PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
Vài thập kỷ cuối thể kỷ XX, tiểu thuyết Việt Namnh có phần
chững lại, Ýt gặt hái được những thành công rực rỡ. Người ta
thường nhắc đến những thành công ở thể loại truyện ngắn của những
cây bút có thương hiệu như Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Nguyễn
Huy thiệp, Nguyễn Thị Ngọc Tư, Còn ở thể loại tiểu thuyết, trong
vài thập kỷ này, nhường như vắng bóng những tên tuổi nổi trội.
Trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Xuân Khánh cho ra đời
hai cuốn tiểu thuyết Hồ Quý Ly(2000) và tiếp đó là Mẫu
Thượng Ngàn (2006) đã làm xôn xao văn đàn Việt Nam.
Cả hai cuốn tiểu thuyết đều giành những giải thưởng lớn, được
giới nghiên cứu phê bình đánh giá cao và được độc giả đón nhận
nồng nhiệt. Đây thực sự là một kết quả đáng trân trọng của nền tiểu
thuyết Việt Nam đương đại.
Hai cuốn tiểu thuyết đã thành công trên nhiều bình diện, có
nhiều giá trị, nhưng Ên tượng nổi bật là thế giới nhân vật của chúng.
Thế giới nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Xuân
Khánh rất phong phó, đa dạng, sinh động và hấp dẫn.
Hiện đã có không Ýt những ý kiến, bài nghiên cứu phê bình về
hai cuốn tiểu thuyết, trong đó có bàn luận về nhân vật ở hai tác phẩm.
Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có công trình khoa học nào viết
chuyên về thế giới nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết một cách hệ
thống, sâu sắc.
Vì thế, chúng tôi chọn đề tài Thế giới nhân vật trong tiểu
thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàncủa Nguyễn Xuân Khánhlàm
đốitượng nghiên cứu, góp phần tìm hiểu khám phá những nét độc
đáo của nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh.
2. Lịch sử vấn đề
Nguyễn Xuân Khánh sinh năm 1933, quê gốc ở làng Cổ Nhuế -

thuyết là vô cùng to lớn, nhất là cách xây dựng nhân vật của Nguyễn
Xuân Khánh thật độc đáo: nhân vật có nhiều phẩm chất, có cá tính,
được miêu tả từ nhiều góc độ, quan hệ đời sống, rất đa dạng, sinh
động. Nhưng các ý kiến mới chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu khái
quát hoặc bước đầu đánh giá thành công hay hạn chế ở một khía
cạnh nào đó của tác phẩm mà thôi. Những ý kiến đó là xác đáng
nhưng chưa hệ thống và chưa minh chứng rạch ròi.

Còng đã có mét số luận văn Thạc sỹ Khoa học Ngữ văn đi
chuyên sâu vào một vài khía cạnh cuốn tiểu thuyết như: luận
vănTiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly, 2004, của Lê Thị Chung - Khẳng
định thành công của cuốn tiểu thuyết ở góc độ đặc điểm thể loại tiểu
thuyết lịch sử; luận văn Tiểu thuyết Hồ Quý Ly trong sù vận động
của tiểu thuyết lịch sử nước ta nửa sau thế kỷ XX của Đỗ Hải Ninh
(2003) đã đề cập và chỉ ra mét sè nét đặc sắc của nghệ thuật xây
dựng nhân vật cuốn tiểu thuyết: nhân vật đầy sức sống, nhân vật tư
tưởng
- Về cuốn Mẫu Thượng Ngàn:
Mẫu Thượng Ngàn còn dày dặn, bề thế, phong phó hơn cả
cuốn Hồ Quý Ly. Khi nói về nhân vật trong tác phẩm, các nhà văn đã
đưa ra những nhận xét: Nhà văn Nguyên Ngọc khen ngợi - nhân vật
trongMẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh " rất đông đúc", "
rất đẹp", " tất cả đều tràn trề sinh lực, đầm đìa phồn thực". Nhà văn
Đỗ Ngọc Yên thì nhận ra tài năng của Nguyễn Xuân Khánh là " đã
tạo ra một mẫu hình nhân vật trung tâm đa thanh và nhiều cung
sắc", " nhân vật có tầm khái quát lớn, vừa thánh thiện, lại vừa gần
gũi: thân quen".
Nhà văn Châu Diên, Phạm Xuân Nguyên, Nguyễn Sỹ Đại
còng có những nhận xét sâu sắc về những thành công của Nguyễn
XuânKhánh trong việc xây dựng nhân vật: những nhân vật " phì

đại và lịch đại.
- Sù kết hợp các phương pháp.
6. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội
dung của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Đôi nét khái quát lý thuyết về nhân vật văn học,
nhân vật trong thể loại tiểu thuyết và việc xây dựng thế giới nhân
vật.
Chương 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý
Ly vàMẫu Thượng Ngàn .
Chương 3: Nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật trong tiểu
thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn

PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1
ĐễI NẫT KHÁI QUÁT Lí THUYẾT VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC,
NHÂN VẬT TRONG THỂ LOẠI TIỂU THUYẾTVÀ VIỆC XÂY
DỰNG THẾ GIỚI NHÂN VẬT

1.1. Nhân vật văn học
1.1.1. Khái niệm:" Nhân vật văn học là con người được miêu tả thể
hiện trong văn học bằng phương diện văn học". Nhân vật văn học là
hình tượng nghệ thuật về con người, có ý nghĩa con người. Nhân vật
là sản phẩm của tư duy nghệ thuật, sự sáng tạo của nhà văn nhằm
thể hiện một tư tưởng cụ thể.
Nhân vật văn học có thể là những con người giống như thật
hoặc có nguyên mẫu ở ngoài đời; có khi là những nhân vật do nhà
văn hư cấu tưởng tượng ra; hoặc có thể là các sự vật, hiện tượng
trong đời sống nhưng đều mang dáng dấp, tâm hồn những con
người được miêu tả cụ thể hoặc khái quát và rất sinh động.

hành động, tính cách phức tạp: vừa tốt vừa xấu, tích cực lẫn tiêu
cực và được nhìn nhận trong sù tiếp xthụ của tác giả cũng như bạn
đọc từ nhiều quan niệm, góc độ khác nhau. Vì vậy rất cần mềm dẻo
trong nhìn nhận, phân loại nhân vật.
1.1.3.4. Xét về đặc điểm thể loại: ta có nhân vật kịch, tù sự, trữ tình,

1.1.4. Các phương thức, phương tiện và biện pháp thể hiện nhân
vật
sự thể hiện nhân vật văn học bao giờ cũng nhằm khái quát một
nội dung đời sống xã hội và mét quan niệm về cuộc đời, con người
của nhà văn.
Với mỗi tác phẩm, mỗi nhà văn, mỗi nhân vật sẽ có cách thể
hiện khác nhau, tương ứng với việc sử dụng các phương thức,
phương tiệnkhác nhau để miêu tả nhân vật, nhằm tạo nên những
nhân vật sinh động, đa dạng, hấp dẫn.
Một số biện pháp miêu tả nhân vật trong văn học truyền thống:
- Miêu tả ngoại hình, nội tâm nhân vật.
- Miêu tả hành động, ứng xử.
- Miêu tả nhân vật thông qua mâu thuẫn, xung đột, sự kiện.
- Miêu tả qua lời nói, đối thoại, giọng điệu.
- Miêu tả trực tiếp hoặc gián tiếp qua sù cảm nhận của mọi
người xung quanh đối với nhân vật, qua đồ vật, môi trường mà nhân
vật sống.
- Miêu tả qua cảm nhận riêng của nhà văn.
- Dùng chi tiết để miêu tả nhân vật
- Miêu tả nhân vật bằng các phương tiện, kết cấu, ngôn ngữ.

Trong quá trình sáng tạo nghệ thuật, các nhà văn luôn tìm cho
mình những cách thức xây dựng nhân vật mới mẻ, hữu hiệu để làm
phong phó thêm và làm tăng sức hấp dẫn cho nhân vật.

và có sự phát triển tính cách - sù phát triển tự thân như trong cuộc đời
thật.

Trư Cuồng (1973) là cuốn tiểu thuyết viết về chứng điên của một
người khi đã quá gần gũi với lợn. Đó là nhân vật Hoàng - mét anh nhà
báo bị kỷ luật phải về nuôi lợn và những người dân xóm nghèo của
anh
Miền Hoang Tưởng (1990) là cuốn tiểu thuyết viết về những
con người khi phải đối mặt với những vấn đề của cuộc sống hàng
ngày - cụ thể là của mét sè trí thức thất thế, nghèo đói trong giai đoạn
Cách mạng tư tưởng - văn hoá của đất nước những năm 1970 - 1980,
thế kỷ XX. Đó là mét anh nhạc sỹ bị đuổi ra khái biên chế, mét anh
giáo viên nghèo, mét anh hoạ sỹ thất nghiệp Họ là những nhân vật
biểu lộ một phần đời sống vật chất, tinh thần có thực của giới trí thức
Hà Nội những năm tháng đánh Mỹ.
Thế giới nhân vật trong hai tác phẩm là những con người cụ
thể, đời thường trước những trăn trở hàng ngày mà nhà văn từng bắt
gặp ngoài cuộc đời. Số lượng nhân vật Ýt (trên chục nhân vật), được
xây dựng trong mét không gian hẹp, bộc lộ quan điểm, tư tưởng của
nhà văn về đời sống xã hội đương thời. Các nhân vật chưa được xây
dựng thành những tính cách rõ nét, chưa được đặt trong nhiều mối
quan hệđa dạng, phức tạp của đời sống. Vì thế, nhân vật Ýt sinh
động, thậm chí tẻ nhạt, đơn điệu.
2.2. Những đặc điểm chung của thế giới nhân vật trong Hồ Quý
Ly và Mẫu Thượng Ngàn
Nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật của nhà văn ở hai cuốn
tiểu thuyết có những nét chung mang tính thống nhất, như là một
nguyên tắc tổ chức nghệ thuật xuyên suốt cả hai tác phẩm, vì thế,
chúng tôi quyết định có thể đưa cả hai tác phẩm vào một vấn đề "
Thế giới nhân vật", để nghiên cứu. Đó là: Ở cả hai tác phẩm,

đất nước. Ông đã bằng mọi cách thực hiện, dự bị phản đối, dù có tàn
bạo, nhẫn tâm, ông cũng quyết làm đến cùng.
2.3.3.3. Julien còng là mét con người mạnh mẽ, quyết liệt. từ khi
thay anh làm ông chủ đồn điền, hắn luôn hành động như
mét"conquistador"- nhà chinh phục. Hắn như mét con thú hoang:
lồng lộn, săn lùng Trong chuyện tình ái, cũng giống như người
anh trai của mình, hắn luôn khao khát, luôn kiếm tìm và luôn hành
động để có được người đàn bà hắn muốn. Hắn muốn chứng tỏ sức
mạnh của một kẻ đi chinh phục.
2.3.4. Nhân vật tôn giáo
Loại nhân vật này cũng nổi lên khá đa dạng và thể hiện được
những nét bản chất của từng loại tôn giáo, bao gồm Thiên Chúa
giáo, Đạo giáo, Phật giáo, đạo Mẫu và các tín ngưỡng dân gian
khác
2.3.4.1. Nhân vật Mẫu: Đây là một hình tượng trung tâm xuyên suốt
cuốn tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn về mặt ý nghĩa, là nhân vật kỳ
ảo, khó nắm bắt nhưng đã được Nguyễn Xuân Khánh thể hiện rất
sinh động thông qua các nhân vật nữ trong tác phẩm.
Những nhân vật bà Tổ Cô, bà Mùi, bà Ba Váy, cô Nhụ, cô
Hoa là những nhân vật mang trong mình cái căn cốt của đạo Mẫu:
là hiện thân của lòng bao dung, nhân hậu, che chở cho con người;
hiện thân cho sức sống vĩnh cửu. " Họ đông đúc nhất, đẹp nhất, hay
nhất, đậm nhất tất cả tràn trề sinh lực, đầm đìa, phồn thực".
2.3.4.2. Thiên Chúa giáo: Đây là đạo đi cùng với sự xuất hiện của
bọn thực dân phương Tây. Về lý tưởng, Thiên Chúa giáo cũng
hướng đến nhu cầu đời sống tâm linh con người, hướng con người
đến cái Thiện, hoàn thiện nhân cách, hướng con người đến niềm tin
tốt lành ở Chúa. Đạo này được thể hiện qua tư tưởng của rất nhiều
nhân vật trong tác phẩm như đức giám mục Puginie, Cha xứ
Côlombert, trưởng Cam, người dân xóm Đạo

đòi hỏi phải có cách xử lý. Tình huống là cách thức góp phần làm rõ
phẩm chất, tính cách nhân vật, là một phương tiện nghệ thuật để
miêu tả conngười. Nguyễn Xuân Khánh đã xây dựng được những
tình huống độc đáo, qua đó nhân vật bộc lộ nét tính cách.
Tình huống " có vấn đề" bất ngờ, phức tạp giữa nhân vật Chế
Bồng Nga và Ba lậu Kê với Thanh Mai dẫn đến chiến thắng vang
dội của nước Đại Việt trong cuộc chiến với giặc Chiêm Thành là
tình huống đầy ý nghĩa.
Tình huống vua Thuận Tông gặp duyên với đạo Phật.
Tình huống Nghệ Tông đón tiếp ông thày già Chu Văn An.
Tình huống khó xử giữa Thanh Mai - Khát Chân - Hồ Nguyên
Trừng.
Tình huống bất ngờ giữa Nhô - Điều - Julien.
Tình huống cò Xuân biết được lai lịch của mình
Các tình huống đều gây được sự bất ngờ, độc đáo, thể hiện rõ
chân dung nhân vật, tạo nên những nhân vật sống động, hấp dẫn và
có sức nặng tư tưởng.
PHẦN KẾT LUẬN

1. Thế giới nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu
Thượng Ngàn, của Nguyễn Xuân Khánh vô cùng đa dạng, phong phó,
sinh động và có tính khái quát cao. Nhân vật đã nói lên được tính phức
tạp của cuộc đời. Thế giới nhân vật ở đây đó làm hiện lên trước độc giả
một cuộc sống như thật với sự phức tạp, đa diện của nó ở hai thời điểm
lịch sử đầy ý nghĩa của dân tộc: thời điểm cách tân đất nước (thế kỷ XIV
- XV); và thời điểm tiếp biến văn hoá - dân tộc ta dưới ách thống trị của
thực dân xâm lược Pháp (cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX).
Có rất nhiều nhân vật, nhiều tính cách, nhiều cá tính và nhiều mối
quan hệ nhân vật khác nhau được nhà văn miêu tả. Nhưng nhìn chung
chủyếu là để nói lên vẻ đẹp nhiều mặt của con người trên đất nước

phẩm cũng như ý đồ nghệ thuật của nhà văn. Đó là những nhân vật vô
cùng sinh động, hấp dẫn; là những nhân vật đặc sắc trong văn học.
Trong nghệ thuật tổ chức hệ thống nhân vật của Nguyễn Xuân
Khánh, tuy vẫn có những tuyến nhân vật được phân chia rõ ràng trong cả
hai tác phẩm: nhân vật cách tân, bảo thủ, trung gian (Hồ Quý Ly); nhân
vật nam -
dựng nhân vật của nhà văn - xây dựng nhân vật hướng tới sự sáng
tạo trong suy nghĩ của độc giả, khơi dậy những cảm xúc và đánh giá
khác nhau của người đọc khi tiếp nhận tác phẩm.
Nguyễn Xuân Khánh đã vận dụng một cách tài tình, sáng tạo các
biện pháp thể hiện nhân vật trong văn học truyền thống như nghệ thuật
xây dựng nhân vật theo hướng đối thoại, thủ pháp huyền ảo, nghệ thuật
tạo dựng tình huống… Nhà văn luôn tỏ ra rất vững vàng, tinh tế, sắc sảo
trong ngòi bút. Vì vậy Nguyễn Xuân Khánh đã để lại dấu Ên độc đáo
trong những biện pháp tưởng nh quen thuộc đó, khẳng định được mình -
là một trong số những nhà tiểu thuyết hàng đầu của nền tiểu thuyết Việt
Nam đương đại.
3. Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng
Ngàn còng đã hiện rõ đặc điểm phong cách nghệ thuật và quan niệm
nghệ thuật về con người của nhà văn. Đó là mét phong cách tiểu
thuyết cổ điển mà hiện đại, tài hoa, tinh tế mà thấm đẫm chất phồn
thực - có sức sống mạnh mẽ. Trong quan niệm nghệ thuật về con
người, Nguyễn Xuân Khánh khẳng định: con người bao giờ cũng có
hai mặt “trong mỗi con người bao giờ cũng có phần âm - dương; sáng
- tối”. Tức là cái phần lương tri và cái phần quỷ dữ trong mỗi con
người. Nếu khi con người biết kiềm chế cái phần bản năng, cái phần
quỷ dữ bên trong - thì con người sẽtrở nên tốt đẹp, và ngược lại. Đây
là quan niệm nghệ thuật về con người theo ý nghĩa trọn vẹncủa
Nguyễn Xuân Khánh.
4. Việc tìm hiểu, nghiên cứu thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý