Chuyên đề sinh viên sư phạm:
Mối quan hệ giữa
Đọc hiểu và Cảm
thụ văn học
Cuộc sống luôn có những điều làm
phiền chúng ta bất cứ lúc nào. Càng “để ý”
đến chúng càng khó xử và thêm bực mình.
Hãy cố gắng thắp lên một ngọn nến còn hơn
cứ ngồi nguyền rủa bĐọc hiểu chính là đọc và
nắm bắt thông tin. Hay nói cách khác là quá
trình nhận thức để có khả năng thông hiểu
những gì được đọc. Vì vậy, hiệu quả của đọc
hiểu được đo bằng khả năng thông hiểu nội
dung văn bản đọc.óng tối.
Muốn vậy, người đọc phải đọc văn bản một cách
có ý thức, phải lĩnh hội được đích tác động của văn bản.
Kết quả của đọc hiểu là: người đọc phải lĩnh hội được
thông tin, hiểu nghĩa của từ, cụm từ, câu đoạn, bài… tức là
toàn bộ những gì được đọc.
Đọc hiểu là yêu cầu đặt ra cho mọi đối tượng đọc,
với tất cả các kiểu loại văn bản đọc, trong đó có cả các văn
bản nghệ thuật. Còn cảm thụ là yêu cầu đặt ra cho những
ai đọc các văn bản nghệ thuật, đặc biệt là các văn bản hay,
gây xúc động.
Cảm thụ văn học (CTVH) là đọc hiểu các tác phẩm
văn chương ở mức độ cao nhất, không chỉ nắm bắt thông
tin mà còn phải thẩm thấu được thông tin, phân tích, đánh
giá được khả năng sử dụng ngôn từ của tác giả, tạo được
mối giao cảm đặc biệt giữa tác giả và bạn đọc và có thể
truyền thụ cách hiểu đó cho người khác.
Cảm thụ văn học có nghĩa là khi đọc (nghe) một

ấn tượng. Cảm thụ là quá trình người đọc nhập thân đầy
cảm xúc vào tác phẩm, suy tư về một số các câu chữ, hình
ảnh, lập luận và sống cùng tâm trạng, cảm xúc của nhân
vật, nhân vật trữ tình hoặc của tác giả. Người cảm thụ
đồng thời vừa là người tiếp nhận vừa là người phản hồi về
tác phẩm. Điều này giải thích hiện tượng vì sao những
người am hiểu tác phẩm luôn đọc diễn cảm nó thành công
và có thể nêu được những nhận xét, suy nghĩ, cảm tưởng
của mình về nó. Hiểu và cảm thụ văn bản nghệ thuật thuộc
hai mức độ nông sâu khác nhau: chúng tôi gọi hiểu là việc
chạm tới nội dung bề mặt của ngôn từ nghệ thuật (còn gọi
là hiển ngôn), còn cảm thụ là việc hiểu sâu sắc với những
xúc động, trước những gì mà ngôn từ gợi ra để nhận thức
được chiều sâu ý nghĩa của văn bản (còn gọi là hàm ngôn).
Ví dụ (VD). Bài đọc Mùa xuân đến - Nguyễn Kiên - Sách
giáo khoa (SGK) Tiếng Việt 2, T2:
“Hoa mận vừa tàn thì mùa xuân đến. Bầu trời ngày thêm
xanh. Nắng vàng ngày càng rực rỡ. Vườn cây lại đâm
chồi, nảy lộc. Rồi vườn cây ra hoa. Hoa bưởi nồng nàn.
Hoa nhãn ngọt. Hoa cau thoảng qua. Vườn cây lại đầy
tiếng chim và bóng chim bay nhảy. Những thím chích
chòe nhanh nhảu. Những chú khướu lắm điều. Những anh
chào mào đỏm dáng. Những bác cu gáy trầm ngâm.
Chú chim sâu vui cùng vườn cây và các loài chim
bạn. Nhưng trong trí thơ ngây của chú còn mãi sáng ngời
hình ảnh một cánh hoa mận trắng, biết nở cuối đông để
báo trước mùa xuân tới”.
Để hiểu bài văn này, người đọc chỉ cần quan tâm tới các
thông tin: dấu hiệu của mùa xuân, những thay đổi của bầu
trời và mọi vật khi mùa xuân đến, hương vị của mỗi loài

đời sống của các nhân vật, của câu chữ, hình ảnh… Nghĩa
là, nếu như tác giả sử dụng tư duy nghệ thuật để sáng tạo
tác phẩm, thì người đọc cũng phải sử dụng cùng loại tư
duy ấy để lĩnh hội tác phẩm. Đó chính là tư duy hình
tượng, loại tư duy dựa trên cơ sở tiếp xúc cảm tính với đối
tượng, làm sống dậy toàn vẹn đối tượng đó bằng nghe,
nhìn, tưởng tượng, không sao chép đối tượng một cách
bàng quan mà còn bao hàm thái độ của con người với
chính đối tượng đó.
Để đảm bảo yêu cầu của CTVH, người đọc cũng
phải thể nghiệm cùng với các nhân vật, tức là phải nhập
thân bằng tưởng tượng vào các nhân vật để hình dung các
biểu hiện của chúng, từ đó khái quát đặc điểm, tính cách…
Người đọc cũng cần dùng tưởng tượng, trực giác để cảm
nhận ý nghĩa biểu cảm của ngôn từ, từ đó chia sẻ, đồng
sáng tạo với tác giả. Sở dĩ bài thơ Mưa của Trần Đăng
Khoa được đánh giá cao là do tác giả đã biết chọn lọc từ
ngữ khi miêu tả, tạo hình cho cây cối, cảnh vật ở góc sân
và mảnh vườn nhà mình. Người đọc biết đánh giá là người
mường tượng được các trạng thái ấy qua từ ngữ, hình ảnh.
Chẳng hạn, trong hình ảnh Bụi tre tần ngần gỡ tóc, từ tần
ngần đã diễn tả tài tình dao động chậm chạp của cả búi tre
trong mưa dông, thứ dao động lừng khà lừng khừng không
giống với các loài cây khác do búi tre gồm nhiều thân cây
tre tạo nên, mà Trần Đăng Khoa đã phát hiện ra. Khi sử
dụng từ tần ngần với dụng ý nhân hóa, tác giả đã khiến
cho bụi tre hiện ra như những cô gái đỏm dáng, thong thả
chải từng lọn tóc dài của mình. Dùng tưởng tượng và trực
giác, người cảm nhận sẽ thấm điều đó và, tất nhiên, nếu
đọc thành tiếng, sẽ nhấn giọng và đọc thong thả từ tần

mình trong mọi hoàn cảnh, không để “gần mực thì đen”
Cảm thụ văn học là bước cuối cùng của chặng
đường đọc hiểu, là đọc hiểu ở mức độ cao nhất. Vì vậy,
sau khi đã hiểu thấu đáo nội dung một tác phẩm văn học
hay, HS cần phát hiện tiếp các tín hiệu thẩm mĩ của văn
bản nhằm tiếp cận tác phẩm ở một mức độ cao hơn, tạo
mối giao tiếp gần gũi hơn với tác giả. Các tín hiệu đó có
thể rất nhỏ bé, nhưng có sức gợi tưởng tượng và liên tưởng
sâu xa, đem lại những rung cảm thực sự cho người đọc.
Sau khi phát hiện, bước tiếp theo là phân tích, bình giảng
làm nổi bật vẻ đẹp đó để người khác có thể chia sẻ, thưởng
thức.
Muốn trở thành một học sinh có năng lực cảm thụ văn học
tốt, mỗi HS khá giỏi cần phải tự giác phấn đấu và rèn
luyện về nhiều mặt. Kinh nghiệm của nhiều nhà văn, nhà
thơ hồi nhỏ và của các bạn học sinh giỏi ở tiểu học từ
trước đến nay đều cho thấy: để có được năng lực cảm thụ
văn học sâu sắc và tinh tế cần có sự say mê, hứng thú khi
tiếp xúc với thơ văn; chịu khó tích luỹ vốn hiểu biết về
thực tế cuộc sống và văn học; nắm vững kiến thức cơ bản
về tiếng Việt phục vụ cho việc cảm thụ văn học; kiên trì
rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn về cảm thụ văn học. Đây
chính là những yêu cầu nền tảng của quá trình cảm thụ văn
học mà mỗi HS cần trang bị cho mình.
Yêu cầu thứ nhất: Trau dồi hứng thú khi tiếp xúc với thơ
văn
Ngay từ khi còn nhỏ, hầu hết các em đều thích nghe ông
bà cha mẹ hoặc người thân kể chuyện, đọc thơ. Bước chân
tới trường tiểu học, được tiếp xúc với những câu thơ, bài
văn hay trong sách giáo khoa Tiếng Việt, nhiều em muốn

hoạt động và quan sát hàng ngày trong cuộc sống.
Có những cảnh vật, con người, sự việc diễn ra quanh ta
tưởng chừng như rất quen thuộc, nhưng nếu ta không chú
ý quan sát, nhận xét để có cảm xúc và ghi nhớ (hoặc ghi
chép lại) thì thì chúng ta không thể làm giàu thêm vốn
hiểu biết về cuộc sống của ta. Chính vì vậy, tập quan sát
thường xuyên, quan sát bằng nhiều giác quan (mắt nhìn,
tai nghe, tay sờ, mũi ngửi…) là một thói quen rất cần thiết
cho người học sinh giỏi.
Tô Hoài đã nªu lªn kinh nghiệm quan sát để phục vụ cho
việc tích lũy “vốn sống” như sau:
“Quan sát giỏi là phải tìm ra nét chính, thấy được tính
riêng, móc được những ngóc ngách của sự vật, của vấn đề.
Nhiều khi không cần dàn đủ sự việc, chỉ cần chép lại
những đặc điểm mà mình cảm nhất như: một câu nói lột tả
tính nết, những dáng người và hình bóng, tiếng động, ánh
đèn, nét mặt, một trạng thái tư tưởng do mình đã khổ công
ngắm, nghe, nghĩ mới bật lên và khi thấy bật lên được thì
thích thú, hào hứng, không ghi không chịu được”.
Quan sát nhiều, quan sát kĩ chẳng những giúp các em viết
được những bài văn hay mà còn tạo điều kiện cho các em
cảm nhận được vẻ đẹp của thơ văn một cách tinh tế và sâu
sắc.
Bên cạnh vốn hiểu biết về thực tế cuộc sống, các em còn
cần tích lũy cả vốn hiểu biết về văn hóa thông qua việc
đọc sách thường xuyên. Mỗi cuốn sách có biết bao điều bổ
ích và lí thú. Nó giúp ta mở rộng tầm nhìn cuộc sống, khơi
sâu những suy nghĩ, cảm xúc, góp phần khơi dậy năng lực
cảm thụ văn học ở mỗi chúng ta. Việc chọn sách đọc là rất
quan trọng. Các em phải chọn những cuốn sách phù hợp

(là sự xếp đặt, trình bày các phần để tạo nên một nội dung
hoàn chỉnh)…
Một số biện pháp nghệ thuật tu từ cũng làm nâng cao năng
lực cảm thụ văn học cho học sinh: so sánh (là đối chiếu hai
sự vật, hiện tượng có cùng một dấu hiệu chung nào đó với
nhau, nhằm làm cho việc diễn tả được sinh động, gợi
cảm); nhân hóa (là biến sự vật thành con người bằng cách
gán cho nó những đặc điểm mang tính cách người, làm
cho nó trở nên sinh động, hấp dẫn); điệp ngữ (là sự nhắc đi
nhắc lại một từ ngữ, nhằm nhấn mạnh một ý nào đó, làm
cho nó nổi bật và hấp dẫn người đọc); đảo ngữ (là sự thay
đổi trật tự cấu tạo ngữ pháp thông thường của câu, nhằm
nhấn mạnh và làm nổi bật ý cần diễn đạt); chuyển đổi cảm
giác (là dùng ấn tượng của giác quan này để miêu tả ấn
tượng của giác quan khác, tạo nên những ấn tượng tổng
hợp nhiều mặt về một đối tượng nào đó, gây ấn tượng
mạnh khi miêu tả)…
Yêu cầu thứ tư: Rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn cảm thụ
văn học
Rèn luyện để nâng cao năng lực cảm thụ văn học là một
trong những nhiệm vụ cần thiết đối với mỗi học sinh tiểu
học. Có năng lực cảm thụ văn học tốt, các em sẽ cảm nhận
được những nét đẹp của văn thơ, được phong phú thêm về
tâm hồn, nói - viết tiếng Việt thêm trong sáng và sinh
động. Chính vì vậy, để đánh giá kết quả học tập của học
sinh giỏi môn Tiếng Việt ở tiểu học, ngoài những bài tập
về từ ngữ, ngữ pháp, làm văn, đề thi còn có một bài tập
viết đoạn văn cảm thụ văn học. Tuy nhiên yêu cầu của loại
bài tập này chỉ ở mức độ đơn giản, phù hợp với khả năng
của học sinh tiểu học.

giữa sự kiên trì của việc mài thỏi sắt thành kim với lòng
kiên nhẫn khi học tập thành tài đã giúp cho bài học triết lí
được minh họa đầy đủ và thuyết phục.
1. Giúp em hiểu
Hệ thống câu hỏi tìm hiểu bài đã tái hiện bố cục và nêu
yêu cầu khái quát ý nghĩa của câu chuyện, vì vậy, em hãy
trả lời lần lượt các câu hỏi đó.
1. Lúc đầu, cậu bé học hành thế nào?
Trước hết, em hãy nêu nhận xét khái quát về cậu bé: làm
việc gì cũng mau chán, thiếu tính kiên trì, vì vậy rất lười
học. Sau đó, em lấy ví dụ minh họa về thói lười học của
cậu ta: đọc vài dòng đã ngáp ngắn ngáp dài rồi bỏ dở, viết
nắn nót được mấy chữ đầu rồi viết nguệch ngoạc.
2. Cậu bé thấy bà cụ đang làm gì?
Cậu lấy làm lạ khi thấy bà cụ cầm thỏi sắt mải miết mài
vào tảng đá ven đường, hỏi ra mới biết bà mài thỏi sắt
thành kim khâu. Điều đó làm cậu rất ngạc nhiên, bởi cậu
không tin có thể làm nổi điều đó.
3. Bà cụ giảng giải như thế nào?
Bà khẳng định với cậu rằng nếu mỗi ngày mài cho thỏi sắt
nhỏ đi một tí, nó sẽ thành kim, giống như việc học, mỗi
ngày học một ít, sẽ có ngày thành tài.
4. Câu chuyện này khuyên em điều gì?
Từ một việc làm cụ thể như mài thỏi sắt thành kim, bà cụ
đã so sánh với việc học để nhắc nhở cậu bé không nên lười
biếng, mà hãy kiên trì. Liên hệ rộng ý nghĩa của câu tục
ngữ, có thể rút ra bài học khái quát: Trong khi làm bất kì
việc gì, nếu biết kiên nhẫn sẽ thu được kết quả.
2. Giúp em cảm thụ
- Em hãy sưu tầm những câu tục ngữ, những thành ngữ có

vườn chính là hóa thân của bà mẹ do mỏi mắt mong chờ
con, khóc thương mà chết. Nó không có hoa trái, chỉ có
những chiếc lá với hai mặt một xanh bóng, một đỏ hoe
như mắt mẹ khóc chờ con. Chỉ đến khi cậu bé, sau một
thời gian dài bỏ nhà ra đi, nhớ mẹ trở về, ôm cây mà khóc,
cây mới vì cảm động mà ra hoa kết trái: Hoa bé tí, trắng
như mây, quả có làn da căng mịn, xanh óng ánh, chứa đầy
sữa trắng bên trong.
Từ đặc điểm của trái cây, người ta đã gọi cây xanh ấy là
cây vú sữa. Mỗi khi ăn trái, vị ngọt thơm và dòng sữa
trắng luôn nhắc người ta nhớ tới tình thương bao la của
người mẹ. Cho dù con cái có mắc sai lầm, chỉ cần biết
nghĩ lại, người mẹ sẽ luôn tha thứ và vẫn dành cho con
những tình cảm âu yếm nhất. Do vậy, có thể nói, cây vú
sữa là hình ảnh kết tinh của tình mẹ thương con.
1. Giúp em hiểu
Để giúp em nắm được diễn biến câu chuyện, từ đó hiểu
được nguồn gốc xuất hiện cây vú sữa, chúng tôi đã soạn
những câu hỏi gợi ý sau đây trên cơ sở bổ sung và điều
chỉnh câu hỏi đọc hiểu của SGK:
1. Vì sao cậu bé bỏ nhà ra đi?
Đoạn 1 của câu chuyện cho em biết cậu bé rất ham chơi,
một lần cậu đã bỏ đi khi bị mẹ mắng.
2. Trở về nhà không thấy mẹ, cậu bé đã làm gì?
Cậu gọi mẹ và ôm lấy một cây xanh trong vườn mà khóc.
3. Điều kì lạ nào đã xảy ra?
Cây xanh run rẩy, ra hoa rồi đậu quả.
4. Quả có những đặc điểm gì?
Quả có da căng mịn, màu xanh óng ánh, bên trong có chứa
những giọt sữa trắng.

em rất thích làm ngược lại những điều cha mẹ nhắc nhở
không?
Hiểu được điều đó, người cha trong câu chuyện này đã áp
dụng một hình thức giáo dục con cái rất đặc biệt và có sức
thuyết phục. Ông yêu cầu các con thử sức bẻ một bó đũa,
sau khi không ai bẻ nổi, ông đã cởi bó đũa ra và thong thả
bẻ gãy từng chiếc trước mặt các con. Khi các con nhận ra
rằng lấy từng chiếc đũa mà bẻ thì không khó gì, người cha
mới nói điều cần nói: Như thế là các con đều thấy rằng
chia lẻ ra thì yếu, hợp lại thì mạnh. Vậy các con phải biết
thương yêu, đùm bọc lẫn nhau. Có đoàn kết thì mới có sức
mạnh.
1. Giúp em hiểu
Để hiểu một truyện ngụ ngôn, em chỉ cần nắm bắt được
diễn biến sự việc, từ đó thấy được ý nghĩa của sự việc đó.
Vì vậy, em hãy trả lời các câu hỏi sau:
1. Khi thấy các con không yêu thương nhau, người cha đã
làm gì?
Người cha đã yêu cầu các con bẻ một bó đũa, ai bẻ được,
sẽ được thưởng túi tiền.
2. Kết quả ra sao?
Ai cũng cố gắng, nhưng không sao bẻ gãy được bó đũa.
3. Người cha đã bẻ gãy bó đũa bằng cách nào?
Ông đã cởi bó đũa ra, rồi bẻ gãy từng chiếc một.
4. Tại sao người cha lại làm như vậy?
Người cha muốn các con mình tận mắt nhìn thấy, sau khi
so sánh sẽ hiểu rằng bẻ cả bó đũa thì rất khó, trong khi bẻ
từng chiếc đũa thì rất dễ.
5. Người cha muốn khuyên các con điều gì?
Em hãy đọc lời người cha ở cuối truyện thì sẽ hiểu điều