A. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Văn học dân gian Nam Bộ nói chung, truyện Trạng Nam Bộ
nói riêng chưa được chú ý khai thác và nghiên cứu.
1.2. Đặt truyện Ba Phi vào hệ thống truyện cười xoay quanh một
nhân vật ta thấy rằng: Trạng Quỳnh và Trạng Lợn được tập trung nghiên
cứu nhiều hơn còn truyện Ba Phi và một số truyện Trạng cùng hệ thống
như Ông Ó, Thủ Thiệm …ớt được chú ý nghiên cứu một cách qui mô và
dưới cái nhìn Folklore học.
1.3. Công tác sưu tầm và nghiên cứu văn học dân gian nói chung
và truyện Trạng ở Cà Mau nói riêng gần đây đó có những bước tiến triển
đáng kể nhưng vẫn còn thiên về sưu tầm truyện và nghiên cứu trong
từng bài viết riêng lẻ.Đó đến lúc cần nhưng nghiờn cứu tập trung,
chuyờn biệt. Luận văn này coi là một thử nghiệm ban đầu.
1.4. Là một người con của quờ hương Cà Mau và là một cỏn bộ
giảng dạy ở trường Cao đẳng sư phạm mong muốn xây dựng một tài liệu
hoàn chỉnh để đưa vào chương trình văn học địa phương.
2. Lịch sử vấn đề
Qỳa trình nghiên cứu truyện Trạng có thể được chia làm 2 giai
đoạn:
2.1.Trước năm1954:Truyện Trạng chưa được nghiờn cứu một
cỏch hệ thống và chi tiết. Cỏc nhà NC chỉ sưu tầm giới thiệu sơ lược về
cỏc nhừn vật Trạng.
2.2. Sau năm 1954, cùng với sự phát triển của khoa học folklore
VN, việc nghiên cứu truyện Trạng có nhiều khởi sắc và đã có khá nhiều
công trình nghiên cứu có giá trị như: “Tìm hiểutiến trình lịch sử VHDG
Việt Nam” của Cao Huy Đỉnh, “Nghiên cứu tiến trình lịchsử VHDG Việt
Nam” của Đỗ Bình Trị. Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu này chủ
yếu chỉ đề cập đến truyện Trạng Quỳnh và Trạng Lợn. Ông Ó ở Nam Bộ
tuy được Bùi Quang Nho chú ý khá sớm, nhưng đây chỉ đơn thuần là
công trình sưu tầm các câu truyện kể dân gian về Ông Ó. Năm 1999 tác

Để đạt được những mục đích trên chúng tôi phải thực hiện một số
nhiệm vụ sau:
3.2.1. Miêu tả một cách khái quát về tài nguyên thiên nhiên, con
người, đời sống sinh hoạt văn hoá của người dân Cà Mau để thấy được
thiên nhiên và con người, đặc biệt là dấu ấn văn hoá Nam Bộ đã đi vào
mảng truyện Ba Phi như thế nào. Bên cạnh đó chúng tôi phải tìm hiểu khá
kĩ lưỡng về lịch sử khẩn hoang vùng đất Nam Bộ nói chung, vùng Cà Mau
nói riêng vì quá trình này gắn liền với lịch sử hình thành và lưu truyền kiểu
Truyện Ba Phi.

3.2.2. Đặt hệ thống truyện Ba Phi dưới góc nhìn Folkore học, khảo sát,
phân tích, đánh giá những giá trị về nội dung cũng như hình thức nghệ thuật
của hệ thống truyện Ba Phi trong mối quan hệ mật thiết với Văn hoá dân gian
Nam Bộ, để định dạng hệ thống truyện Ba Phi trong hệ thống truyện Trạng
VN.
4.Đối tượng nghiờn cứu và phương phỏp nghiờn cứu
4.1. Đối tượng nghiờn cứu
+ Đối tượng khảo sỏt (40 truyện) trong hệ thống truyện Ba Phi
+ Đối tượng so sánh: Trạng Quỳnh, Trạng Lợn, ông Ó,: truyện
Văn Lang, truyện Vĩnh Hoàng
4.2. Phương phỏp nghiờn cứu
Trong quá trình thực hiện luận văn này chúng tôi sử dụng các
phương pháp nghiên cứu sau:
- Điền dú
- So sánh loại hình
- Liờn ngành
Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số thao tác khác như: thống
kê, phân tích, tổng hợp.
5. Kết cấu luận văn
Kết cấu luận văn gồm 3 phần:

U Minh (Rừng Tràm) và Đất Mũi ( Rừng Đước) đựợc
xem là hai lá phổi xanh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng
trong việc cân bằng hệ sinh thái cho ĐBSCL nói chung
và Cà Mau nói riêng. Hai cánh rừng độc đáo này có rất
nhiều điều cần khảo sát nhưng ở đây chúng tôi chỉ đề
cập đến những yếu tố liên quan đến nguồn truyện kể Ba
Phi. U Minh (Rừng Tràm) và Đất Mũi ( Rừng
Đước) đựợc xem là hai lá phổi xanh có ý nghĩa đặc biệt
quan trọng trong việc cân bằng hệ sinh thái cho ĐBSCL
nói chung và Cà Mau nói riêng. Hai cánh rừng độc đáo
này có rất nhiều điều cần khảo sát nhưng ở đây chúng
tôi chỉ đề cập đến những yếu tố liên quan đến nguồn
truyện kể Ba Phi.
Sự trù phú mà nguồn tài nguyên, sản vật này
mang đến cho Cà Mau không chỉ ở phương diện kinh tế
nú còn là nguồn đề tài và nguồn cảm hứng cho cỏc sỏng
tỏc VNDG phỏt triển, trong đó có hệ thống truyện
Ba Phi.
1. 2. Cộng đồng cư dừn Việt, Hoa, Khmer
Cà Mau
Trong quá trình Trong quá trình Nam tiến, Cà Mau được xem
là vùng đất dừng chân cuối cùng của những kẻ li hương. Cộng đồng cư
dân ở Cà Mau chủ yếu gồm ba dân tộc: Việt, Hoa, Khmer. Ngay từ
những năm tháng mới đặt chân đến miền đất “Muỗi kêu như hát bội, đỉa
lền tựa bánh

canh” rồi đến những năm đấu tranh chống kẻ thù xâm lược, cộng đồng
dân cư này ở Cà Mau ý thức được rằng để vượt qua khó khăn, gian khổ
thì mọi người phải đồng tâm hiệp sức với nhau. Chính vì vậy tư tưởng
của họ rất thoáng và tấm lòng của họ cũng rất cởi mở. Họ giao lưu văn


in đậm nét trong vốn văn học dân gian của vùng này. Từng câu hò, điệu
lý luôn gắn chặt với miền quê sông nước, với tình cảm chân chất mang
tình người, tình quê Nam Bộ.
“Bớ cô má lúm đồng tiền,
Cho hun một chút đỡ ghiền khi xa”
Ở mảng truyện dân gian, dấu ấn về làng thời kì khẩn hoang vùng đất
Nam Bộ càng in đậm nét, từng tên Ở mảng truyện dân gian, dấu
ấn về làng thời kì khẩn hoang vùng đất Nam Bộ càng in đậm nét, từng
tên đất, tên người, từ thiên nhiên, cảnh vật đến nếp sống vất vả mà chất
chứa nghĩa tình của cư dân trong làng Nam Bộ đều được thể hiện trong
các câu chuyện dân gian của họ. Đặc biệt, trong mảng truyện Trạng, mà
tiêu biểu là truyện Ba Phi vùng Tây Nam Cà Mau dấu ấn về một miền
quê sông nước với chằng chịt kênh rạch, với sự trù phú của thiên nhiên,
với sự khó khăn vất vả trong những năm tháng phải chống chọi với thiên
nhiên khắc nghiệt của những cư dân li hương, lập làng sinh sống ở mảnh
đất nơi tận cùng của tổ quốc, được thể hiện rất rõ nét. Đi sâu vào tìm
hiểu những đặc điểm về nội dung cũng như những đặc điểm về hình
thức nghệ thuật của hệ thống truyện Ba Phi ở các chương sau ta sẽ thấy
rõ được dấu ấn văn hoá của làng Nam Bộ được in đậm nét trong hệ
thống truyện Trạng này nói riêng và văn học dân gian Cà Mau - Nam Bộ
nói chung.
1. 3. 3.Một số di sản văn hoỏ phi vật thể của Cà Mau
*Quan niệm về di sản Phi vật thể
Khi phừn loại di sản văn hoỏ. Luật di sản văn hoỏ khẳng định:
“Di sản văn hoá phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch
sử, văn hoỏ, khoa học được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, trình diễn và
các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác
phẩm văn học nghệ thuật, khoa học, ngữ văn, truyền miệng, diễn xướng
dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền

hút và tập hợp một lực lượng quần chúng thưởng lãm, mạn đàm, trao đổi
và dần dà qua năm tháng, tích tiểu thành đại những sinh hoạt tinh thần đó
lan xa, toả rộng khắp miền Tây Nam Bộ. Câu chuyện từ một người - vừa
là tác giả, vừa là nhân vật điển hình liên hệ với một nhóm người nhỏ bé
đã trở nên sống động hơn, to lớn hơn trong tập thể toàn dân vùng sông
nước Củu Long

nói riêng và cả nước sau này nói chung. Đó chính là sự kết hợp tài
tình, khéo léo giữa nhu cầu cá nhân với nhu cầu tập thể trong đời sống
văn hoá tinh thần mà Ba Phi là điển hình cho thể loại truyện Trạng cuối
cùng trong lịch sử văn học cận hiện đại Việt Nam.
Tiểu kết:
Những điều kiện tự nhiờn địa lí, đặc điểm của tiến trình lịch sử
văn húa, thói quen tâm lý…của người dân Nam bộ nói chung ở Cà
Mau nói riêng đang và sẽ tỏc động đến sự phỏt triển của truyện Ba Phi
trờn cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật. Núi cỏch khỏc truyện
Ba Phi chịu ảnh hưởng của những đặc điểm văn húa Nam bộ tạo ra nét
đặc sắc của hệ thống truyện Ba Phi trên nền chung là nhữngđặc điểm
của truyện cười cả nước.

CHƯƠNG 2
ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA TRUYỆN BA PHI
1. Một số vấn đề lí luận chung
1. 1. Giới thuyếtvề truyện Trạng dừn gian
Từ khi khái niệm truyện Trạng được đặt ra đã có không ít các ý
kiến nhằm đưa đến một cách quan niệm thống nhất.
Các ý kiến này đều nêu lên được mặt này hay mặt khác của truyện
Trạng. Tựu trung lại có thể hiểu ‘‘Truyện Trạng là những chuỗi, những
hệ thống truyện cười xoay quanh một nhân vật trung tâm cụ thể, nhằm
thể hiện một chủ đề nhất quán. Truyện Trạng được lưu truyền trong dân

có thể phân loại theo cách các nhà nghiên cứu nêu trên. Tuy nhiên, do
những đặc trưng riờng của hệ thống truyện, tỏc giả luận văn bước đầu
phừn loại truyện Ba Phi dựa vào 2 tiờu chớ sau:
a.Căn cứ vào chủ đề, đề tài có thể chia truyện Ba Phi thành 4 tiểu
loại như sau:
Thứ tự Chủ đề Số lượng Tỷ lệ
1 Nội dung săn bắn 17 42.5%
2 Nội dung khai thỏc tựnhiờn 12 30%
3 Nội dung kỳ dị 9 22.5%
4 Nội dung tổng hợp 2 5%- Bước 3: Kết chuyện, thường bằng một câu hỏi của người nghe,
Bác Ba Phi đột nhiên trả lời đột xuất mang yếu tố bất ngờ, tạo nên tiếng
cười không thể cưỡng nổi.
Kết cấu này giúp cho tác giả đưa được một lượng thông tin rất lớn
vào trong câu chuyện đồng thời những câu chuyện ấy lại đựơc trình bày,
lý giải một cách có hệ thống, làm cho người đọc bị cuốn vào dòng xoáy
của câu chuyện cũng như đặt niềm tin vào một cách ngây thơ vào sự lý
giải của bác và tiếng cười của họ được bật ra một cách trong sáng khi
nhận ra nãy giờ bác Ba đang nói dóc và bác Ba lại tỉnh bơ bảo: Hổng tin
tui bay hỏi bả thử coi!
1. 1.2. Kết cấu “Gúi kín, mở nhanh”
“Gúi kín mở nhanh” là một kết cấu tương đối phổ biến mà đa số các
truyện Trạng đều sử dụng. Tuy nhiên không giống với các truyện Trạng
khác, phần “gúi kớn” trong truyện kể của bác Ba là những chi tiết sinh động
đến lạ thường
Phần “mở nhanh” của truyện cũng hết sức sinh động và bất ngờ.
Yếu tố bất ngờ và yếu tố sinh động đan xen lẫn nhau. khiến cho mọi
người thưởng thức cảm thấy choáng váng, kinh ngạc trước những tình

nghe vào cạm bẫy hóm hỉnh, tạo ra những bất ngờ thú vị. Truyện bác Ba
Phi là những mẩu chuyện như thế.
Đi vào chiều kích sâu hơn của sự phóng đại, có thể thấy phóng
đại là phương thức kể đặc thù của truyện bác Ba Phi. Có thể hình dung,
từ thực tại, qua tâm thức bác Ba Phi đã cho ra một thế giới khác lạ, dí
dỏm, là cách lý giải về hiện thực trên một cảm quan hài hước mà vẫn giữ
được bản chất hiện tượng. Qua phương thức phóng đại sự vật, truyện đã
thực hiện một thủ pháp trào lộng, gây cười, tạo nên hiệu quả thẩm mỹ
cao.
Phóng đại là thủ pháp nghệ thuật đặc trưng của truyện Trạng,
đến truyện Ba Phi đạt đến mức điển hình, nhiều hình ảnh phóng đại rất
lạ, không đâu có, nhưng cũng thật gần gũi quen thuộc như đã có đâu đó
trong hiện thực, nhất là ở đất Nam bộ giàu có, phóng khoáng.
Tóm lại, phóng đại trong truyện Ba Phi có sắc thái riêng, đặc sắc.
Truyện Ba Phi xứng đáng đại diện cho truyện kể dân gian Nam bộ góp
mặt vào kho tàng tiếng cười dân gian Việt Nam.
1.3.2. Phương ngữ
* Phương diện ngữ nghĩa

Về phương diện từ vựng, truyện Ba Phi sử dụng rất nhiều phương
ngữ Nam Bộ:
- Trước hết đó là những từ chỉ các yếu tố rất riêng của điều kiện
tự nhiờn và sinh hoạt văn hoỏ vật chất, tinh thần của dừn gian Nam Bộ.
- Những phương ngữ mà Bác Ba thường dùng trong những câu
chuyện kể của mình chủ yếu là những từ đặc tả.
- Những từ ngữ trong truyện Ba Phi đó phản ỏnh được bối cảnh
thiên nhiên của vùng ĐBSCL với nét tiêu biểu là sông nước, đồng rừng
và miệt vườn.
* Phương diện ngữ phỏp
- Những câu diễn đạt theo lối nói không theo khuôn mẫu câu văn

của nhừn vật truyện. Tuy ở hệ thống truyện Ba Phi đặc điểm này không
biểu hiện cụ thể rõ nét như ở hệ thống truyện Trạng Quỳnh và Trạng
Lợn, nhưng Bỏc Ba đó luôn dẫn dắt người đọc vào một ‘‘mờ hồn trận”
với đầy rẫy những bất ngờ những hiểm nguy.
Như vậy, truyện Ba Phi là một hệ thống truyện Trạng độc đỏo
nằm trong hệ thống truyện trạng Việt Nam nói chung.
Tiểu kết:
Truyện kể Bác Ba Phi là một hiện tượng văn học dân gian độc đáo
nằm trong dòng chảy của folklore Nam Bộ. Những độc đáo về nghệ
thuật nêu trên không phá vỡ đi truyền thống tư duy lụgic của người Việt
Nam mà càng làm cho màu sắc nghệ thuật truyện Trạng Nam bộ nói
riêng và truyện trạng Việt Nam nói chung thêm giàu màu sắc, góp phần
làm phong phú tiến trình phát triển của một thể loại thuộc folklore dân
tộc.
PHẦN KẾT LUẬN

1. Truyện Trạng Nam Bộ nói chung, truyện Ba Phi nói riêng
chưađược giới nghiên cứu folklore chú ý nhiều. Trong khi đó, việc sưu
tầm, nghiên cứu vốn truyện này có nhiều ý nghĩa, nhiều tác dụng không
những đối với văn học dân gian Nam Bộ nói riêng mà cả nền văn học
dân gian Việt Nam nói chung, trong đó có truyện Trạng. Mặt khác,
trong quá trình điền dã về nguồn truyện này chúng tôi nhận thấy người
biết nhiều về truyện Ba Phi chủ yếu là những người lớn tuổi. Vì vậy
sưu tầm và nghiờn cứu về nguồn truyện Ba Phi là cần thiết.

2. Vị trí của truyện Ba Phi đối với truyện Trạng dừn gian Nam Bộ
giống như truyện Trạng Quỳnh với truyện Trạng dừn gian cả nước.
Không những Ba Phi là một nhân vật có thật, thuộc lớp người đầu tiên
khai phá vùng đất tận cùng của tổ quốc, mà còn là người có tài bịa
truyện dí dỏm. Ông vừa là người sỏng tạo, kể truyện đồng thời là nhân

Nam với truyện Trạng cỏc nước Đông Nam Á.