TRƢỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
 ĐỖ THỊ HIỀN

GÓP PHẦN NGHIÊN CỨU CÁC HỢP CHẤT CÓ
HOẠT TÍNH SINH HỌC TRONG THÂN RỄ
CÂY NGẢI TIÊN BOUSIGON (HEDYCHIUM
BOUSIGONIANUM PIERRE EX GAGN) LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC
HÀ NỘI − 2012
TRƢỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
 ĐỖ THỊ HIỀN


– C
3
18
1.1.2.4. Các hợp chất C
6
– C
3
– C
6
19
1.1.2.5. Các hợp chất Steroids 20
1. 1.3. Các hợp chất có hoạt tính sinh học trong chi Hedychium 21
1. 1.4. Tác dụng của các loài thuộc chi Hedychium 23
1.1.4.1. Tác dụng của tinh dầu 23
1.1.4.2. Tác dụng của các chất được chiết từ thân rễ 25
1. 1.5. Tình hình nghiên cứu về chi Hedychium tại Việt Nam 29
1.2. Tổng quan về cây ngải tiên bousigon 30
1.2.1. Xuất xứ 30
1.2.2. Một số đặc điểm thực vật 30
CHƢƠNG 2: ĐỀ TÀI, PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ THỰC NGHIỆM 31
2.1. Đề tài, mục tiêu và nhiệm vụ 31
2.1.1. Tên đề tài 31
2.1.2. Mục tiêu của đề tài 31
2.1.3. Nhiệm vụ của đề tài 31
2.2. Các phƣơng tiện nghiên cứu 32
2.2.1. Thiết bị nghiên cứu 32
2.2.2. Dụng cụ 32
2.2.3. Các hóa chất 33
2.3. THỰC NGHIỆM 33

3.3.5. Khảo sát hoạt tính chống ung thƣ của hợp chất HB5 phân lập đƣợc từ
thân rễ ngải tiên bousigon. 57
KẾT LUẬN 59
TÀI LIỆU THAM KHẢO 60
MỤC LỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

TLC (Thin-Layer Chromatography): Sắc kí lớp mỏng (SKLM, SKBM)
EI-MS (Electron Impact-Mass Spectrocopy): Phổ khối lƣợng va chạm điện tử
ESI-MS (Electron Sprayionisation-Mass Spectrocopy):Phổ khối lƣợng phun bụi
điện tử
1
H-NMR (Proton Nuclear Magnetic Resonance): Phổ cộng hƣởng từ hạt nhân
proton
13
C-NMR (Cacbon 13 Nuclear Magnetic Resonance): Phổ cộng hƣởng từ hạt nhân
cacbon - 13
DEPT (Disstortionless Enhancement by Polarition Transfer)
HMBC (Heteronuclear Multiple-Bond Correlation)
HSQC (Heteronuclear Single Quantum Coherence)

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ VÀ CÁC HÌNH
Bảng 1.1: Công thức hóa học các chất đƣợc nhận dạng trong tinh dầu các cây thuộc

Hình 3.3: Cấú tạo của agycon.
Hình 3.4 Công thức cấu tạo của HB7
Ảnh 1.1: Thân rễ cây ngải tiên bousigon.

1

LỜI MỞ ĐẦU

Nƣớc ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nên hệ thực vật vô cùng
đa dạng và phong phú đặc biệt là cây có tinh dầu và cây làm thuốc. Theo thống kê
bƣớc đầu, nƣớc ta có hơn 600 loài cây có tinh dầu, nhƣng phần lớn chƣa đƣợc
nghiên cứu đầy đủ, hệ thống và triệt để. Hệ thực vật phong phú và đa dạng của mỗi
vùng, mỗi quốc gia đƣợc xem là một trong những nguồn tài nguyên quí giá, có quan
hệ trực tiếp tới đời sống con ngƣời.
Hóa học các hợp chất thiên nhiên với vai trò nghiên cứu thành phần hóa học
và tìm hiểu hoạt tính sinh học của cây thuốc mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn.
Việc nghiên cứu các hợp chất có hoạt tính sinh học trong cây thuốc dân tộc là vấn
đề không những hấp dẫn về khoa học mà còn đóng góp cho việc sử dụng cây thuốc
có hiệu quả hơn, chính xác hơn.
Góp phần phong phú cho hệ thực vật Việt Nam, lại rất gần gũi với đời sống
nhân dân phải kể đến họ gừng (Zingiberaceae). Nhu cầu sử dụng các sản phẩm từ
các cây họ gừng làm thuốc và hƣơng liệu trên thế giới và trong nƣớc ngày càng
tăng. Các nghiên cứu về các cây họ gừng đến nay là rất nhiều nhƣng nó luôn là điều
hấp dẫn với các nhà nghiên cứu. Trong họ gừng có một chi mà ở Việt Nam chƣa
đƣợc nghiên cứu rộng rãi đó là chi ngải Hedychium. Trong khi đó thế giới với rất
nhiều các nghiên cứu báo cáo rằng đây là một chi rất hấp dẫn bởi hƣơng thơm của
hoa và những hợp chất có hoạt tính sinh học thú vị thuộc dãy các  - lacton diterpen
,  không no. Đây là những hợp chất có hoạt tính chống ung thƣ, chống viêm rất
mạnh đang đƣợc các nhà khoa học thế giới quan tâm một cách đặc biệt. Với định
hƣớng nhƣ vậy chúng tôi đã chọn đề tài: “ Góp phần nghiên cứu các hợp chất có

ngọt, màu vàng.
3) Hedychium coronarium var. flavum K.Schum. Gọi là ngải tiên vàng.
3

Thân cỏ cao, cành ngắn; thân đo đỏ ở dƣới. Lá có phiến thon, chót có đuôi
dài 4- 6 cm; mép cao đến 5cm. Phát hoa hình bắp cao đến 15cm, lá hoa có lông ở
chót, mang 3 – 4 hoa; hoa vàng; ống vành dài 5 cm, môi to, chẻ ở chót.
4) Hedychium bousigonianum Pierre ex Gagn. Gọi là Ngải tiên Bousigon.
Thân cỏ, cao 1-1,2 m. Căn hành to 6 – 7 mm. Lá có phiến thon hẹp, nhọn,
dài 30 – 50 cm, rộng 7 cm, không lông. Gié thƣa, dài 20 cm; lá hoa có lông, dài 2,5
cm; hoa to, vàng; tiểu nhụy lép hẹp, dài 4cm; môi xoan, chẻ đến ½; noãn sào có
lông. Thƣờng mọc trong rừng ở Đà Lạt.
5) Hedychium coccineum Hamilt. Ngải tiên đỏ.
Địa thực vật: cao 1,5 – 2m. Lá có phiến dài 25 – 50 cm, rộng 3- 5 cm, đáy tà,
có khi hình tim; mép cao 1- 2,5 cm; hoa đỏ; đài dài 3 cm, cánh hoa 3 cm; môi 2
thùy, noãn sao có lông. Thƣờng mọc ở những nơi đất ẩm lầy, vùng núi cao.
6) Hedychium ellipticum Sm. , Ngải tiên bầu dục.
Cỏ cao 1 m. Lá có phiến bầu dục, to 20 – 40 x 10-15 cm, mỏng, có điểm
trong; mép nâu, cao 1 cm; bẹ không lông. Phát hoa nghiên, dày, to 12x3-4 cm; lá
hoa không lông, cao 3 cm; hoa trắng, cao 8 cm; vành có lông nhung; noãn sào có
lông. Mọc ở những nơi triền núi.
7) Hedychium gardnerianum Roscoe. Ngải tiên Gardner. Kanili Ginger, Ginger
Lily
Địa thực vật: Cao đến 1 m, dạng nhƣ gừng. Lá có phiến bầu dục, không
cuống; mép cao. Phát hoa đứng cao; lá hoa xanh, 2x1 cm; đài là 2 vảy; hoa vàng
bua; ống hoa dài 5-6 cm; cánh hoa hẹp, dài 3 cm, rộng 3 – 4 mm; tiểu nhụy lép dẹp,
vàng tƣơi; môi vàng chanh, xoan có 2 thùy; tiểu nhụy thụ màu cam đậm, chi tía,
chứa nuốm ở giữa, lục; noãn sào không lông. Thích hợp với đất cầm thủy: Đà Lạt.
8) Hedychium forresti Diels var. latebracteatum K. Lars. Ngải tiên lá hoa rộng.
Địa thực vật: cao 1,2 m, thơm. Lá có phiến thon nhọn, to 40 x 10 cm; mép

i 7 mm, môi bầu dục , có 2 thùy, noãn sào có lông phu
́
n .
Thƣờng mọc ở Quảng Trị vào tháng 6.
11) Hedychium villosum Wall. Ngải tiên lông
Địa thực vật cao 1,5 m. Lá có phiến tro
̀
n da
̀
i, thon hẹp; mép cao 2-3cm. Phát
hoa da
̀
i 10 – 15 cm, dày; lá hoa có lông nhung, nâu hoe, dài 2- 2,5 cm, rộng 1 cm; lá
hoa phụ ngắn hơn , hoa trắng, ống đài 2 cm; ống vành dài 4 cm ca
́
nh hoa va
̀
tiểu
nhụy lép dài 3 cm; môi hẹp, thùy sâu; tiểu nhụy cao 4,5 cm bao phấn không dài. Có
ở Đe
̀
o Btian
12) Hedychium yunnanensis Gagn., Ngải tiên Vân nam
Địa thực vật: Lá có phiến thon, to 30x8 -13 cm; mép mỏng,cao 3-6 cm, nâu.
Phát hoa dài 20 cm, thƣa; lá hoa nhỏ, không lông; hoa trắng hay vàng, thơm; ống
đài không lông; ống vành 2 cm, cánh hoa và tiểu nhụy lép hẹp, dài 2 cm; chỉ tiểu
nhụy dài 5,5 cm, bao phấn cam; môi hình tam giác hẹp, chẻ hai. Phân bố ở Đà Lạt.
1.1.2. Thành phần hóa học của chi Hedychium
1. 1.2.1.Tecpenoid và tinh dầu của chi Hedychium:
Trong thiên nhiên có các loại hợp chất : Terpenoit, Steroit, Flavonoit,

còn phụ thuộc vào phƣơng pháp điều chế nữa. Quả vậy, khi nghiên cứu tinh dầu của
một số loài thuộc chi Ngải H. ellipticum, H. aurantiacum, H.coronarium, và H.
spicatum, Sushil Joshi và các cộng sự đã chỉ ra các kết quả nhƣ sau [13]:
Tinh dầu của H.coronarium chứa trans-meta- metha-2,8-diene (25,2%),
linalool (21,7%), - tecpineol (10,9%), Terpin-4-ol (4,1%), - pinen (4,0%), -
terpinene (3,6%), và camphene (3,1%), tổng đóng góp 83,1% đƣợc xác định trong
tinh dầu thân rễ.
H. ellipticum chứa hơn 30 hợp chất, trong đó có 28 thành phần đóng góp
chiếm 97,8% tổng hàm lƣợng tinh dầu, hợp chất chính là 1,8 -cineole (33,0%),
sabinene (22,2%), Terpin-4-ol (14,3%), -terpinene (5,3%), và -caryophyllene
(5,6%).
Trong tinh dầu thân rễ của H. aurantiacum, Terpin-4-ol (24,8%) đã đƣợc xác
định là thành phần quan trọng duy nhất, cùng với para-cymene (8,2%), bornyl
6

acetate (7,6%), borneol (3,3%), -pinen ( 3,1%), - pinen (2,8%), -tecpineol
(2,4%), germacrene D (2,1%), và sabinene (2.0%).
Trong tinh dầu thân rễ của H. Spicatum đƣợc lấy mẫu ở Jageshwar thì hợp
chất chính là 1,8 –cineole(42,8%); 10 – epi -  - Eudesmol (12,4%);  -
Selinene(6,8%); -pinen (4%);  - cadinol (2,9%) trong tổng đóng góp là 87,5%
đƣợc xác định trong thành phần thân rễ.
Khi phân tích tinh dầu của hoa ngải tiên bằng phƣơng pháp lôi cuốn hơi nƣớc
ngƣời ta thấy tổng cộng 29 thành phần đƣợc xác định và các thành phần chính bao
gồm: o- cimenone (28,05%), linalool (18,52%), 1,8-cineole (11,35%), Tecpineol
(7,11%), 10-epi-eudesmol (6,06%), sabinene (4,59%) và terpinen-4-ol (3,17%) [20].
Những bông hoa phát ra một mùi hƣơng mạnh mẽ bao gồm một hỗn hợp
tƣơng đối đơn giản của các hợp chất monoterpeniod và benzoid, và thành phần
chính trong cánh hoa là L-linalool; 1,8-cineole và 3,7-dimethyl-octatriene-1,3,7. Vì
vậy, loài này dƣờng nhƣ là một nguồn lý tƣởng cho sự cô lập của các monoterpene
synthase liên quan đến gen.

các hợp chất C
6
– C
3
và các hợp chất C
6
– C
3
– C
6
.
8

1. 1.2.2. Sesquiterpenoid và diterpenoid:
Bằng các phƣơng pháp chiết và sắc kí, cho đến nay ngƣời ta đã phân lập
đƣợc ba dẫn xuất chứa oxi của sesquiterpen và rất nhiều dẫn xuất chứa oxi của
diterpen từ thân rễ chi ngải. Các sesquiterpen đều ở dạng mạch thẳng, còn các
diterpen đều có nhân labdan và phần lớn dạng vòng - lacton , không no. Tất cả
đƣợc chỉ ra ở bảng 1.2.
Bảng 1.2: Các terpennoid đã đƣợc phân lập từ chi Hedychium
1. hedychiol A [24]
CH
3
CH
3
OH
CH
3
CH
2

OH

4. coronarin A
(2S,4R,4aS,8aS)-4-[(E)-2-(furan-
3-yl)ethenyl]-4a,8,
8-trimethyl-3-methylidene-
2,4,5,6,7,8a-hexahydro-1H-
naphthalen-2-ol

O
H
O
H
CH
3
CH
3
H
CH
2
H
CH
3

5. Coronarin B C
20
H
30
O
4

3
CH
3
CH
3
CH
2
H

7. isocoronarin D [9]

CH
2
H
O
O
HO8. R = H coronarin D[9]
9. R= CH
3
coronarin D methyl
ether
10. R= CH
3
CH
2
coronarin D ethyl
ether


14. Coronarin I

15.
7-hydroxycoronarin B.[26]
O
O
CH
2
OH
CH
3
H
CH
3
CHO
OH
CH
3

16. Hedychenone [33]
O
CH
3
CH
3
CH
3
H
CH

3
CH
3
OH

20. Hedychilactone C [24]
O
O
CH
2
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
O

13

21. coronalactosides I [25] 22. coronalactosides II [25] 23. coronadiene
COOH

isocoronarin D[25]
OHC
O
O
O
CH
2
CH
3
H
CH
3
CH
3
CH
3
H
CH
3
O
CH
2
CH
3

15

28. labda-8(17),11,13-trien-15,16-
olide[9]


CH
2
H
CH
3
CH
3
CH
3
CHO

32.
6-oxo-7,11,13-labdatrien-17-al-
15,16-olide.
[33]
O
O
CHO
O

33.
7,17-dihydroxy-6-oxo-7,11,13-
labdatrien-16,15-olide [33]
O
CH
2
OH
O
OH
O

O

36. pacovatinin A[33]
O
CH
3
CH
3
CH
2
CH
3
O
OH37.
Labda – 8(17),13(14) – dien –
15,16 – olide
O
CH
3
CH
3
CH
2
CH
3
O