trống hơn. Tuy nhiên, rừng chưa bị tác
động (nguyên sinh) cũng có thể chứa các lỗ trống do các nguyên nhân tự nhiên
như cây bị sét đánh và chết tự nhiên. Quá trình khai thác các cây to tạo ra
những lỗ trống lớn. Độ tàn che của rừng bị thoái hoá thường không bình
thường so với rừng nguyên sinh. Việc khai thác quá mức có thể tạo ra rừng
thưa gần với cấu trúc trảng cây bụi. Rừng bị suy thoái có thể có độ tàn che thấp
hơn rừng chưa bị tác động. Trong nhiều trường hợp của rừng suy thoái, các lổ
trống do chặt cây to sẽ được thay thế bởi các cây bụi có kích thước nhỏ và chất

Các khái niệm này được định nghĩa như sau:
- Cải tạo hay là thay thế (reclamation or replacement)
Khái niệm này được hiểu là sự tái tạo lại năng suất và độ ổn định của một
lập địa bằng cách thiết lập một thảm thực vật hoàn toàn mới để thay thế cho
thảm thực vật gốc đã bị thoái hoá mạnh. Ở vùng nhiệt đới, các xã hợp thực vật
được thay thế này thường đơn giản nhưng lại có năng suất cao hơn thảm thực
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
7

vật gốc. Các lập địa rừng nghèo kiệt, trảng cây bụi… là đối tượng của hoạt
động này và cũng là những cơ hội cho việc thiết lập các rừng công nghiệp sử
dụng các loài cây nhập nội sinh trưởng nhanh hơn và có giá trị kinh tế cao hơn
so với thảm thực vật gốc.
+ Khôi phục (restoration): hiểu một cách chính xác về mặt lý thuyết thì
khôi phục lại một khu rừng bị suy thoái (rừng nghèo) là đưa khu rừng đó trở
về nguyên trạng ban đầu của nó. Đưa về nguyên trạng bao gồm cả các thành
phần thực vật, động vật và toàn bộ các quá trình sinh thái dẫn đến sự khôi
phục lại hoàn toàn tính tổng thể của HSTR. Đây là một định nghĩa quá nhiều
tham vọng; chứa đựng nhiều thách thức về mặt k thuật và cũng sẽ rất tốn
kém nhưng có thể đạt được xét về mặt sinh thái. Tuy nhiên, về mặt thực tế:
việc khôi phục rừng nghèo có thể được hiểu là một loạt các chiến lược nhằm
chuyển những khu rừng nghèo vào dãy diễn thế đi lên của rừng để đạt được
các trạng thái mong muốn trong tương lai.
+ Phục hồi (rehabilitation): khái niệm PHR được định nghĩa như là gạch
nối (=trung gian) giữa cải tạo và khôi phục. Trong trường hợp này, một vài cố
gắng có thể được thực hiện để thay thế thành phần dễ thấy nhất của thảm rừng
gốc, đó thường là tầng cây cao bao gồm cả các loài bản địa được thay thế bằng
các loài có giá trị kinh tế và sinh trưởng nhanh hơn.
Ngoài ba nhóm hành động này, việc PHR còn bao gồm:
+ Trồng rừng (afforestation): trồng rừng được hiểu là sự chuyển đổi từ đất

tiền đề để tạo thành một rừng mưa hỗn loài khác tuổi. Tổ thành những loài cây
tái sinh mọc ở lỗ trống là những loài cây ưa sáng mọc nhanh, đời sống ngắn,
không có mặt trong tổ thành rừng, mà nguồn gốc có thể là do chim, những
động vật từ xa mang tới … Tỷ lệ cây ưa sáng tỷ lệ thuận với kích thước lỗ
trống, tức là kích thước lỗ trố ng càng lớn , thì tỷ lệ cây ưa sáng càng nhiều.
Đây là loài cây tiên phong làm nhiệm vụ hàn gắn các lỗ trống ở trong rừng.
Sau khi các loài cây ưa sáng tạo ra bóng, cây tái sinh của những loài cây chịu
bóng có trong thành phần của rừng nguyên sinh xuất hiện , vươn lên thay thế
các loài cây ưa sáng . Khi nghiên cứu rừng nhiệt đới ở Châu Á , tác giả cho
thấy có hai đặc điểm tái sinh phổ biến , đó là tái sinh vệ t và tái sinh phân tán
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
9

liên tục. Khi nghiên cứu ở rừ ng nhiệ t đớ i Châu Phi A .Obrevin (1938-dẫn theo
Nguyễn Văn Thêm, 1992 [22]) nhận thấy, cây con của những loài cây ưu thế
trong rừng có thể cực hiếm hoặc vắng hẳn. Đây là hiện tượng không sinh con
đẻ cái của cây mẹ trong rừng mưa. Mặt khác trong rừng mưa tổ thành rừng
thường thay đổi theo không gian và thời gian, ngay cả trong cùng một địa
điểm, cùng một thời gian nhất định, tổ hợp các cây sẽ được thay thế bằng tổ
hợp loài cây khác hẳn. Nếu xét trên diện tích nhỏ, tổ hợp loài cây tái sinh
không mang tính chất kế thừa . Nhưng nếu xét trên một phạm vi rộng , thì tổ
hợp các loài cây sẽ thừa kế nhau theo phương thức tuần hoàn . Thành công
của A. Obrevin đã khái quát được hiện tượng bức khảm tái sinh. Ông coi đó là
“Hiện tượng thuần tuý ngẫu nhiên”. Nhưng phần lý giải các hiện tượng đó cn
bị hạn chế chưa đưa ra được những đề xuất cụ thể. Vì vậy, lý luận của ông cn ít
sức thuyết phục, chưa giúp ích cho thực tiễn sản xuất để điều khiển tái sinh rừng
theo những mục tiêu kinh doanh đã đề ra. Tuy nhiên, những kết quả quan sát của
Davit và P.W Risa (1933), Bơt (1946), Sun (1960), dẫn theo [22]) ở rừng nhiệt
đới Nam M lại khác hẳn với nhận định của A.Obrevin. Đó là hiện tượng tái sinh
tại chỗ và liên tục của các loài cây và tổ thành loài cây có khả năng giữ nguyên

cạnh tranh dinh dưỡng và ánh sáng của chúng chúng vẫn có ảnh hưởng đến
cây tái sinh . Nhữ ng lâm phầ n đã qua khai thá c , thảm cỏ có điều kiện phát
sinh mạ nh l à nhân tố ảnh hưởng xấu đến tái sinh rừng . Ghent, A.W (1969)
[37] nhậ n xé t : thảm mục , chế độ nhiệ t , tầ ng đấ t mặ t quan hệ vớ i tá i sinh
rừ ng cũ ng cầ n đượ c là m rõ . Nhìn chung ở rừng nhiệt đới, tổ thành và mật
độ cây tái sinh thường khá lớn. Nhưng số lượng loài cây có giá trị kinh tế
thường không nhiều và được chú ý hơn, cn các loài cây có giá trị kinh tế
thấp thường ít được nghiên cứu, đặc biệt là đối với tái sinh ở các trạng thái
RPH sau nương rẫy. H. Lamprecht (1989) [38] căn cứ vào nhu cầu ánh sáng của
các loài cây trong suốt quá trình sống để phân chia cây rừng nhiệt đới thành
nhóm cây ưa sáng, nhóm cây bán chịu bóng (cơ hội, trung tính) và nhóm cây
chịu bóng. Kết cấu của quần thụ lâm phần có ảnh hưởng đến tái sinh rừng.
I.D.Yurkevich (1960) đã chứng minh độ tàn che tối ưu cho sự phát triển bình
thường của đa số các loài cây gỗ là 0,6 - 0,7. Độ khép tán của quần thụ ảnh
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
11

hưởng trực tiếp đến mật độ và sức sống của cây con. Trong công trình nghiên
cứu mối quan hệ qua lại giữa cây con và quần thụ, V.G.Karpov (1969) đã chỉ ra
đặc điểm phức tạp trong quan hệ cạnh tranh về dinh dưỡng khoáng của đất, ánh
sáng, độ ẩm và tính chất không thuần nhất của quan hệ qua lại giữa các thực vật
tuỳ thuộc đặc tính sinh vật học, tuổi và điều kiện sinh thái của quần thể thực vật
(dẫn theo Nguyễn Văn Thêm, 1992) [22]. Trong nghiên cứu tái sinh rừng người
ta nhận thấy rằng: tầng cỏ và cây bụi qua thu nhận ánh sáng, độ ẩm và các
nguyên tố dinh dưỡng khoáng của tầng đất mặt đã ảnh hưởng xấu đến cây con tái
sinh của các loài cây gỗ. Những quần thụ kín tán, đất khô và nghèo dinh dưỡng
khoáng do đó thảm cỏ và cây bụi sinh trưởng kém nên ảnh hưởng của nó đến các
cây gỗ tái sinh không đáng kể. Ngược lại, những lâm phần thưa, rừng đã qua khai
thác thì thảm cỏ có điều kiện phát sinh mạnh mẽ. Trong điều kiện này chúng là
nhân tố gây trở ngại rất lớn cho tái sinh rừng (Xannikov, 1967; Vipper, 1973)

trúc rừng nhiệt đới các nghiên cứu cấu trúc rừng được chuyển dần từ mô tả
định tính sang định lượng với sự hỗ trợ của thống kê toán học và tin học, trong
đó việc mô hình hoá cấu trúc rừng, xác lập mối quan hệ giữa các nhân tố cấu
trúc rừng đã được nhiều tác giả nghiên cứu có kết quả. Vấn đề về cấu trúc
không gian và thời gian của rừng được các tác giả tập trung nghiên cứu nhiều
nhất. Tiêu biể u là cá c tá c giả vớ i cá c công trì nh nghiên cứ u cù ng vấ n đề đượ c
giải quyết trong công trình như : Richards (1952) [41] phân chia rừng ở
Nigeria thành 5 – 6 tầng. B.Rollet (1979) [42] đã biểu diễn các quan hệ chiều
cao- đường kính ngang ngực, đường kính tán - đường kính ngang ngực bằng
các hàm hồi quy; phân bố đường kính tán, đường kính thân cây dưới dạng các
phân bố xác suất.
Phân bố N/D: đã được nhiề u nhà lâm h ọc, điều tra rừng quan tâm. Meyer
(1934) đã mô tả phân bố N/D
1,3
bằng phương trình toán học có dạng đường
cong giảm liên tục. Balley (1973) [34], Husch, B. et al (1982) [39] sử dụng
hàm Weibull, Schiffel biểu thị đường cong cộng dồn phần trăm số cây bằng đa
thức bậc ba. Prodan. M và Patatscase (1964), Bill và Kem K.A (1964) đã tiếp
cận phân bố này bằng phương trình logarit. Diatchenko, Z.N sử dụng phân bố
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
13

Gamma biểu thị phân bố số cây theo đường kính lâm phần Thông ôn đới. Đặc
biệt để tăng tính mềm dẻo, một số tác giả hay dùng các hàm khác, như Loetsch
(1973) dùng hàm Beta để nắn các phân bố thực nghiệm, J.L.F Batista và
H.T.Z Docouto (1990) trong khi nghiên cứu 19 ô tiêu chuẩn với 60 loài của
rừng nhiệt đới ở Maranhoo - Brazin đã dùng hàm Weibull mô phỏng phân bố
N/D. Nhiều tác giả khác dùng hàm Schumacher, hyperbol, hàm mũ, Poisson,
Charlier, để mô hình hoá cấu trúc rừng (dẫn theo Trần Văn Con, 19911) [2].
Tóm lại, trên thế giới, các công trình nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc

TSTN là qúa trình chủ yếu để PHR qua các pha diến thế. Có hai cách
TSTN: (i) Cách tái sinh liên lục dưới tán kín rậm của những loài chịu bóng
thường thưa thớt và yếu ớt vì thiếu áng sáng nên chỉ có một số ít cây thoát
khỏi giai đoạn nguy hiểm, ức chế kéo dài để ch cơ hội vươn lên tầng cao cho
thích hợp với nhu cầu sinh thái; (ii) Cách tái sinh theo vệt để hàn gắn những lỗ
trống trong tán rừng do cây già đỏ rụi hay gió bão làm đổ gãy. Trên lỗ trống
đó, trước hết sẽ mọc lên các loài cây tiên phong ưa sáng, mọc nhanh. Dưới tán
của các cây tiên phong, các loài cây định vị trong thành phần quần thụ cũ
thường đi hỏi che bóng trong 1,2 năm đầu, sẽ mọc sau và dần dần vươn lên
thay thế những loài tiên phong tạm thời có tuổi thọ ngắn. Các nghiên cứu của
chuyên gia Trung Quốc tại khu vực Quỳ Châu, Nghệ An năm 1964 đã phân
chia tiêu chuẩn để đánh giá TSTN dựa trên cơ sở số lượng cây tái sinh cho
một hecta, gồm: rất tốt >12.000 cây/ha; tốt: 8000-12.000 cây/ha; trung bình:
4.000-8.000 cây/ha; xấu:2000-4000 cây/ha; Rất xấu: < 2000 cây/ha (dẫn theo
Trần Xuân Thiệp (, 1995 [23], 1996) [24]. Vũ Đình Huề (1975) [10] đã có
đánh giá khái quát về tái sinh rừng tự nhiên ở rừng miền Bắc. Nghiên cứu của
Nguyễn Ngọc Lung (1983) [13] tại Kon Hà Nừng cho thấy cây tái sinh bình
quân đạt 10.000-13.000 cây/ha từ cây mạ cho tới cây có đường kính dưới 10
cm. Cây tái sinh bị phân hóa mạnh, dưới tán rừng già khó tìm thấy cây con của
một số loài ưu thế tầng trên. Ánh sáng có vai tr lớn trong quá trình phát triển
cây tái sinh. Do có những cây có D=12-30 cm với chiều cao 11-20 m, tạo nên
tầng tán chính của rừng, tầng này không bị tác động qua khai thác, gây nên sự
ứ đọng tán, không cho ánh sáng lọt xuống gây ảnh hưởng đến tái sinh của các
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
15

loài cây ưa sáng. Phùng Ngọc Lan (1986) [12] cho rằng quá trình tái sinh xác
định từ lúc ra hoa kết quả đến khi tán cây tái sinh tham gia vào tầng A
3
của

trung bình: 1.000 -3.000 cây/ha; tái sinh tốt: > 3.000 cây/ha. Đối với trạng thái
rừng loại IV phân chia theo: xấu < 500 cây/ha; trung bình 500- 1.500 cây/ha;
tốt > 1.500 cây/ha. Nguyễn Văn Thêm (1992) [22] đã có nghiên cứu sâu về
TSTN của loài Dầu song nàng Dipterocarpus dyeri Pierre trong rừng kín ẩm
thường xanh và nửa rụng lá nhiệt đới mưa mùa ở Đồng Nai. Nhiều tác giả
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
16

khác cũng đã có nhiều nghiên cứu về tái sinh rừng tự nhiên như Vũ Tiến Hinh
(1991) [8] đã dùng tiêu chuẩn U để nghiên cứu hình thái phân bố cây tái sinh
trên bề mặt đất rừng, đã chọn hàm Meyer để mô hình hóa quy luật cấu trúc tần
số phân bố số cây, số loài tái sinh theo cấp chiều cao tại Khu Bảo tồn thiên
nhiên Pù Mát. Theo nghiên cứu của Viện Điều tra quy hoạch rừng (2005) cho
biết mật độ cây gỗ của trạng thái IIA, IIb biến động tùy theo từng vùng,
thường trong khoảng 700-1000 cây/ha. Rừng kín cây lá rộng thường xanh
phục hồi thường có mật độ cao hơn so với rừng cây lá rộng nửa rụng lá và
rụng lá phục hồi. Tái sinh dưới tán RPH có mật độ tái sinh tương đối cao và
biến động từ 2000 đến 18.000 cây/ha. RPH thường xanh có mật độ cây tái sinh
cao hơn so với rừng nửa rụng lá và rụng lá. Phạm Đình Tam (1987) [21]
nghiên cứu tại Kon Hà Nừng cho rằng TSTN ở rừng khai thác chọn với cường
độ 50% có nhiều triển vọng hơn so với cường độ 30%. Vấn đề này cần được
thảo luận thêm, vì do tán rừng được mở quá rộng không phải loài nào cũng có
điều kiện thuận lợi cho quá trình tái sinh, nhất là các loài cây gỗ ưa bóng trong
giai đoạn đầu. Đào Công Khanh (1996) [11] đã nghiên cứu một số đặc điểm
cấu trúc của rừng lá rộng thường xanh ở Hương Sơn, Hà Tĩnh làm cơ sở đề
xuất các giải pháp lâm sinh khai thác và nuôi dưỡng rừng.
Như vậy, vấn đề tái sinh rừng tự nhiên đã được nhiều nhà khoa học
nghiên cứu trên nhiều vùng snh thái cũng như nhiều kiểu rừng khác nhau. Tuy
nhiên do đặc điểm TSTN có nhiều khác biệt giữa các vùng, các địa phương nên
để ứng dụng cần có những nghiên cứu cụ thể. Do nhiều nguyên nhân TSTN của

tương đối vì loài phi mục đích hôm nay có thể trở thành loài kinh tế trong
tương lai và ngược lại. Việc khai thác rừng sẽ làm thay đổi cấu trúc tổ thành
loài. Nghiên cứu ở Ba rền cho thấy, trong khi nhóm loài cây mục đích ở rừng
giàu và trung bình chiếm 30-50% thì ở rừng nghèo sau khai thác nhiều lần chi
chiếm 13-25%. ở Hương Sơn có những vùng Chẹo và Ngát chiếm 32%, các
loài khác chiếm 41% nghĩa là 73% ưu thế là các loài kém giá trị kinh tế. Tại
Kon Hà Nừng cũng nhận thấy tổ thành các loài có giá trị kinh tế ở rừng giàu
(Giổi, Sữa, Xoay, Re, Xoan đào, Thông nàng ) chiếm 20% trong khi ở rừng
nghèo chỉ có 13% (Trần Văn Con và cs. (2010) [5]).
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
18

- Cấu trúc N/D
Phân bố số cây theo cấp kính là một trong những cơ sở quan trọng nhất
của kết cấu lâm phần. Đường kính là thành phần tham gia chủ yếu trong việc
tính toán thể tích cây, từ đó xác định trữ lượng của rừng. Phân bố đường kính
cũng là cơ sở cho các biện pháp xử lý lâm sinh, đặc biệt là khai thác và điều
khiển rừng. Đối với rừng tự nhiên lá rộng thường xanh, các nghiên cứu của
nhiều tác giả đều cho thấy dạng sống phân bố nói chung là giảm dần và chia
làm 3 kiểu: (i) Giảm đều; (ii) đường cong giảm có một đỉnh lệch trái (ở cấp
kính 12-16 cm) và (iii) Đường cong giảm có hai đỉnh (ở d=16cm và d=80 cm).
Các dạng phân bố N/D đều có thể mô tả bằng toán học. Các kết quả nghiên
cứu của Lê Sáu (1996) [20] ở Kon Hà Nừng; Lê Minh Trung (1991) [28] ở
Gia Nghĩa; Đào Công Khanh ở Hương [11] và Trần Cẩm Tú (1999) [31] ở
Hương Sơn đều cho thấy rừng tự nhiên ít bị tác động (trạng thái IV) đều có
cấu trúc N/D ở dạng một đỉnh lệch trái và có thể mô phỏng bằng hàm Weibull.
Đồng S Hiền (1974) [7] đã dùng hàm Meyer và họ đường cong Peason để
nắn các phân bố thực nghiệm số cây theo cỡ kính cho rừng tự nhiên làm cơ sở
cho việc lập biểu thể tích và biểu độ thon thân cây đứng rừng Việt Nam. Cũng
trong công trình này, ông đã nêu quan điểm: rừng Việt Nam thường chỉ đáp