BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐỒNG THÁP
LÊ HOÀNG ÂN
TRẦN THỊ NGỌC HÂN
ĐÀO MỘNG NGỜ
SƯU TẦM VÀ XÂY DỰNG KHO TƯ LIỆU ĐỂ DẠY MÔN
SINH HỌC 7 Ở TRƯỜNG THCS THEO HƯỚNG PHÁT HUY
TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH
Ngành đào tạo: Sư phạm Sinh học
Trình độ đào tạo: Đại học
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
ĐỒNG THÁP, NĂM 2010
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐỒNG THÁP
LÊ HOÀNG ÂN
TRẦN THỊ NGỌC HÂN
ĐÀO MỘNG NGỜ
SƯU TẦM VÀ XÂY DỰNG KHO TƯ LIỆU ĐỂ DẠY MÔN
SINH HỌC 7 Ở TRƯỜNG THCS THEO HƯỚNG PHÁT HUY
TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH
Ngành đào tạo: Sư phạm Sinh học
Trình độ đào tạo: Đại học
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Giảng viên hướng dẫn:
ThS. PHẠM ĐÌNH VĂN
ĐỒNG THÁP, NĂM 2010
LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu
của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu
trong đề tài nghiên cứu là trung thực, được các đồng

1. Lý do chọn đề tài 4
2. Mục đích nghiên cứu 5
3. Giả thuyết khoa học 5
4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu 5
5. Nhiệm vụ nghiên cứu 5
6. Phương pháp nghiên cứu 5
7. Đóng góp mới của đề tài 8
8. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 8
9. Phạm vi và giới hạn của đề tài 9
10. Cấu trúc khoá luận 9
Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Cơ sở lý luận 10
1.1.1. Khái niệm tư liệu 10
1.1.2. Phân loại tư liệu 10
1.1.3. Tiêu chuẩn đánh giá tư liệu 10
1.1.4. Tầm quan trọng của tư liệu trong dạy học 12
1.1.5. Khái niệm tích cực hóa 12
1.1.6. Tích cực hóa học sinh trong dạy học là gì? 12
1.1.7. Quy trình sưu tầm và xây dựng kho tư liệu 13
1.2. Cơ sở thực tiễn 16
1.2.1. Thực trạng về việc sưu tầm tư liệu và nhu cầu cần tư liệu
của giáo viên trong dạy học Sinh học 7 16
1.2.2.Thực trạng về mức độ hứng thú của học sinh lớp 7 đối với
tư liệu trong giờ học Sinh học 20
1.2.3. Kết luận chung 23
Chương 2
SƯU TẦM VÀ XÂY DỰNG KHO TƯ LIỆU ĐỂ GIẢNG DẠY
SINH HỌC 7 Ở TRƯỜNG THCS
2.1. Phân tích cấu trúc chương trình Sinh học 7 24

THPT Trung học phổ thông
MT Mục tiêu
ND Nội dung
PP Phương pháp
KN Khái niệm
ĐMPP Đổi mới phương pháp
ĐV Động vật
MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
- Trên lĩnh vực giáo dục, đổi mới phương pháp dạy học là một vấn đề đã
được đề cập và bàn luận rất sôi nổi từ nhiều thập kỷ qua. Các nhà nghiên cứu
phương pháp dạy học đã không ngừng nghiên cứu, tiếp thu những thành tựu mới
của lý luận dạy học hiện đại để đưa nền giáo dục nước ta ngày càng hiện đại hơn,
đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng cao của con người. Những năm gần đây, định
hướng đổi mới phương pháp dạy học thống nhất theo hướng tích cực hóa các hoạt
động học tập của học sinh dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên: HS tự giác,
chủ động tìm tòi, phát hiện và giải quyết vấn đề và có ý thức vận dụng linh hoạt,
sáng tạo các kỹ năng đã thu nhận được. Đổi mới phương pháp dạy học cũng là thay
đổi vai trò của người GV. Nếu như trước đây, GV có vai trò truyền thụ kiến thức
cho HS và HS chỉ việc ghi chép và tiếp thu kiến thức một cách máy móc không cần
phải tư duy thì theo phương pháp hiện nay HS sẽ giữ vai trò trọng tâm, chủ động
phát hiện kiến thức trên cơ sở hướng dẫn của GV.
- Định hướng ĐMPPDH đã được thực hiện trong chương trình thay đổi SGK.
SGK các môn học nói chung và môn Sinh học 7 nói riêng đã được cung cấp khá
phong phú các tư liệu như:Tranh ảnh, sơ đồ minh họa, thông tin, …Nhằm tăng
cường tính tích cực chủ động của HS theo hướng “ Từ trực quan sinh động đến tư
duy trừu tượng đến thực tiễn”. Tuy nhiên tư liệu trong SGK chỉ mang tính chất cơ
bản, do đó bản thân GV cần phải biết sưu tầm thêm nguồn tư liệu bổ sung cho bài
giảng của mình từ nhiều nguồn khác nhau đặc biệt là nguồn tư liệu từ Internet nhằm
làm cho quá trình dạy học trở nên sinh động hấp dẫn và hiệu quả hơn nhằm kích

- Xây dựng kho tư liêu.
- Xây dựng bài tập, giáo án có sử dụng tư liệu.
- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng tư liệu trong
dạy học Sinh học 7.
6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
6.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Thu thập, phân loại, tổng hợp các sách báo, tài liệu, luận văn, luận án có liên
quan.
6.2. Phương pháp điều tra
- Điều tra thực trạng về việc sưu tầm tư liệu và nhu cầu cần tư liệu để giảng
dạy Sinh học 7 của GV.
- Điều tra thực trạng về mức độ hứng thú của HS lớp 7 đối với tư liệu trong
giờ học Sinh học.
6.3. Phương pháp chuyên gia
- Tìm đọc tài liệu có liên quan.
- Tham khảo ý kiến chuyên gia, giáo viên hướng dẫn, và các thầy cô chuyên
môn khác.
6.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá kết quả của việc sử dụng tư liệu
trong dạy học Sinh học 7.
6.5. Phương pháp xử lý số liệu thực nghiệm bằng toán thống kê
Sử dụng một số công thức toán học để xử lý thống kê và đánh giá kết quả
điều tra, kết quả thực nghiệm. Đặc biệt sử dụng phương pháp mô hình hoá bằng
biểu đồ hình trụ, hình khối và biểu đồ gấp khúc để so sánh kết quả thực nghiệm.

- Các bài kiểm tra ở các nhóm lớp đối chứng (ĐC) và thực nghiệm (TN) đều
chấm cùng một biểu điểm theo thang điểm 10.
- Các kết quả thu được chúng tôi xử lý bằng thống kê toán học để nhằm tăng
độ chính xác của các kết luận.
 !""#$

∑
=
=
10
1
1
Trong đó: - n: Số học sinh của lớp.
- x
i
: Điểm số theo thang điểm 10.
- n
i
: Số bài kiểm tra có điểm số là x
i.
- Độ lệch chuẩn (S): Khi có 2 giá trị trung bình như nhau thì chưa đủ để kết
luận 2 kết quả là giống nhau, mà còn phụ thuộc vào các giá trị của các đại lượng
phân tán ít hay nhiều xung quanh 2 giá trị trung bình cộng, sự phân tán đó được mô
tả bởi độ lệch chuẩn theo công thức sau:

%/
0


∑
=
−
=
10
1
)(

Trong đó: * Cv = 0 - 10%: Dao động nhỏ - độ tin cậy cao
* Cv = 10 - 30%: Dao động trung bình
* Cv = 30 - 100%: Dao động lớn độ tin cậy nhỏ
- Độ tin cậy (td): Độ tin cậy phản ánh sự sai khác giữa hai giá trị trung bình,
phản ánh kết quả của 2 phương án thực nghiệm và đối chứng.
2
2
2
1
2
1
21

1

1
%%

2
−
−
=
Trong đó:
1
%
: Điểm số trung bình của lớp đối chứng.

2
%
: Điểm số trung bình của lớp thực nghiệm.

TN
và
%
ĐC
là không có ý nghĩa.
3
Phân tích chất lượng các bài kiểm tra của HS để thấy rõ:
- Năng lực tư duy và khả năng tiếp thu kiến thức của HS.
- Khả năng gây hứng thú học tập và mức độ hoạt động của HS.
- Kỹ năng phân tích, tổng hợp tư liệu học tập của HS.
7. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI
7.1. Về mặt lí luận
- Cơ sở lí luận khẳng định vai trò của tư liệu trong dạy học Sinh học 7.
- Xây dựng hệ thống các tư liệu cần sưu tầm để phục vụ cho quá trình giảng
dạy Sinh học 7.
7.2. Về mặt thực tiễn
Xây dựng được kho tư liệu phục vụ cho công việc giảng dạy Sinh học 7 của
GV theo hướng phát huy tính tích cực của HS.
8. LƯỢC SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Việc sưu tầm tư liệu đã có từ xa xưa, phát triển song hành với sự phát triển của
thư viện. Từ các thư viện cổ đại khoảng 2750 năm trước Công Nguyên, tư liệu được lưu
trữ trên các tấm xương thú, vỏ cây,… cho đến các thư viện hiện đại, tư liệu không chỉ là
sách, báo mà còn được chứa trong cả đĩa CD, mạng Internet. Sự phát triển của thư viện
làm cho hệ thống tư liệu ngày càng phong phú, đa dạng và chất lượng, phục vụ đắc lực
cho công tác nghiên cứu và giảng dạy.
Việc sưu tầm tư liệu phục vụ cho giảng dạy rất được các nhà giáo dục chú
trọng. Và đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về việc thu thập và sử dụng tư liệu
để giảng dạy, có thể kể ra một số công trình sau:
Trương Đức Kiên (2001), 045"162784"9:
;1"<=>?@;A1>B4C2?)A1

9.2. Phạm vi
* Điều tra thực trạng
Thời gian: Từ ngày 23/8 – 30/9/2010
Địa điểm:
• Trường THCS và THPT Thạnh Tân –Thạnh Trị - Sóc Trăng.
• Trường THCS An Thạnh 1 – Cù Lao Dung – Sóc Trăng.
• Trường THCS Long Tân – Ngã Năm – Sóc Trăng
* Thực nghiệm
Thời gian: Từ ngày 23/8 – 5/10/2010
Địa điểm: Trường THCS An Thạnh 1 – Cù Lao Dung – Sóc Trăng.
10. CẤU TRÚC ĐỀ TÀI
Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung của khóa luận gồm 3 chương:
- Chương 1 – Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài
- Chương 2 – Sưu tầm và xây dựng kho tư liệu để giảng dạy môn Sinh học 7
ở trường THCS
- Chương 3 – Thực nghiệm sư phạm
NỘI DUNG
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1. Khái niệm tư liệu
Tư liệu là những thứ vật chất được con người sử dụng trong một lĩnh vực nào
đó, đôi khi cũng là tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu. Trong quá trình dạy học, tư
liệu là một loại thông tin mà dựa vào đó học sinh có thể tìm tòi, suy luận dẫn đến
một kết luận tri thức. [8] [12]
1.1.2. Phân loại tư liệu
Có nhiều cách phân loại dựa vào nhiều tiêu chí khác nhau, có thể nêu ra một
số cách phân loại sau: [8] [16]
a. Dựa vào hình thức cung cấp thông tin
+ Tư liệu ngôn ngữ: Ngôn ngữ viết, ngôn ngữ nói.
+ Tư liệu phi ngôn ngữ: Hình ảnh, mô hình, sơ đồ.

hoạt động cho HS, nhóm HS nhằm phát huy các năng lực tư duy, tính độc lập sáng
tạo và khả năng tìm tòi, khám phá của HS.
d. Tư liệu phải đẹp, sinh động, dễ hiểu
Tư liệu giảng dạy phải mang tính mô phạm, lời lẽ giản dị, trong sáng, chính
xác, ngôn ngữ hàm súc. Các tranh ảnh, mô hình, phim phải đẹp, không quá màu
mè, rườm rà, phức tạp, tránh gây phân tán quá trình học tập của HS.
1.1.4. Tầm quan trọng của tư liệu trong dạy học [15]
a. Tư liệu bổ sung nội dung cho sách giáo khoa
Tư liệu góp phần làm cho kiến thức ở SGK đầy đủ hơn, sâu, rộng hơn, đi sâu
vào bản chất của sự vật, hiện tượng, giải thích, chứng minh, minh họa cho các kiến
thức cô đọng ở SGK,…
b. Tư liệu là biện pháp tạo ra các hoạt động để tổ chức quá trình nhận
thức cho học sinh
Tư liệu giúp GV thiết kế các hoạt động học tập để tổ chức quá trình nhận
thức của HS, như sử dụng tranh, ảnh để thiết kế phiếu học tập nhằm tổ chức hoạt
động nhóm cho HS,…
c. Tư liệu tạo sự hấp dẫn, hứng thú, kích thích sự tìm tòi, khám phá của HS
Tư liệu làm cho bài giảng của GV có nội dung phong phú, đa dạng, nhiều
kiến thức mới lạ, nhiều hình ảnh, mô hình động, phim,… Do đó, HS sẽ luôn cảm
thấy vui vẻ, phấn chấn, tham gia tích cực vào quá trình học.
d. Góp phần đổi mới phương pháp dạy học
Tư liệu góp phần làm cho nội dung phong phú, đa dạng, đầy đủ và cập nhật
hơn. Nhờ đó mà GV có điều kiện để ĐM PPDH. Họ luôn phải đặt ra cho mình câu
hỏi là phải sử dụng PPDH nào để biến các tư liệu thu thập được thành các kiến thức
để HS tiếp nhận một cách tích cực.
1.1.5. Khái niệm tích cực hóa
Tích cực hóa là một tập hợp các hoạt động của thầy giáo và của các nhà giáo dục
nói chung, nhằm biến người học từ thụ động thành chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri
thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập. [13]
1.1.6. Tích cực hóa học sinh trong dạy học là gì? [1]

Đình Văn (2006), Huỳnh Thị Ánh Ngọc (2006), Nguyễn Thị Trúc Phương (2008),
… chúng tôi đề ra quy trình sưu tầm và xây dựng kho tư liệu như sau:
Hình 1.1. Quy trình sưu tầm và xây dựng kho tư liệu để giảng dạy
* Bước 1. Xác định mục tiêu
Muốn xác định được mục tiêu bài học chúng ta cần phải nghiên cứu thật kỹ
nội dung bài học, dựa vào chuẩn kiến thức kỹ năng để xác định sau cho thật trọng
tâm nội dung của bài. Mục tiêu bài học phải đảm bảo mức độ cần đạt: Kiến thức, kỹ
năng và thái độ
Ví dụ: Bài 27 : Đa dạng và đặc điểm chung của lớp sâu bọ.
Mục tiêu:
- Kiến thức:
+ Nêu được đặc điểm chung của lớp Sâu bọ
+ Mô tả hình thái cấu tạo và hoạt động của các đại diện sâu bọ
+ Nêu được tính đa dạng của lớp sâu bọ.
- Kĩ năng : Quan sát và mô tả được các đại diện của sâu bọ.
- Thái độ: Giáo dục tình yêu thiên nhiên yêu thích môn học.
* Bước 2. Phân tích nội dung bài học
Việc phân tích ND là một việc làm thiết yếu trước khi soạn giáo án. Cần phải
xác định được kiến thức nào cần thiết truyền đạt cho HS và có PP truyền đạt kiến
thức một cách phù hợp.
GĐ 1
Sưu
tầm
GĐ2
Xây
dựng
kho
tư
liệu
Bước 1. Xác định mục tiêu bài học

bọ
…
Một số đại
diện của lớp
sâu bọ:
- Các loài
bướm, một số
loài sâu, kiến,
ruồi, muỗi hút
máu, bọ ngựa,
chuồn chuồn,
ong
- Tác hại của
châu chấu.
- Tập tình tìm
mồi của kiến.
- Đời sống của
các loài sâu. * Bước 4. Tiến hành sưu tầm tư liệu
Qua việc phân tích MT, ND, và các tư liệu cần tìm của một bài học cụ thể ta
dễ dàng tìm ra các tư liệu cần thiết để thiết kế các hoạt động học tập cho HS dựa
trên ND bài học ở SGK.
Tư liệu có thể được sưu tầm từ nhiều nguồn khác nhau, như: Sách, báo, tạp
chí, đài phát thanh, truyền hình, đĩa CD có sẵn, mạng Internet,
Trong đó nguồn tư liệu từ Internet phong phú, đa dạng và dễ tìm kiếm, lưu
trữ nhất.
Ví dụ: Bài 27 : Đa dạng và đặc điểm chung của lớp sâu bọ
TT Tư liệu Nguồn sưu tầm

Có nhiều cách phân loại, như:
- Phân loại theo thành phần kiến thức:
Tư liệu dạy kiến thức hình thái
Tư liệu dạy kiến thức giải phẫu
Tư liệu dạy kiến thức cơ chế …
- Phân loại theo chương bài
Tư liệu dạy học Sinh học 7
Mở đầu
Bài 1
Kênh chữ
Kênh hình
Kênh phim
Bài 2
Chương 1
…
Chương 8.
Sau khi xác định cách phân loại, chúng ta tiến hành xây dựng thành cây thư
mục trong máy vi tính. Sau đó copy và paste các file vào các thư mục chứa nó. Xây
dựng xong chúng ta lưu trữ vào đĩa CD, DVD để bảo quản.
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Thực trạng về việc sưu tầm tư liệu và nhu cầu cần tư liệu của Giáo viên
trong dạy học Sinh học 7
1.2.1.1. Kết quả điều tra
Tôi đã tiến hành thăm dò 10 GV dạy môn Sinh học ở 5 trường THCS khác
nhau của tỉnh Sóc Trăng: Trường THCS & THPT Thạnh Tân, Trường THCS Phú
Lộc, Trường THCS An Thạnh 1, Trường THCS Châu Hưng, Trường THCS An
Thạnh Tây. Kết quả điều tra ở bảng 1.1
Bảng 1.1. KẾT QUẢ THĂM DÒ GIÁO VIÊN
TT Vấn đề Các phương án trả lời
Kết quả

Chán nản 0 0
4
Ngoài những hình ảnh, bảng
biểu trong SGK Thầy (Cô) có
sử dụng thêm những hình
ảnh, bảng biểu, mô hình,…
khác khi giảng dạy không?
Có 10 66.7
Không 0 0
Nếu chọn “Không” xin cho
biết vì sao Thầy (Cô) lại
không sử dụng thêm những
hình ảnh, bảng biểu khác khi
giảng dạy?
Vì hình vẽ trong SGK quá
chi tiết
2 13.33
Số lượng hình trong SGK
quá nhiều
2
13.33
Thời gian quá ít 1 6.7
5
Thầy (Cô) có cần thêm tư liệu
(hình ảnh, bảng biểu,…) để
giảng dạy không?
Rất cần 9 60.0
Cần 6 40.0
Không cần 0 0
6

nhau như thế nào?
Tốt hơn 5 33.3
Như nhau 2 13.3
Tuỳ bài 8 53.33
Thấp hơn 0 0
10
Thầy (Cô) cảm thấy thái độ
của HS khi được học các tiết
học có sử dụng giáo án điện
tử như thế nào?
Rất hứng thú
9 60.0
Hứng thú 5 33.3
Thờ ơ 1 6.7
Chán nản 0 0
11
Thầy (Cô) thường gặp phải
những khó khăn gì khi sử
dụng giáo án điện tử?
Thiếu phương tiện
7 46.6
Mất nhiều thời gian để tìm tư
liệu (hình ảnh, bảng biểu,
phim tài liệu,….)
4 26.7
Không gặp khó khăn 1 6.7
Ý kiến khác 3 20.0
1.2.2.2. Nhận xét
Nhằm phát huy tính tích cực chủ động của HS trong học tập từ năm học
2002 – 2003 Bộ Giáo Dục và Đào Tạo đã tiến hành thay SGK các môn học ở

mất nhiều thời gian để tìm tư liệu, có lẽ vì những lí do này mà chưa phát huy hiệu quả
của việc sử dụng bài giảng điện. Do đó nếu có 1 kho tư liệu để phục vụ giảng dạy thì sẽ
phát huy được hiệu quả của việc dạy học là phát huy tính tích cực của HS.
Qua kết quả thăm dò cho thấy GV rất cần tư liệu và đã biết thu thập tư liệu
trong việc giảng dạy Sinh học 7. Tuy nhiên, đa số GV còn gặp nhiều khó khăn trong
việc tìm kiếm và sưu tầm như: thiếu phương tiện, mất nhiều thời gian, nguồn tư liệu
còn hạn chế Do đó, việc sử dụng còn hạn chế chưa mang lại hiệu quả thiết thực.
Vì vậy, nếu có một kho tư liệu phục vụ cho việc giảng dạy Sinh học 7 thì sẽ giúp
việc giảng dạy của GV đạt kết quả cao hơn.
1.2.2. Thực trạng về mức độ hứng thú của học sinh lớp 7 đối với tư liệu trong
giờ học sinh học
1.2.2.1. Kết quả điều tra
Tôi đã tiến hành điều tra trên 223 HS lớp 7 của 3 trường THCS khác nhau
của tỉnh Sóc Trăng: Trường THCS An Thạnh 1 – huyện Cù Lao Dung, Trường
THCS An Thạnh Tây – huyện Cù Lao Dung, Trường THCS Thạnh Tân - Huyện
Thạnh Trị.
Bảng 1.2. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA HỌC SINH
TT Vấn đề Các phương án trả lời
Kết quả
SL (%)
1
Em thích học quyển sách
nào hơn trong các quyển
sách sau đây?
Sách có nhiều hình ảnh minh
họa đẹp, sinh động
223 100
Sách có ít hình ảnh minh họa 0 0
Sách không có hình ảnh 0 0
2

Thỉnh thoảng 40 17.93
Ít 78 35.0
6
Các em có thích học qua
máy chiếu không?
Có 223 100
Không 0 0
7
Vì sao em thích học trên
máy chiếu?
Có nhiều hình ảnh đẹp, sinh
động, lạ mắt
55 24.7
Được xem những đoạn phim,
hình ảnh, tài liệu…
49 22
Cả 2 ý trên 79 35.4
Hãy cho biết vì sao em
không thích học trên máy
chiếu?
Không ghi bài kịp 25 11.21
Không theo bài kịp 15 6.72
Cả 2 ý trên 0 0
1.2.2.2. Nhận xét
Vì là HS lớp 7 nên hầu hết (100%) các em thích được học quyển sách có
nhiều hình ảnh minh họa đẹp, sinh động. Cho thấy kênh hình có tác dụng kích thích
HS hứng thú học tập và nếu GV biết khai thác tối đa hiệu lực của các hình ảnh thì
kết quả dạy học sẽ cao hơn.
Ngoài những hình ảnh, bảng biểu trong SGK thì đa số GV (68/6%) đều có sử
dụng thêm những hình ảnh, bảng biểu khác khi giảng dạy. Cho thấy GV nhận thức