S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐẠI HỌC THÁI NGHUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

ĐÀO VĂN HAY
ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ MÔ HÌNH TRỒNG THẢO QUẢ
(AMOMUM AROMATICUM ROXB) DƢỚI TÁN RỪNG
TẠI XÃ QUAN THẦN SÁN, HUYỆN SI MA CAI, TỈNH LÀO CAI,
LÀM CƠ SỞ ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Chuyên ngành: Lâm học
Mã số: 60 62 02 01 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP

Người hướng dẫn khoa học : 1. TS. Vũ Thị Quế Anh
2. TS. Nguyễn Thanh Tiến


S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

ii
LỜI CẢM ƠN!

Sau một thời gian học tập và nghiên cứu tại Phòng Quản lý đào tạo Sau
Đại học – Trường ĐH Nông Lâm Thái Nguyên đến nay tôi đã hoàn thành
luận văn tốt nghiệp.
Để hoàn thành luận văn thạc sĩ khoa học Lâm Nghiệp, tôn xin trân thành
cảm ơn Ban giám đốc Đại học Thái Nguyên; Ban giám hiệu nhà trường,
Phòng Quản lý đào tạo Sau Đại học cùng toàn thể các thầy cô giáo đã dạy dỗ,
truyền đạt kiến thức cho tôi trong suốt thời gian theo học ở trường. Đặc biệt
tôi xin trân thành cảm ơn TS. Vũ Thị Quế Anh – Bộ Khoa học công nghệ và
TS. Nguyễn Thanh Tiến- Khoa Lâm Nghiệp, Trường ĐH Nông Lâm đã tận
tình giúp đỡ hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này.
Tôn xin trân thành cảm ơn sự giúp đỡ vô cùng quý báu các cơ quan chuyên

1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 3
1.1.1.Trên thế giới 3
1.1.2. Những nghiên cứu ở Việt Nam 9
1.1.3. Thảo quả và những nghiên cứu phát triển 17
1.2. Tổng quan khu vực nghiên cứu 21
1.2.1. Điều kiện tự nhiên 21
1.2.2. Tài nguyên rừng 25
1.2.3. Điều kiện kinh tế xã hội 26
Chƣơng 2: NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP 29
2.1. Nội dung nghiên cứu 29
2.2. Phương pháp nghiên cứu 29
2.2.1. Quan điểm và cách tiếp cận của đề tài 29
2.2.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể 29
Chƣơng 3:
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 34
3.1. Phân tích ảnh hưởng của các yếu tố tự nhiên đến quá trình sinh trưởng,
phát triển và hiệu quả mô hình trồng thảo quả tại xã Quan Thần Sán. 34
3.1.1. Đặc điểm cấu trúc rừng nơi trồng thảo quả 34
3.1.2. Đặc điểm đất nơi trồng thảo quả 38
3.1.3. Đặc điểm hình thái và sinh trưởng của thảo quả ở khu vực nghiên cứu 39
3.2. Đánh giá hiệu quả mô hình trồng thảo quả dưới tán rừng tại xã Quan
Thần Sán 61
3.2.1. Năng suất, sản lượng thảo quả 61
62

S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

iv
3.2.3. Thị trường tiêu thụ 63

H
Chiều cao cây
ha
Đơn vị tính diện tích
Hdc
Chiều cao dưới cành
Hvn
Chiều cao vút ngọn
HĐBT
Hội đồng bộ trưởng
G
Tiết diện ngang
DC
Độ cao so với mặt nước biển
N
Số cây
NS
Năng suất
MT
Môi trường
TC
Độ tàn che
TB
Trung bình
MUN
Mùn
M
Trữ lượng
T
Tồn tại

Bảng 3.3. Thành phần loài thực vật tại Quan Thần Sán 37
Bảng 3.4. Một số tính chất lý hoá học của đất ở các khu vực trồng thảo
quả thuộc xã Quan Thần Sán huyện Si Ma Cai 38
Bảng 3.5. Các chỉ tiêu sinh trưởng của thảo quả tại Quan Thần sán 41
Bảng 3.6. Phương trình liên hệ giữa chiều cao với đường kính, số lá,
chiều rộng lá, chiều dài lá của thảo quả 44
Bảng 3.7. Sinh trưởng và năng suất thảo quả của 40 bụi cây mẫu 45
Bảng 3.8. Thu nhập bình quân của nhóm hộ tham gia trồng Thảo quả 64
Bảng 3.9. Bảng tổng hợp thu nhập từ trồng cây Thảo quả xã Quan Thần Sán 64
Bảng 3.10: Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của
các bên liên quan 66
Bảng 3.11. Phân cấp độ cao địa hình cho trồng thảo quả 68
Bảng 3.12. Phân cấp độ xốp lớp đất mặt cho trồng thảo quả 69
Bảng 3.13. Phân cấp hàm lượng mùn của lớp đất mặt cho trồng thảo quả 70
Bảng 3.14. Phân cấp độ dày tầng đất cho trồng thảo quả 71
Bảng 3.15. Phân cấp độ ẩm đất cho trồng thảo quả 72
Bảng 3.16. Phân cấp độ chua đất cho trồng thảo quả 73
Bảng 3.17. Phân cấp lập địa cho trồng thảo quả Quan Thần Sán 74
Bảng 3.18. Phân cấp độ tàn che tầng cây cao cho trồng thảo quả 75 S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

vii
DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1. Biểu đồ vũ nhiệt Gaussen Walter 24
Hình 3.1. Ảnh thảo quả trồng tại ô tiêu chuẩn số 1, Quan Thần Sán 35
Hình 3.2. Ảnh thảo quả trồng tại ô tiêu chuẩn số 2, Quan Thần Sán 36

của hàng triệu đồng bào miền núi. Rừng là nơi nuôi dưỡng nguồn nước, bảo vệ
đất, chống xói mòn, làm sạch môi trường và mang giá trị văn hoá, tinh thần. Tuy nhiên,
cùng với sự phát triển của xã hội, sự bùng nổ của dân số thế giới, rừng ngày càng bị thu
hẹp về diện tích, giảm sút về chất lượng. Nguyên nhân chủ yếu của mất rừng là sự can
thiệp thiếu hiểu biết của con người. Với điều kiện sống nghèo đói người ta đã khai thác
rừng một cách quá khả năng phục hồi của nó.
Nhiều nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng một trong những giải pháp tốt nhất
cho bảo vệ và phát triển rừng là kinh doanh lâm sản ngoài gỗ. Nó cho phép tạo được
nguồn thu nhập kinh tế ổn định cho người dân miền núi trong khi vẫn bảo vệ và
phát triển được rừng. Kinh doanh lâm sản ngoài gỗ đang nhận được sự hưởng ứng
tích cực của người dân miền núi.
Thảo quả là loài cây cho lâm sản ngoài gỗ có thân thảo, sống lâu năm dưới tán
rừng. Chiều cao trung bình có thể đạt đến 2-3m. Hạt thảo quả được dùng làm dược
liệu và thực phẩm có giá trị. Trong những năm gần đây thảo quả đã được xuất khẩu ra
nước ngoài với sản lượng hàng trăm tấn mỗi năm. Nó đã trở thành nguồn thu nhập
quan trọng của nhiều hộ gia đình vùng cao ở các tỉnh Yên Bái, Hà Giang, Lào Cai.
Thảo quả cũng là loài cây chỉ có thể sinh trưởng, phát triển và cho năng suất
cao khi sống dưới tán rừng. Do đó, để trồng và phát triển thảo quả đòi hỏi người dân
phải bảo vệ và phát triển rừng. Vì vậy, thảo quả đã được đánh giá như một yếu tố
quan trọng vừa góp phần phát triển kinh tế xã hội vùng cao, vừa góp phần bảo vệ,
phát triển bền vững tài nguyên rừng.
Với nhận thức trên, Nhà nước đã có chủ trương khuyến khích các địa
phương gây trồng thảo quả. Nhà nước không chỉ tuyên truyền về giá trị kinh tế
và sinh thái của thảo quả, mà còn quy hoạch vùng sản xuất thảo quả, xây dựng các
mô hình trình diễn, cho vay vốn gây trồng và cho phép xuất khẩu thảo quả v.v

S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

2


S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

3
Chƣơng 1
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
1.1.1.Trên thế giới
1.1.1.1. Khái niệm về lâm sản ngoài gỗ
Trước đây, người ta coi gỗ là sản phẩm chính của rừng, còn các lâm sản khác
như song, mây, dầu, nhựa, sợi, lương thực, thực phẩm, dược liệu v.v do có khối
lượng nhỏ lại ít được khai thác, nên thường coi là sản phẩm phụ của rừng. Người ta
gọi chúng là lâm sản phụ (minor forest products) hoặc đặc sản rừng (special forest
products). Trong những thập kỷ gần đây, rừng bị tàn phá mạnh, gỗ trở nên hiếm và
sử dụng ít dần, nhiều nguyên liệu khác như kim loại và các chất tổng hợp dần dần
thay thế gỗ trong công nghiệp và các ngành khác. Trong khi đó các "Lâm sản phụ"
được sử dụng ngày càng nhiều hơn và với những chức năng đa dạng hơn. Một số
nghiên cứu gần đây đó cho thấy nếu được quản lý tốt thì nguồn lợi từ “Lâm sản
phụ” hoàn toàn không nhỏ, đôi khi còn lớn hơn cả gỗ. Vì vậy, để khẳng định vai trò
của các "Lâm sản phụ" người ta đó sử dụng một thuật ngữ mới thay cho nó là "Lâm
sản ngoài gỗ" ("Non- timber forest products" hay "Non-wood forest products").
Các nhà khoa học đã đưa ra những khái niệm khác nhau về lâm sản ngoài gỗ.
Theo Jenne.H. de Beer (1992)[39] “Lâm sản ngoài gỗ được hiểu là toàn bộ động
vật, thực vật và những sản phẩm khác ngoài gỗ của rừng được con người khai thác
và sử dụng”. Năm (1994)[48], trong hội nghị các chuyên gia lâm sản ngoài gỗ của
các nước vùng Châu Á - Thái Bình Dương họp tại Bangkok, Thái Lan đã thông qua
khái niệm về lâm sản ngoài gỗ như sau:
"Lâm sản ngoài gỗ bao gồm tất cả các sản phẩm cụ thể, có thể tái tạo, ngoài

D. Các dịch vụ từ rừng, Mendelsohn (1989) [38] đã căn cứ vào giá trị sử dụng
của lâm sản ngoài gỗ để phân thành 5 nhóm: Các sản phẩm thực vật ăn được, keo
dán và nhựa, thuốc nhuộm và ta nanh, cây cho sợi, cây làm thuốc. Ông cũng căn cứ
vào thị trường tiêu thụ để phân lâm sản ngoài gỗ thành 3 nhóm: Nhóm bán trên thị
trường, nhóm bán ở địa phương và nhóm được sử dụng trực tiếp bởi người thu hoạch.
Nhóm thứ ba thường chiếm tỷ trọng rất cao nhưng lại chưa tính được giá trị. Theo
Mendelsohn chính điều này đã làm cho lâm sản ngoài gỗ trước đây bị lu mờ và ít
được chú ý đến.

S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

5
Các kết quả nghiên cứu đã phác thảo một bức tranh về lâm sản ngoài gỗ trên
thế giới với số lượng khổng lồ các giống loài. Chúng có dạng sống, đặc điểm sinh
thái và giá trị sử dụng vô cùng đa dạng. Tính phong phú của lâm sản ngoài gỗ có ý
nghĩa lớn trong giai đoạn hiện nay. Nó chứng tỏ một tiềm năng lớn không chỉ cho
phát triển kinh tế, mà còn cho việc xây dựng những hệ sinh thái có tính ổn định và
bền vững cao. Đây cũng là cơ sở cho các nhà khoa học tiến hành những nghiên cứu
đầy đủ hơn về lâm sản ngoài gỗ ở mỗi khu vực.
- Về giá trị của lâm sản ngoài gỗ:

Hầu hết mọi người đều thừa nhận lâm sản ngoài gỗ như một yếu tố quan trọng
cho phát triển kinh tế xã hội miền núi. Ở Ghana, lâm sản ngoài gỗ có vai trò cung
cấp thực phẩm, thuốc chữa bệnh, vật liệu xây dựng,v.v đồng thời cũng chiếm gần
90% nguồn thu nhập của các hộ gia đình Falconer, (1989) [43]. Lâm sản ngoài gỗ
cũng là một bộ phận của rừng, nếu lâm sản ngoài gỗ được sử dụng một cách hợp lý
thì nó đóng vai trò to lớn trong quá trình phục hồi và phát triển rừng ở các nước
đang phát triển. Lâm sản ngoài gỗ được các nhà nghiên cứu coi như một yếu tố góp
phần bảo tồn rừng và phát triển bền vững ở miền núi nhiệt đới Clark, (1997) [40];

các hệ sinh thái rừng địa phương.
Rừng như một nhà máy quan trọng đối với xã hội và lâm sản ngoài gỗ là một
trong những sản phẩm quan trọng nhất của nhà máy này (Mendelsohn, 1992). Phân
tích vai trò của lâm sản ngoài gỗ ở vùng nhiệt đới tác giả còn nhận thấy ý nghĩa đặc
biệt của nó với việc bảo tồn rừng. Bởi vì việc khai thác lâm sản ngoài gỗ có thể luôn
được thực hiện với sự tổn hại ít nhất đến rừng, đảm bảo cho rừng ở trạng thái nguyên
vẹn tự nhiên. Bằng việc phát triển kinh doanh sản phẩm ngoài gỗ, rừng tự nhiên có
thể được giữ gìn nguyên vẹn, trong khi người dân địa phương vẫn có thể thu được lợi
ích từ các khu rừng này. Tác giả khẳng định rằng, việc kinh doanh lâm sản ngoài gỗ
sẽ ngày càng được phát triển như một yếu tố triển vọng nhất cho quản lý rừng bền
vững, cho giải quyết vấn đề môi trường và phát triển ở vùng núi nhiệt đới.
Như vậy, các nghiên cứu đều đưa ra nhận định lâm sản ngoài gỗ có một vai trò
to lớn, nó không phải là sản phẩm "Phụ", mà là một trong những sản phẩm chính
của rừng, có ý nghĩa đến quá trình phát triển kinh tế xã hội miền núi và góp phần
vào bảo tồn và phát triển rừng. Gần đây, những phát hiện mới về tiềm năng của lâm
sản ngoài gỗ như khả năng phục hồi nhanh, cho thu hoạch sớm với năng suất kinh
tế cao và ổn định, có khả năng kinh doanh liên tục, phù hợp với quy mô hộ gia đình
và đặc biệt là việc khai thác chúng gần như không tổn hại đến rừng đó thúc đẩy
nhiều nhà khoa học tham gia vào nghiên cứu phát triển lâm sản ngoài gỗ. Phần lớn

S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

7
các nghiên cứu đều tập trung ở các nước nhiệt đới, nơi mà tiềm năng về lâm sản
ngoài gỗ phong phú nhất, còn việc khai thác gỗ lại thường gây tổn hại nhiều nhất
đối với hệ sinh thái rừng.
- Về kiến thức bản địa:
Hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về kiến thức bản địa liên quan đến
lâm sản ngoài gỗ. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, kiến thức bản địa về gây trồng, phát

cho năng suất cao. Có nhiều công trình nghiên cứu về gây trồng quế, sa nhân, cọ
dầu v.v Các công trình nghiên cứu đều khẳng định, trên thế giới đã có nhiều loài
lâm sản ngoài gỗ được nghiên cứu đầy đủ và hệ thống.
- Về thị trường và các yếu tố xã hội khác liên quan đến phát triển lâm sản
ngoài gỗ
Thị trường là một yếu tố cần thiết đảm bảo tính bền vững kinh tế của một sản
phẩm lâm sản ngoài gỗ. Đây là một trong yếu tố đảm bảo hiệu quả, bền vững trong
quá trình kinh doanh lâm sản ngoài gỗ. Nghiên cứu về thị trường luôn đồng nghĩa
với phát triển lâm sản ngoài gỗ, là một mắt xích trong quá trình kinh doanh lâm sản
ngoài gỗ. Kết quả nghiên cứu về thị trường làm cơ sở để xác định quy mô, cơ cấu
cây trồng và tính ổn định của mô hình kinh doanh lâm sản ngoài gỗ phù hợp với
từng không gian và thời gian cụ thể.
Nhìn chung, trong thời gian qua những nghiên cứu về lâm sản ngoài gỗ trên
thế giới đó cho thấy được tiềm năng lớn lao của lâm sản ngoài gỗ ở các nước nhiệt
đới, đã khẳng định vai trò quan trọng của lâm sản ngoài gỗ trong đời sống kinh tế -
xã hội nông thôn miền núi, coi đây là một trong những yếu tố triển vọng nhất cho
bảo tồn và phát triển rừng, góp phần giải quyết mục tiêu quản lý rừng bền vững của
các nước nhiệt đới. Các nghiên cứu cũng chỉ ra những nguyên nhân cản trở, những
rào cản chính đối với việc quản lý hiệu quả tài nguyên lâm sản ngoài gỗ ở nhiều
nước là tính chất tự do tiếp cận của lâm sản ngoài gỗ, thị trường lâm sản ngoài gỗ
chưa hoàn hảo. Ngoài ra, việc thiếu những thông tin đầy đủ đó làm cho nhiều người
chưa nhận thức đầy đủ về giá trị của lâm sản ngoài gỗ, trong đó có cả những người
lập chính sách.
Cho đến nay phát triển lâm sản ngoài gỗ được xem là một trong những nội
dung của chiến lược quản lý rừng bền vững theo hướng "Bảo tồn có khai thác". Tuy
nhiên, những chính sách cho phát triển lâm sản ngoài gỗ thực sự là chưa được chú ý
đúng mức. Biểu hiện của nó mới dừng ở mức nhà nước cho phép khai thác lâm sản
ngoài gỗ ở hầu hết các loại rừng, kể cả rừng phông hộ, giảm thuế với các hàng hóa
lâm sản ngoài gỗ, tăng cường nghiên cứu những kiến thức có liên quan đến lâm sản


Ngoài ra những nghiên cứu về lâm sản ngoài gỗ còn được thực hiện ở một số cơ sở
nghiên cứu và đào tạo của ngành lâm nghiệp, nông nghiệp và ngành khác như Trường
Đại học Lâm Nghiệp, Viện Điều tra Quy hoạch rừng, Trường Đại học Quốc gia Hà
Nội, Trường Đại học Dược, Viện Dược liệu, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Nghiệp
Việt Nam, v.v

S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

10
Trước đây, xuất phát từ tình hình thực tiễn, sản phẩm có giá trị cao được khai
thác từ rừng được gọi là " Đặc sản rừng". Từ năm 1986 cho đến nay, với chủ trương
chuyển nền kinh tế từ bao cấp sang cơ chế thị trường, đổi mới quản lý rừng, những
nhận thức về vai trò của lâm sản ngoài gỗ trong quá trình xóa đói, giảm nghèo và
bảo tồn rừng đã có nhiều thay đổi. "Lâm sản phụ" và "Đặc sản rừng" được gọi
chung là "Lâm sản ngoài gỗ". Trong cuốn "Tổng quan lâm sản ngoài gỗ ở Việt
Nam" đưa ra khái niệm lâm sản ngoài gỗ ở Việt Nam như sau: " Lâm sản ngoài gỗ
là các sản phẩm có nguồn gốc sinh vật lấy từ rừng hoặc đất rừng, nó không bao gồm
gỗ, củi, than gỗ và các sản phẩm không có nguồn gốc sinh vật. Lâm sản ngoài gỗ
bao gồm các nhóm tre nứa, mây song, cây thuốc, cây làm thực phẩm, gia vị, tinh
dầu, dầu bột, nhựa, nhựa mủ, ta nanh, thuốc nhuộm, cây cảnh, động vật hoang dã
(động vật sống hay các sản phẩm của chúng).v.v ". Khác với định nghĩa của
J.H. de Beer, ở Việt Nam các tác giả đã không xếp củi và than gỗ vào lâm sản ngoài
gỗ trong khi đó khi nghiên cứu ở khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ, Hà Tĩnh, một số
chuyên gia đã xếp củi và than gỗ trong nhóm lâm sản ngoài gỗ [39].
1.1.2.2. Nghiên cứu phát triển lâm sản ngoài gỗ
- Về đa dạng lâm sản ngoài gỗ và cách phân loại
Với vai trò quan trọng của lâm sản ngoài gỗ trong thời đại hiện nay, việc làm
trước tiên để phát triển chúng ta cần nghiên cứu xác định và phân loại được toàn bộ
lâm sản ngoài gỗ, sau đó tập trung nghiên cứu một số loại lâm sản ngoài gỗ có thế

nhất theo ngành”. Đây là văn bản kèm theo Nghị định 16/HĐBT ngày 10/12/1984
của Hội đồng Bộ trưởng về việc thống nhất quản lý các đặc sản rừng. Theo danh
mục này đặc sản được chia làm 2 nhóm lớn: Hệ cây rừng và hệ động vật rừng. Mỗi
nhóm lớn lại được chia làm nhiều nhóm phụ như sau:
- Nhóm cây rừng cho nhựa, ta nanh, dầu và tinh dầu.
- Nhóm cây rừng cho dược liệu .
- Nhóm cây rừng cho nguyên liệu làm các loại hàng tiểu thủ công và mỹ nghệ .
- Các sản phẩm công nghiệp được chế biến từ nguyên liệu là các loại cây rừng .
- Các nhóm động vật rừng cho da, lông, xương, ngà, thịt, xạ, mật, dược liệu và
các nhóm động vật rừng có đặc dụng khác.
Khung phân loại lâm sản ngoài gỗ trên của chúng ta là một mốc quan trọng,
đánh giá sự tiến bộ về nhận thức, sự hiểu biết về lâm sản ngoài gỗ của Việt Nam.
Mặc dù còn một vài điểm chưa thật hợp lý như: Coi shellac (loại nhựa cánh kiến đỏ
đã được chế biến) là sản phẩm có nguồn gốc thực vật.

S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

12
Căn cứ vào danh mục phân loại lâm sản ngoài gỗ ở Việt Nam đó được ban
hành, Trung tâm nghiên cứu Lâm đặc sản đã dựa vào tính chất của sản phẩm để đưa
ra hệ thống phân loại như sau:
Lâm sản ngoài gỗ gồm 2 hệ là hệ cây rừng và hệ động vật rừng.
- Hệ cây rừng có 4 nhóm: nhóm cây rừng cho nhựa, tinh dầu, ta nanh; Nhóm
cây rừng cho dược liệu; Nhóm cây rừng cho nguyên liệu làm các loại hàng tiểu thủ
công và mỹ nghệ; Các sản phẩm công nghiệp được chế biến từ nguyên liệu là các
loại cây rừng.
- Hệ động vật rừng gồm 2 nhóm: Nhóm động vật rừng cho da, lông, xương,
ngà, thịt, xạ, mật; nhóm các sản phẩm được chế biến từ nguyên liệu do các loại
động vật rừng cung cấp và shellac được xếp vào một nhóm riêng. Theo cách phân

Âu, Bắc Mỹ và Nhật Bản. Nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Lân (1999) ở khu bảo tồn
thiên nhiên Pù Mát (Nghệ An) cho thấy 100% số hộ dân tham gia khai thác gỗ và
lâm sản ngoài gỗ. Tác giả cũng cho thấy 22.5% số hộ thường xuyên khai thác mật
ong, nứa, song mây; 11.75% số hộ thường xuyên khai thác măng, mộc nhĩ, thu nhập
của họ bình quân khoảng 20.000đ/ngày và 8.3% số hộ chuyên khai thác củi bán lấy
tiền mua lương thực và trong những ngày giáp hạt có tới trên 90% số hộ ở bản Châu
Sơn phải vào rừng đào củ mài, củ chuối, củ nâu, hái lá rừng để ăn.
Năm 1999, khi nghiên cứu ở Vườn quốc gia Ba Vì, D.A Glimour và
Nguyễn Văn Sản (1999) [9] kết luận: lâm sản ngoài gỗ là nguồn thu nhập quan
trọng đối với cuộc sống của người dân nông thôn. Tác giả cho rằng một trong
những nguyên nhân mất rừng, làm suy thóai đa dạng sinh học có nguồn gốc từ
đời sống khó khăn của người dân, lâm sản ngoài gỗ bị sử dụng không hợp lý,
cạn kiệt. Một trong những giải pháp có hiệu quả để giải quyết vấn đề đời sống
khó khăn của người dân mà vẫn bảo tồn và phát triển rừng bền vững ở nước ta
là phát triển tài nguyên lâm sản ngoài gỗ.
Năm 2001, trong quá trình thực hiện dự án "Sử dụng bền vững lâm sản ngoài
gỗ" tại vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ và vùng đệm Vườn Quốc gia
Ba Bể các nhà nghiên cứu kết luận rằng: phát triển lâm sản ngoài gỗ là một trong
những hướng đi đem lại hiệu quả kinh tế cao, đáp ứng mục tiêu nâng cao chất lượng
sống cho người dân, từ đó xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế xã hội trong khu
vực. Ngoài những đóng góp vào thu nhập nhằm cải thiện cuộc sống của người dân
miền núi, lâm sản ngoài gỗ còn được đánh giá là một yếu tố góp phần bảo tồn rừng
và phát triển bền vững ở miền núi nhiệt đới. Nhiều loài lâm sản ngoài gỗ có nguồn
gốc từ các dây leo, cây bụi, cây thảo, cây ký sinh hay phụ sinh sống dưới tán rừng,
nên việc khai thác chúng một cách hợp lý sẽ không làm phá vỡ cấu trúc của rừng.

S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

14


S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

15
Nhìn chung các công trình nghiên cứu đều khẳng định vai trò to lớn của lâm
sản ngoài gỗ trong quá trình phát triển kinh tế xã hội miền núi cũng như góp phần
vào công tác bảo tồn rừng. Nó đã làm thay đổi nhận thức về tầm quan trọng của lâm
sản ngoài gỗ trong thời kỳ hiện nay, làm cơ sở để đề xuất hướng đi mới trong quá
trình phát triển kinh tế xã hội miền núi và bảo tồn.
- Về kiến thức bản địa:
Kết quả nghiên cứu của nhiều tác giả đã cho thấy ở Việt Nam tồn tại một hệ
thống kiến thức bản địa phong phú về lâm sản ngoài gỗ, trong đó có cả những kiến
thức về gây trồng, khai thác, chế biến, sử dụng và thị trường. Tuy nhiên, do đa số
kiến thức bản địa được lưu truyền bằng lời nói nên chúng thường tản mạn, mất dần
cùng với sự suy thoái của tài nguyên lâm sản ngoài gỗ. Đến nay những nghiên cứu
về kiến thức bản địa liên quan đến lâm sản ngoài gỗ còn rất hạn chế.
- Về kỹ thuật gây trồng, thu hái và chế biến lâm sản ngoài gỗ:
Để hoàn thiện các biện pháp kỹ thuật liên quan đến xây dựng mô hình kinh
doanh lâm sản ngoài gỗ có hiệu quả, năng suất cao và ổn định, không chỉ sử dụng
kiến thức bản địa mà cần dựa trên một số nghiên cứu một cách có cơ sở khoa học
với các biện pháp tiên tiến, hiện đại. Ở nước ta, vào những năm 1950-1960, các nhà
khoa học đó cố gắng nghiên cứu nhằm tạo được mô hình phát triển lâm sản ngoài
gỗ có hiệu quả kinh tế cao và ổn định. Các công trình nghiên cứu chủ yếu tập trung
một số loài cây dược liệu, cây đặc sản có giá trị cao như thông, quế, trúc, thanh
kao, sa nhân Nguyễn Bá Chất (1990) [7]. Đây là các công trình nghiên cứu về hệ
thống các biện pháp kỹ thuật làm cơ sở cho việc gây trồng và phát triển lâm sản
ngoài gỗ. Tuy nhiên các công trình chủ yếu tập trung nghiên cứu về một số loài cây
có giá trị cao lúc đó. Vẫn còn nhiều loài lâm sản ngoài gỗ giá trị cao nhưng chưa
được nghiên cứu đầy đủ, trong đó có giẻ, trầm hương, thảo quả v.v

sinh thái, mà thiếu hẳn những nghiên cứu về giải pháp kỹ thuật và kinh tế - xã hội
tạo động lực cho phát triển lâm sản ngoài gỗ trở thành nguồn hàng hóa. Một số công
trình trong khi nghiên cứu tương đối đầy đủ về lĩnh vực kỹ thuật thì lại thiếu hẳn về
nghiên cứu thị trường. Vì vậy, hầu hết các mô hình kinh doanh lâm sản ngoài gỗ đã
xây dựng đều mang tính chất của những mô hình kém bền vững.
Chính vì vậy, cho đến nay mặc dự đã nhận thức được vai trò quan trọng của
lâm sản ngoài gỗ, nhưng vẫn chưa có những các chính sách thúc đẩy phát triển sản
phẩm ngoài gỗ. Những chính sích khuyến khích khai thác sản phẩm ngoài gỗ của
rừng được thể hiện chủ yếu trong các “Luật bảo vệ và phát triển rừng” và những các

S
ố hóa bởi Trung tâm Học liệu

17
văn bản có liên quan đến “Chính sách giao đất, khoán rừng”. Nội dung chủ yếu nhất
của các chính sách đó là cho phép người dân được khai thác lâm sản ngoài gỗ của
các khu rừng, kể cả rừng do họ gây trồng hay nhận khoán bảo vệ. Văn bản mới nhất
là Quyết định của Thủ tướng chính phủ về đổi mới tổ chức và cơ chế quản lý lâm
trường quốc doanh, ban hành ngày 16 tháng 9 năm 1999. Trong đó có quy định bên
nhận khoán đất lâm nghiệp và rừng của lâm trường quốc doanh được hưởng sản
phẩm phụ (lâm sản ngoài gỗ) thu hỏi từ rừng, được quyền đầu tư trồng cây nông
lâm kết hợp, xen ghép với cây rừng để tăng thu nhập cải thiện đời sống. Việc
cho phộp tự do khai thác các lâm sản ngoài gỗ một cách không khoa học, không có
những quy định cụ thể của chính sách nhà nước, của quy định cộng đồng về quyền
lợi và nghĩa vụ trong quá trình khai thác lâm sản ngoài gỗ là một trong những
nguyên nhân làm cạn kiệt nhanh tài nguyên lâm sản ngoài gỗ. Phần lớn những chính
sách có liên quan đến lâm sản ngoài gỗ chưa tác động tích cực đến bảo tồn và phát
triển nguồn tài nguyên này.
1.1.3. Thảo quả và những nghiên cứu phát triển
1.1.3.1. Trên thế giới