I. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI:
Tư tưởng Hồ Chí Minh là một bước phát triển mới của chủ nghĩa Mác -
Lênin, được vận dụng một cách sáng tạo vào thực tiễn giải phóng dân tộc và
xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Điều cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh
là độc lập dân tộc gắn liền với giải quyết xã hội và giải phóng con người. Trong
đó, vấn đề con người là vấn đề lớn, được đặt lên hàng đầu và là vấn đề trung tâm,
xuyên suốt trong toàn bộ nội dung tư tưởng của Người. Tin ở dân, dựa vào dân,
tổ chức và phát huy sức mạnh đoàn kết toàn dân, bồi dưỡng, đào tạo và phát
huy mọi năng lực của dân (ở từng cá nhân riêng lẻ và của cả cộng đồng), đó là
tư tưởng được Hồ Chí Minh vận dụng và phát triển trong toàn bộ sự nghiệp đấu
tranh cách mạng giành độc lập dân tộc cũng như xây dựng đất nước. Tư tưởng
đó cũng chính là nội dung cơ bản ủa toàn bộ tư tưởng về con người của Hồ Chí
Minh.
Đối với Hồ Chí Minh, con người vừa tồn tại vừa tư cách cá nhân, vừa là
thành viên của gia đình và của cộng đồng, có cuộc sống tập thể và cuộc sống cá
nhân hài hòa, phong phú. Người đã nêu một định nghĩa về con người: "Chữ
người, nghĩa hẹp là gia đình, anh em, họ hàng, bầu bạn. Nghĩa rộng là đồng bào
cả nước. Rộng nữa là cả loài người. Quan điểm đó thể hiện ở chỗ Người chưa
bao giờ nhìn nhận con người một cách chung chung, trừu tượng. Khi bàn về
chính sách xã hội, cũng như ở mọi nơi, mọi lúc, trong mọi hoàn cảnh, Người
luôn quan tâm đến nhu cầu, lợi ích của con người với tư cách nhu cầu chính
đáng. Đem lại lợi ích cho con người chính là tạo ra động lực vô cùng lớn lao
cho sự nghiệp chung, vì nếu như những nhu cầu, lợi ích của mỗi cá nhân không
được quan tâm thỏa đáng thì tính tích cực của họ sẽ không thể phát huy được.
Trong khi phê phán một cách nghiêm khắc chủ nghĩa cá nhân, Người viết: "Đấu
tranh chống chủ nghĩa cá nhân không phải là "giày xéo lên lợi ích cá nhân".
1
Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và chiến lược con người ở nước ta
Mỗi người đều có tính cách riêng, sở trường riêng, đời sống riêng của bản thân
và của gia đình mình". Trong quan điểm về thực hiện một nền dân chủ xã hội
chủ nghĩa, theo Người, phải là một nền dân chủ chân chính, khơng hình thức,

Trong lý luận về xây dựng chế độ mới, Hồ Chủ Tịch đã khẳng định xây
dựng chế độ dân chủ nhân dân gắn liền với việc thực hiện bước tiến lên Chủ
nghĩa xã hội. Trong kháng chiến giải phóng dân tộc cần xây dựng chế độ dân
chủ nhân dân để đẩy mạnh cơng cuộc kháng chiến, đồng thời tạo ra những tiền
đề cho việc xây dựng Chủ nghĩa xã hội; trong xây dựng chủ nghĩa xã hội cần
phải thực hiện chế độ dân chủ nhân dân, vì như Người nói: "Đây là cuộc chiến
đấu khổng lồ chống lại những cái gì đã cũ kỹ, hư hỏng, để tạo ra những cái mới
mẻ, tốt tươi". Cuộc chiến đấu ấy sẽ khơng đi đến thắng lợi, nếu khơng "dựa vào
lực lượng của tồn dân". Về Chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh khơng bao giờ
quan niệm hình thái xã hội đó như một mơ hình hồn chỉnh, một cơng thức bất
biến. Bao giờ Người cũng coi trọng những điều kiện kinh tế, xã hội, chính trị,
văn hóa khách quan. Người chỉ đề ra những mục tiêu của cơng cuộc xây dựng
Chủ nghĩa xã hội với những bước đi thiết thực và những nội dung cơ bản nhất.
Theo Người: "Nói một cách tóm tắt, mộc mạc, Chủ nghĩa xã hội trước hết là
làm cho nhân dân lao động thốt khỏi bần cùng, làm cho mọi người có cơng ăn
việc làm, được ấm no và được sống đời hạnh phúc"; "Chủ nghĩa xã hội là nhằm
nâng cao đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân" xây dựng Chủ nghĩa xã hội
tức là làm cho nhân dân ta có một đời sống thật sung sướng, tốt đẹp. Người dạy
xây dựng Chủ nghĩa xã hội phải thiết thực, phù hợp với điều kiện khách quan,
phải nắm được quy luật và phải biết vận dụng quy luật một cách sáng tạo trên
cơ sở nắm vững tính đặc thù, tránh giáo điều, rập khn máy móc. Sự sáng tạo
đó gần gũi, tương đồng, nhất qn với luận điểm của Ăngghen: "Đối với chúng
ta, chủ nghĩa cộng sản khơng phải là trạng thái cần phải sáng tạo ra, khơng phải
3
Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và chiến lược con người ở nước ta
là một lý tưởng mà hiện thực phải khn theo. Chúng ta gọi chủ nghĩa cộng sản
là một phong trào hiện thực, nó xóa bỏ trạng thái hiện nay". Vì vậy, khơng chỉ
trong lý luận về đấu tranh giành độc lập dân tộc mà cả trong lý luận xây dựng
Chủ nghĩa xã hội khi định ra những mục tiêu của Chủ nghĩa xã hội, trước hết,
"cần có con người xã hội chủ nghĩa", Hồ Chí Minh đã thể hiện nhất qn quan

Tin dân, đồng thời lại hết lòng thương dân, tình thương u nhân dân của
Hồ Chí Minh có nguồn gốc sâu xa từ trong truyền thống dân tộc, truyền thống
nhân ái ngàn đời của người Việt Nam. Cũng như bao nhà Nho u nước khác
có cùng quan điểm "ái quốc là ái dân", nhưng điểm khác cơ bản trong tư tưởng
"ái dân" của Người là tình thương ấy khơng bao giờ dừng lại ở ý thức, tư tưởng
mà đã trở thành ý chí, quyết tâm thực hiện đến cùng sự nghiệp giải phóng giai
cấp, giải phóng dân tộc, giải phóng nhân loại cần lao, xóa bỏ đau khổ, áp bức
bất cơng giành lại tự do, nhân phẩm và giá trị làm người cho con người. ở Hồ
Chí Minh, chủ nghĩa u nước gắn bó khơng tách rời với chủ nghĩa quốc tế
chân chính. Tình thương u cũng như tồn bộ tư tưởng về nhân dân của Người
khơng bị giới hạn trong chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi mà nó tồn tại trong mối quan
hệ khăng khít giữa các vấn đề dân tộc và giai cấp, quốc gia với quốc tế. u
thương nhân dân Việt Nam, Người đồng thời u thương nhân dân các dân tộc
bị áp bức trên tồn thế giới. Trong sự nghiệp lãnh đạo cách mạng, Hồ Chí Minh
ln coi trọng sức mạnh đồn kết tồn dân và sự đồng tình ủng hộ to lớn của bè
bạn khắp năm châu, của cả nhân loại tiến bộ. Người cũng xác định sự nghiệp
cách mạng của nước ta là một bộ phận khơng thể tách rời trong tồn bộ sự
nghiệp đấu tranh giải phóng nhân loại trên phạm vi tồn thế giới.
Tóm lại: Quan niệm về con người, coi con người là một thực thể thống
nhất của "cái cá nhân" và "cái xã hội", con người tồn tại trong mối quan hệ
biện chứng giữa cá nhân với cộng đồng, dân tộc, giai cấp, nhân loại; u
thương con người, tin tưởng tuyệt đối ở con người, coi con người vừa là mục
5
Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và chiến lược con người ở nước ta
tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp giải phóng xã hội và giải phóng chính bản
thân con người, đó chính là những luận điểm cơ bản trong tư tưởng về con
người của Hồ Chí Minh. Xuất phát từ những luận điểm đúng đắn đó, trong khi
lãnh đạo nhân dân cả nước tiến hành cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và xây
dựng đất nước, Hồ Chí Minh ln tin ở dân, hết lòng thương u, q trọng
nhân dân, biết tổ chức và phát huy sức mạnh của nhân dân. Tư tưởng về con

Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác – Lênin và chủ tịch Hồ Chí Minh đã có
những luận điểm cơ bản hết sức khoa học về bản chất con người và vai trò của
con người với tư cách là chủ thể sáng tạo lịch sử. Vận dụng sáng tạo quan điểm
của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về con người, Đảng ta
trong thời kỳ đổi mới đã hết sức coi trọng vấn đề con người và chiến lược con
người, đặt con người ở trung tâm của mọi sự phát triển. Đó là tư tưởng tất cả vì
con người, tất cả do con người – tư tưởng xun suốt thời kỳ đổi mới và là một
trong những nhân tố quan trọng làm nên thành tựu to lớn của cơng cuộc đổi
mới.
Trong Bản luận cương nổi tiếng về L. Phoi ơ bắc C. Mác viết “Trong tính
hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội”. Luận
điểm trên của chủ nghĩa Mác về bản chất con người đã khắc phục được những
hạn chế trong quan niệm về con người của chủ nghĩa duy vật siêu hình và chủ
nghĩa duy tâm, đồng thời đã đặt nền tảng cho quan điểm duy vật lịch sử trong
việc xem xét con người. Lần đầu tiên trong lịch sử triết học, Mác đã xem xét
vấn đề bản chất con người từ hoạt động thực tiễn, từ quan hệ hiện thực của con
người. Như vậy, quan điểm của C.Mác đã cho chúng ta một phương pháp luận
khoa học trong việc nhìn nhận, đánh giá con người trong tổng hồ các quan hệ
xã hội hiện thực. Khẳng định vai trò của con người, C.Mác viết: “Xã hội sản
xuất ra con người với tính cách như thế nào thì nó sản xuất ra xã hội như thế
ấy”. Kế thừa tư tưởng của C. Mác, Lênin cũng khẳng định vai trò quyết định
của con người: “Lực lượng sản xuất hàng đầu của tồn nhân loại là người cơng
nhân, người lao động”. Tư tưởng cơ bản về con người của các nhà kinh điển
nêu trên đến Hồ Chí Minh được phát triển thành luận điểm: “Muốn xây dựng
Chủ nghĩa xã hội trước hết phải có con người xã hội chủ nghĩa”. Đó cũng là
8
Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và chiến lược con người ở nước ta
những luận điểm có tính nền tảng của chiến lược con người trong sự nghiệp đổi
mới hiện nay.
Ở nước ta trong cách mạng xã hội chủ nghĩa hiện nay, chiến lược con

cùng một mức sống, mang cùng một truyền thống anh hùng… với nhân dân. Hồ
Chí Minh gắn bó với con người, với nhân dân từ trong khối óc và con tim, trọn
vẹn suốt cuộc đời”.
Sinh thời, Hồ Chí Minh ít dùng khái niệm con người, nhưng khi nói đến
con người Hồ Chí Minh đã có những quan điểm nhân văn sâu sắc. Trong lời
kêu gọi của báo “Người cùng khổ” số ra đầu tiên, Hồ Chí Minh đã viết rằng sứ
mệnh của báo là “giải phóng con người”; còn trong Di chúc thì Người dặn lại:
“Đầu tiên là cơng việc đối với con người”. Vậy là, “Khái niệm con người tựa hồ
như đã mở ra và khép lại q trình tư duy và hoạt động của Hồ Chí Minh. Suốt
q trình ấy, vấn đề giải phóng dân tộc, đem lại tự do, hạnh phúc cho con người
và xây dựng rèn luyện con người bao giờ cũng là trung tâm của tư duy, mục
tiêu của hoạt động u nước và cách mạng của Hồ Chí Minh”. Giương cao
ngọn cờ chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng ta đã nhận
thức một cách đúng đắn về chiến lược con người và khẳng định bằng Nghị
quyết, chủ trương và chính sách thật sự coi trọng con người, coi con người là
nhân tố có tính quyết định để xây dựng thành cơng xã hội mới. Xuất phát từ ý
nghĩa thực tiễn đó, để đạt được mục tiêu xây dựng một xã hội dân giàu, nước
mạnh, xã hội cơng bằng, văn minh, tự do, hạnh phúc, Đảng ta rất chú trọng đến
việc phát huy nhân tố con người và coi đây là mục tiêu động lực của tồn bộ sự
nghiệp cách mạng. Từ đại hội VI – Đại hội đổi mới, Đảng ta đã chú trọng đến
quyền làm chủ của nhân dân lao động “thực chất là tơn trọng con người, phát
huy sức sáng tạo của mọi tầng lớp nhân dân, hướng sự sáng tạo đó vào sự
nghiệp xây dựng xã hội mới”. Quyền làm chủ là hạnh phúc lớn nhất, đồng thời
là cái cao đẹp nhất của con người. “Hạnh phúc là từng bước thực hiện quyền
10
Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và chiến lược con người ở nước ta
làm chủ xã hội, làm chủ thiên nhiên, làm chủ bản thân, mọi người cùng nhau
lao động và đấu tranh cho sự phát triển của cộng đồng xã hội để có đủ cơm no,
áo ấm, đồng thời có cuộc sống vui tươi, lành mạnh, bình đẳng và hồ hợp trong
lao động tự do, tình thương và lẽ phải, mỗi người được phát triển đầy đủ nhân

hiện “chính sách xã hội đúng đắn vì hạnh phúc con người là động lực to lớn
phát huy mọi tiềm năng sáng tạo của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng Chủ
nghĩa xã hội”. Vấn đề con người và chiến lược con người đã được Đại hội VIII
của Đảng cụ thể hố thành các quốc sách lớn thích ứng với những u cầu mới
của thời kỳ cơng nghiệp hố, hiện đại hố đất nước. Đó là các chính sách nhằm
phát huy nguồn lực con người và thực hiện cơng bằng xã hội. Mục đích cao
nhất của hệ thống chính sách này nhằm phát triển trí tuệ của người Việt Nam,
nguồn vốn quyết định nhất, q giá nhất của chúng ta trong sự nghiệp đổi mới
đẩy mạnh cơng nghiệp hố, hiện đại hố đất nước. Khi cơng cuộc đổi mới đất
nước đang đi dần vào chiều sâu và phải giải quyết những nhiệm vụ hết sức to
lớn và phức tạp thì Đảng ta chủ trương bằng mọi giá phải “khơi dậy trong nhân
dân lòng u nước, ý chí quật cường, phát huy tài trí của người Việt Nam, quyết
tâm đưa nước nhà ra khỏi nghèo nàn và lạc hậu bằng khoa học và cơng nghệ”.
Tiếp tục một cách nhất qn tư tưởng chiến lược con người của thời kỳ
đổi mới, đại hội đại biểu tồn quốc lần thứ IX của Đảng khẳng định: xã hội ta là
xã hội vì con người và coi con người ln ln giữ vị trí trung tâm của phát
triển kinh tế, văn hố và xã hội. Con người, trước hết là tiềm năng và sức mạnh
trí tuệ, tinh thần đạo đức là nhân tố quyết định và là vốn q nhất của chúng ta
trên con đường xây dựng CNXH. Chính vì vậy đại hội IX chủ trương: chiến
lược con người phải nằm ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã
hội trong thời kỳ đẩy mạnh cơng nghiệp hố, hiện đại hố.
12
Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và chiến lược con người ở nước ta
Các chủ trương chính sách nhằm phát huy nhân tố con người theo tinh
thần đại hội IX là xuất phát từ quan điểm cho rằng nhân dân là người sáng tạo
ra lịch sử, là chủ nhân thực sự của xã hội, là chủ thể của mọi hoạt động kinh tế,
văn hố xã hội và mục tiêu của tồn bộ sự nghiệp cách mạng là phục vụ nhân
dân. Quan điểm đúng đắn đó được thể hiện ở chủ trương “phát triển giáo dục
đào tạo là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp cơng nghiệp
hố, hiện đại hố, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người - yếu tố cơ bản

14