Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
………… o0o…………
NGUYỄN TIẾN VINH

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA
VỀ CÁC KIẾN THỨC “ĐIỆN TÍCH - ĐIỆN TRƯỜNG” - VẬT LÝ 11
THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC
NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC THÁI NGUYÊN - 2013


Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

i
LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi,
các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn này là trung thực
và chưa từng công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN VĂN
Nguyễn Tiến Vinh
Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

ii
LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn tốt nghiệp này, tác giả xin chân thành cảm ơn
Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, Ban chủ nhiệm, quý thầy, cô giáo khoa
Vật lí trƣờng Đại học Sƣ Phạm Thái Nguyên và quý thầy, cô giáo trực tiếp

Trung học phổ thông
TN
Thí nghiệm
GV
Giáo viên
HS
Học sinh
DCTNĐG
Dụng cụ thí nghiệm đơn giản
TNVL
Thí nghiệm Vật lý
PPDH
Phƣơng pháp dạy học

Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

v
1.4. Quy trình tổ chức hoạt động ngoại khóa về vật lí 24
1.5 Thiết kế, chế tạo và sử dụng các dụng cụ TN đơn giản (DCTNĐG) trong
dạy học vật lí ở trƣờng phổ thông 26
1.5.1. DCTNĐG tự làm trong dạy học vật lí ở trƣờng phổ thông. 26
1.5.2. Một số yêu cầu đối với dụng cụ TN đơn giản tự làm. 27
1.5.3. Các khả năng sử dụng các DCTNĐG tự làm trong dạy học vật lí ở
trƣờng phổ thông. 27
1.5.4. TN vật lí (TNVL) ở nhà với tƣ cách là một loại bài làm mà GV giao
cho từng HS hoặc nhóm HS thực hiện ở nhà 28
1.6. Phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh trong
dạy học ngoại khóa vật lí 29
1.6.1. Tính tích cực của học sinh trong hoạt động học tập 29
1.6.2. Năng lực sáng tạo của học sinh trong hoạt động học tập 32
1.6.3. Phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh trong
dạy học ngoại khóa vật lý 35
CHƢƠNG 2 38
TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHOÁ VẬT LÍ VỀ CÁC KIẾN THỨC
“ĐIỆN TÍCH - ĐIỆN TRƢỜNG” CHO HỌC SINH LỚP 11 THPT 38
2.1. Mục tiêu dạy học mà học sinh cần đạt đƣợc khi học về “Điện tích - Điện
trƣờng” ở lớp 11 THPT 38
2.1.1. Mục tiêu về kiến thức 38
2.1.2. Mục tiêu về kĩ năng 39
2.1.3. Mục tiêu phát triển tƣ duy 40
2.2. Các thí nghiệm cần tiến hành trong quá trình dạy học về “Điện tích - Điện
trƣờng” 40
2.3. Tìm hiểu tình hình dạy và học về “Điện tích - Điện trƣờng” ở lớp 11

3.4.1. Phân tích diễn biến của các hoạt động ngoại khóa trong quá trình thực
nghiệm sƣ phạm 85

Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

vii
3.4.2. Sơ bộ đánh giá tính khả thi của quy trình đã lập 101
3.4.3. Sơ bộ đánh giá hiệu quả của hoạt động ngoại khóa 103
KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 105
KẾT LUẬN CHUNG CỦA LUẬN VĂN 106
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

1
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Nhân loại đã bƣớc sang thế kỉ 21- thế kỉ của khoa học và công nghệ
phát triển. Những thành tựu to lớn của khoa học và công nghệ đóng vai trò
ngày càng đáng kể trong đời sống xã hội. Để bắt kịp nhịp sống của thế giới và
tránh không bị tụt hậu quá xa đòi hỏi các quốc gia phải nỗ lực không ngừng.
Cùng với nhịp phát triển chung của thế giới và để đạt mục tiêu xây dựng
thành công chủ nghĩa xã hội, nƣớc ta đang bƣớc vào thời kì tiến hành CNH -
HĐH đất nƣớc. Điều đó đòi hỏi nƣớc ta phải có nguồn nhân lực có trình độ
cao và có khả năng thích ứng tốt. Chính vì vậy mà Đảng ta đã đƣa ra chiến
lƣợc “giáo dục là quốc sách hàng đầu” (Cƣơng lĩnh 1991) và yêu cầu phải đổi
mới trong giáo dục một cách toàn diện cả về phƣơng pháp và nội dung. Do
vậy, việc đổi mới phƣơng pháp dạy học ở trƣờng phổ thông hiện nay là mục

dục, cần phải đa dạng hoá các hình thức tổ chức hoạt động học tập của học
sinh, và cần phải khẳng định vai trò quan trọng của hoạt động ngoài giờ lên
lớp (hay hoạt động ngoại khoá). Đây là một hình thức dạy học mang lại hiệu
quả cao nhƣng hiện nay chƣa đƣợc chú trọng ở các trƣờng phổ thông nƣớc ta.
Nó không những giúp học sinh củng cố các kiến thức đã học ở nội khoá mà
còn giúp đào sâu, mở rộng kiến thức, phát huy tính tích cực, sáng tạo của học
sinh. Đây là những điều mà nội khoá làm chƣa tốt do điều kiện thời gian,
phƣơng tiện dạy học hay do sức ép thi cử.
Qua quá trình nghiên cứu sách giáo khoa vật lí 11, chúng tôi nhận thấy
kiến thức về Điện tích - điện trƣờng có nhiều ứng dụng trong đời sống và kĩ
thuật. Đặc biệt, ứng dụng lý thuyết về tĩnh điện học có thể giải thích rất nhiều
hiện tƣợng hay gặp trong cuộc sống hàng ngày, dễ quan sát và đƣợc áp dụng
nhiều trong khoa học kĩ thuật, trong đời sống nhƣ: tĩnh điện và những tác hại
trong sản xuất-cách khắc phục, công nghệ sơn tĩnh điện, công nghệ máy in,

Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

3
thiết bị lọc bụi tĩnh điện, ứng dụng của tụ điện… Trong dạy học nội khóa đã
đƣợc trang bị một số thiết bị thí nghiệm tối thiểu về tĩnh điện học, nhƣng qua
điều tra chúng tôi nhận thấy với nhiều lí do khác nhau, các giáo viên chƣa
khai thác, tận dụng đƣợc hết khả năng của các thiết bị thí nghiệm này trong
dạy học. Có giáo viên sử dụng các thiết bị này trong dạy học nhƣng chƣa
nghiên cứu để đƣa thí nghiệm vào giảng dạy theo hƣớng tổ chức hoạt động
nhận thức cho học sinh. Việc tổ chức dạy học nhằm giúp học sinh có thể vận
dụng kiến thức đã đƣợc học về Điện tích-Điện trƣờng vào thực tế còn nhiều
hạn chế. Do vậy, trong học nội khóa, học sinh không có cơ hội đƣợc rèn
luyện các kĩ năng, các thao tác làm thí nghiệm, cũng nhƣ việc hình thành kiến
thức một cách máy móc, không có sự liên hệ, dễ dẫn đến sai lầm, hay không
có sự hứng thú, tích cực trong học tập và không đƣợc rèn luyện tƣ duy sáng

học Mỹ luôn mong muốn có đƣợc ứng cử viên xuất sắc toàn diện, không chỉ
giỏi ở các môn học mà còn tích cực tham gia các hoạt động ngoại khóa.
Các hình thức hoạt động ngoại khoá của các trƣờng phổ thông của các
nƣớc trên thế giới thƣờng tập trung chủ yếu vào các hoạt động nhƣ: trò chơi
trí tuệ; câu lạc bộ nhạc, kịch, hội hoạ, thể thao; dã ngoại thực tế…
Ở nƣớc ta, từ những năm 1960 khi xây dựng chƣơng trình giáo dục, Bộ
giáo dục đã xác định rõ: “Muốn thực hiện giáo dục và giáo dƣỡng trong các
môn học đạt kết quả đầy đủ thì ở nhà trƣờng cần tổ chức ngoại khoá…Công
tác ngoại khoá bổ sung và nâng cao chất lƣợng của nội khoá lên một bƣớc”.
Vật lí là một môn học bắt buộc ở trƣờng phổ thông của nƣớc ta hiện nay.
Hoạt động ngoại khoá về vật lí cũng là một phần trong hoạt động động ngoại
khoá ở trƣờng phổ thông và đã đƣợc nghiên cứu từ lâu. Cho đến nay đã có
nhiều đề tài nghiên cứu việc tổ chức hoạt động ngoại khoá về vật lí cho đối
tƣợng học sinh phổ thông, nhƣ: Đỗ Thị Minh – năm 2000; Nguyễn Thúy Nga
– năm 2001; Nguyễn Văn Ngà – năm 2001; Phạm Tuyết Mai – 2002; Nguyễn

Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

5
Hƣơng Lan – 2007;… nhƣng ở các phần khác trong chƣơng trình vật lí và
chƣa có đề tài nào nghiên cứu hoạt động ngoại khoá về “Điện tích - Điện
trƣờng” theo hƣớng phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo của
học sinh. Vì vậy chúng tôi quyết định chọn hƣớng đề tài này.
4. Giả thuyết khoa học của đề tài
Nếu tổ chức hoạt động ngoại khoá về Điện tích-Điện trƣờng theo
hƣớng tăng cƣờng cho học sinh tìm hiểu, giải thích các hiện tƣợng hay gặp
trong cuộc sống hàng ngày và các ứng dụng trong khoa học kĩ thuật, trong đời
sống thì sẽ tạo đƣợc sự hứng thú của học sinh trong học tập, giúp phát huy
tính tích cực, phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh đồng thời giúp học
sinh củng cố, đào sâu, mở rộng kiến thức về tĩnh điện học.

nghiệm với các dụng cụ thí nghiệm đã chế tạo đƣợc; nghiên cứu cấu tạo và
nguyên tắc hoạt động của các thiết bị ứng dụng tĩnh điện học làm căn cứ
hƣớng dẫn học sinh vƣợt qua những khó khăn trong quá trình giải thích về
cấu tạo và nguyên tắc hoạt động của các thiết bị này. Thông qua quá trình
nghiên cứu này, chúng tôi dự kiến những khó khăn, sai lầm mà học sinh có
thể mắc phải trong khi học để từ đó dự kiến phƣơng pháp hƣớng dẫn các em
vƣợt qua khó khăn.
+ Xây dựng quy trình dạy học ngoại khoá bao gồm xây dựng nội dung,
dự kiến hình thức tổ chức, phƣơng pháp dạy học ngoại khóa.
+ Thực nghiệm sƣ phạm để đánh giá hiệu quả và tính khả thi của quy trình tổ
chức hoạt động ngoại khóa đã xây dựng đối với việc phát huy tính tích cực, phát
triển năng lực sáng tạo và góp phần nâng cao chất lƣợng kiến thức cho học sinh. Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

7
7. Phạm vi nghiên cứu
- Nghiên cứu nội dung và quy trình tổ chức hoạt động ngoại khoá khi dạy một
số kiến thức về Điện tích - Điện trƣờng trong chƣơng trình vật lý 11 (THPT)
nhằm phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh.
8. Phƣơng pháp nghiên cứu đề tài
Sử dụng phối hợp các phƣơng pháp nghiên cứu sau:
+ Nghiên cứu lí thuyết:
- Nghiên cứu các tài liệu tâm lí học, giáo dục học, lôgic học đặc biệt là
các tài liệu về phƣơng pháp nghiên cứu khoa học giáo dục trong dạy học vật
lí; về việc tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lí; về phƣơng pháp dạy học các
kiến thức Điện tích - Điện trƣờng; về các thí nghiệm, các hiện tƣợng vật lý,
các ứng dụng kỹ thuật phục vụ cho dạy học kiến thức tĩnh điện học;…
- Nghiên cứu sách giáo khoa và các sách tham khảo vật lí 11.

sinh viên các trƣờng Đại học sƣ phạm và Cao đẳng sƣ phạm. Góp phần đổi
mới phƣơng pháp dạy học môn vật lí THPT.
10. Nội dung luận văn:
Đề tài gồm 3 phần: Mở đầu, nội dung và kết luận
- Mở đầu
- Nội dung
Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về việc tổ chức hoạt động ngoại
khóa Vật lí ở trƣờng phổ thông.

Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

9
Chƣơng 2: Tổ chức hoạt động ngoại khóa về dạy học các kiến thức
“Điện tích - Điện trƣờng” trong chƣơng trình Vật lí lớp 11 THPT.
Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm.
- Kết luận
Tài liệu tham khảo
Phần phụ lục

Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

10
NỘI DUNG
CHƢƠNG 1:
CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHOÁ VẬT LÍ
Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG
1.1. Vị trí, tác dụng của hoạt động ngoại khóa trong dạy học ở trƣờng
phổ thông
Để hoàn thành tốt mục tiêu giảng dạy của môn học, đặc biệt là mục tiêu
giảng dạy về rèn luyện năng lực sáng tạo và mục tiêu về thái độ tích cực trong

+ Về mặt nhận thức: Hoạt động ngoại khóa giúp học sinh củng cố, đào
sâu, mở rộng những tri thức đã học trong nội khóa; giúp cho học sinh vận
dụng đƣợc những kiến thức đó vào giải quyết những vấn đề thực tiễn trong
cuộc sống, gắn lí thuyết với thực tiễn, thấy đƣợc những ứng dụng của kiến
thức đã đƣợc học trong đời sống và kĩ thuật.
+ Về mặt rèn luyện kĩ năng: Hoạt động ngoại khóa giúp cho học sinh
đƣợc rèn luyện chế tạo dụng cụ thí nghiệm, kĩ năng tiến hành thí nghiệm, kĩ
năng giải quyết vấn đề; rèn luyện kĩ năng làm việc theo nhóm, kĩ năng tự tổ
chức, kĩ năng tự quản lí, kĩ năng điều khiểm hoạt động nhóm. Ngoài ra, hoạt
động ngoại khóa còn giúp học sinh phát triển kĩ năng giao tiếp, rèn luyện
ngôn ngữ và kĩ năng phát biểu trƣớc đám đông.
+ Về mặt giáo dục tinh thần, thái độ làm việc: Hoạt động ngoại khóa
kích thích sự hứng thú học tập, khơi dậy lòng ham hiểu biết, muốn hoạt động
của học sinh, lôi cuốn học sinh tự giác tham gia một cách nhiệt tình vào các
hoạt động, phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh.

Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

12
Ngoài ra, hoạt động ngoại khóa còn góp phần phát triển năng lực tƣ
duy nhƣ tƣ duy lôgic, tƣ duy trừu tƣợng và đặc biệt là năng lực tƣ duy sáng
tạo cho học sinh.
Tóm lại, hoạt động ngoại khóa có mục đích bao trùm là hỗ trợ cho dạy
học nội khóa, giúp phát triển và hoàn thiện nhân cách ngƣời học. Đặc biệt,
hoạt động ngoại khóa góp phần quan trọng trong việc đào tạo nguồn nhân lực
có tính tích cực, tự lực cao và có khả năng sáng tạo tốt trong công việc, đáp
ứng đƣợc yêu cầu của nền giáo dục nƣớc ta trong giai đoạn hiện nay.
1.2. Các đặc điểm của hoạt động ngoại khóa
Hoạt động ngoại khóa về vật lí nói riêng và hoạt động ngoại khóa nói
chung có những đặc điểm cơ bản nhƣ sau:

phục những sai lầm mà học sinh thƣờng mắc phải khi học nội khóa; giúp cho
học sinh hiểu rõ, biết liên kết và khái quát hóa những kiến thức đã đƣợc hình
thành một cách rời rạc. Ngoài ra, nội dung của ngoại khóa cần phải giúp cho
học sinh nâng cao lòng ham thích, ham hiểu biết về vật lí – kĩ thuật, vật lí – đời
sống, vật lí – thiên văn, … phát triển tính độc lập, óc sáng tạo của học sinh, tạo
điều kiện cho học sinh đƣợc rèn luyện một số kĩ năng và kĩ xảo.
Có thể kể đến một số nội dung hoạt động ngoại khóa mà học sinh có
thể thực hiện đƣợc nhƣ:
- Tìm hiểu thêm các kiến thức về vật lí và kĩ thuật.
- Nghiên cứu các lĩnh vực riêng biệt của vật lí học, tìm hiểu những ứng
dụng của vật lí trong đời sống, kĩ thuật nhƣ: kĩ thuật điện, kĩ thuật vô tuyến
điện, kĩ thuật chụp ảnh, các ứng dụng của sóng siêu âm…

Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

14
- Thiết kế, chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm vật lí và kĩ thuật.
Để lựa chọn nội dung tổ chức hoạt động ngoại khóa về vật lí phù hợp thì
giáo viên cần phải căn cứ vào nội dung kiến thức mà học sinh đƣợc học trong
nội khóa và tầm quan trọng của kiến thức này trong đời sống, kĩ thuật cũng nhƣ
mục tiêu dạy học về phần kiến thức đó mà học sinh cần phải đạt đƣợc.
Căn cứ vào các hƣớng có thể tổ chức hoạt động ngoại khóa về vật lí
nhƣ trên và thực tế dạy học vật lí ở trƣờng phổ thông hiện nay, chúng tôi lựa
chọn nội dung của đề tài chủ yếu là hoạt động thực nghiệm: thiết kế, chế tạo
và sử dụng thí nghiệm vật lí đơn giản; nghiên cứu cấu tạo, giải thích nguyên
tắc hoạt động và chế tạo TN mô hình về các ứng dụng kĩ thuật. Và chúng tôi
chọn nội dung kiến thức của chƣơng “Điện tích-Điện trƣờng” trong sách giáo
khoa vật lí lớp phổ thông để xây dựng nội dung cho hoạt động ngoại khóa.
1.3.2. Các hình thức hoạt động ngoại khóa về vật lí [7], [11]
Việc phân chia các hình thức hoạt động ngoại khóa về vật lí chỉ mang

đƣợc thì hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa theo nhóm là ƣu việt nhất.
Hình thức này vừa đảm bảo cho quá trình thiết kế, chế tạo và tiến hành thí
nghiệm diễn ra nhanh, có chất lƣợng vừa tạo điều kiện cho học sinh tự học
hỏi lẫn nhau và rèn luyện kĩ năng làm việc theo nhóm.
* Các nguyên tắc đảm bảo tổ chức tốt nhóm ngoại khóa vật lí:
- Khi tổ chức nhóm ngoại khóa trƣớc hết phải dựa trên tinh thần tự
nguyện, hứng thú của học sinh, học sinh phải đƣợc lựa chọn lĩnh vực kiến
thức yêu thích để thiết kế, chế tạo thí nghiệm. Điều này tạo cho học sinh tính
thần làm việc thoải mải, từ đó họ thấy yêu thích công việc, nỗ lực hoàn thành
công việc và phát triển đƣợc tài năng.

Số hóa bởi trung tâm học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/

16
- Để nhóm ngoại khóa có thể tồn tại và hoạt động có hiệu quả thì nhất
thiết phải phát hiện và xây dựng đƣợc hạt nhân của nhóm. Hạt nhân của
nhóm thƣờng là nhóm trƣởng. Học sinh đƣợc chọn là hạt nhân của nhóm phải
thích thú và có sự nhiệt tình cao với đề tài mà nhóm theo đuổi, đồng thời cũng
phải có khả năng đoàn kết các thành viên trong nhóm học tập và lực học
thuộc hạng khá vững vàng, tuy nhiên nhóm trƣởng không nhất thiết là thành
viên giỏi nhất trong nhóm.
- Yếu tố mới và tính vừa sức của đề tài đóng vai trò quan trọng trong
việc duy trì và phát triển sự hứng thú và tích cực của nhóm. Với nguyên tắc
này, nội dung hoạt động ngoại khóa phải mới ít nhiều so với nội khóa, không
đơn thuần là những thí nghiệm kiểm nghiệm lại kiến thức hoặc áp dụng dƣới
dạng quá đơn giản các kiến thức đã học. Giáo viên cần phải xác định đƣợc nội
dung thích hợp, vừa sức với học sinh và khéo léo tổ chức sao cho từng bƣớc
học sinh thu đƣợc kết quả đều đặn, kể cả ở giai đoạn đầu để động viên kịp
thời. Để đạt đƣợc điều đó, khi tổ chức nhóm ngoại khóa giáo viên cần phải dự
kiến đƣợc những khó khăn mà học sinh có thể gặp phải, lên phƣơng án giúp