Nghiên cứu hát ru người Việt dưới góc độ văn
hóa và văn học dân gian Dương Thùy Nga Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Đại học Quốc gia Hà Nội
Luận văn ThS. Văn học: 60 22 01 25
Người hướng dẫn : PGS.TS. Nguyễn Thị Huế
Năm bảo vệ: 2014
97 tr .

Abstract. Tóm tắt các kết quả của luận văn: Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cho ta
hiểu rõ về khái niệm, chức năng, mục đích và đối tượng phục vụ của hát ru. Chỉ ra nội
dung thể hiện của hát ru người Việt gắn với môi trường sinh hoạt ở ba miền Bắc –
Trung – Nam dưới góc độ văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc. Từ thực trạng hát ru của
người Việt, chỉ rõ giá tri nghệ thuật và ý nghĩa giáo dục của hát ru của người Việt nói
riêng và các dân tộc Việt Nam nói chung để từ đó nâng cao ý thức giữ gìn và phát huy
di sản văn học dân gian này.
Keywords.Văn học Việt Nam; Văn hóa dân gian; Hát ru
Content.
1. Lí do chọn đề tài nghiên cứu
Văn hóa Việt Nam là sự tổng hòa phong phú văn hóa của 54 dân tộc anh em.
Trong sự đa dạng và phong phú đó có những làn điệu hát ru đang dần đi vào quên lãng
từ người Kinh đến các dân tộc thiểu số ở nước ta. Hát ru là những lời hát có chức năng
giáo dục, thẩm mỹ cao góp phần hình thành và phát huy nuôi dưỡng tâm hồn trẻ nhỏ.
Với người Kinh hát ru như một ký ức tuổi thơ mà không ai có thể quên trong ký ức của
mình, qua lời ru của bà, của mẹ hình ảnh vầng trăng, cánh cò, dòng sông, cánh đồng,
lũy tre làng nó đã được in sâu vào tâm hồn trẻ thơ. Bằng những lời ru êm ả tha thiết
của bà, của mẹ đã gieo vào tâm thức tuổi thơ những ký ức và hình ảnh tốt lành về lòng

Thực tế, trong nhiều năm qua đã có nhiều nhà sưu tầm biên soạn, nhiều cơ quan, tổ
chức nghiên cứu đã cho ra đời được khá nhiều các cuốn sách, các chuyên luận về ca
dao, dân ca, hò vè, nhưng về thể loại hát ru rất ít được đề cập đến, nếu chúng ta không
lưu giữ và phát huy chức năng ứng dụng, thực hành của thể loại hát ru sẽ là một thiệt
thòi lớn đối với nền văn học nghệ thuật nước nhà.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Hát ru là bộ phận trong kho tàng ca dao dân ca Việt Nam - một trong những thể
loại phong phú và hấp dẫn nhất của văn học dân gian do dân chúng sáng tác, thưởng
thức, lưu truyền từ xa xưa đến nay. Trong nhiều cuốn sách trước đây viết về văn học
dân gian, thường có quan niệm: “Văn học dân gian là sáng tác tập thể, truyền miệng
của nhân dân lao động” hay “Văn học dân gian là một hình thái ý thức xã hội”. Nhiều
tác giả cho rằng, văn học dân gian ra đời từ thời kì công xã nguyên thuỷ, trải qua các
thời kì phát triển lâu dài trong các chế độ xã hội có giai cấp, tiếp tục tồn tại trong thời
đại ngày nay. Vì thế nên ta rất khó có thể khẳng định rằng, hát ru ra đời khi nào, mà ta
chỉ có thể nói hát ru ra đời khi có hình thái ý thức xã hội.
Đã có nhiều công trình sưu tầm, nghiên cứu về hát ru ở các góc độ khác nhau.
2.1. Các sách sưu tầm, biên soạn về hát ru
Năm 1991, cuốn Những bài hát ru (Nxb Văn nghệ TPHCM) của Lê Giang và Lê
Anh Trung biên soạn được công bố. Nội dung sách có ba phần: Phần I – Hát ru, được
chia theo các nội dung như: Lời của ông bà cha mẹ; Lời ru của chị; Ru cho tình yêu;
Lời ru chồng vợ; Ru cho tình đời, tình người. Đi kèm là những làn điệu hát ru ba miền
Bắc, Trung, Nam được ký âm trên bản nhạc. Phần II – Nói thơ được chia theo bài: Mẹ
dạy con bài 1, Mẹ dạy con bài 2. Phần III – Phụ lục các bài vè… Ngoài ra, cuốn sách
còn có hai bài viết về vai trò hát ru của nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu và Lư Nhất Vũ.
Năm 2001, cuốn Ru em, Em ngủ (Nxb Kim Đồng), nhiều tác giả sưu tầm và dịch,
bao gồm lời các bải hát ru của các dân tộc như Dao, Lô Lô, Mông, Tày, Thái (Nghệ
An, Thanh Hóa, Tây Bắc), Mường, Chăm, Cơ Ho, Cơtu, Êđê, Giarai, Hrê, Khơme
(Nam Bộ) và dân tộc Kinh…
Năm 2004, cuốn Lòng mẹ lời ru (Nxb Âm Nhạc) do tác giả Đào Ngọc Dung sưu
tầm tuyển chọn, là nhũng bài hát ru có bản nhạc được chia làm ba phần. Phần I là 55 ca

Thiên Thư. Cuốn sách gồm 3.277 câu lục bát thuần Việt. Từng sự kiện lịch sử tiêu
biểu, từng chiến công hào hùng được chuyển tải đến người đọc bằng những câu thơ
giàu hình tượng, nhiều so sánh ẩn dụ, với lối kể chuyện mộc mạc, có duyên, làm đọc
giả dễ thuộc, dễ nhớ như: Hát ru Trưng Vương, Hát ru Thăng Long…
Các công trình trên là những tư liệu quý, chứa đựng số lượng phong phú các lời ru
truyền thống của các dân tộc và các bài hát ru mới sáng tác của các nhạc sĩ trong và
ngoài nước.
2.2. Các công trình, bài viết nghiên cứu về hát ru
Năm 1986 cuốn Lời ru của mẹ (Nxb TPHCM) của nhà văn Mai Văn Tạo được
công bố, gồm những nghiên cứu và ý kiến đánh giá của tác giả, thông qua lời tự bạch
của tác giả bằng những câu chuyện kể súc tích và sinh động, những kỷ niệm tuổi thơ
và bằng những so sánh, phân tích, nhà văn đã giúp người đọc hiểu được vai trò, giá trị
to lớn của tiếng hát ru đối với cuộc đời mỗi con người.
Năm 1987, cuốn Mẹ hát ru con của tác giả Nguyễn Hữu Thu (Nxb Phụ nữ)
được chia làm hai phần: Phần I của cuốn sách cho ta thấy đặc trưng thể loại và chức
năng của hát ru, trong đó nêu rõ vị trí, ý nghĩa xã hội của hát ru, vai trò của hát ru đối
với giáo dục trẻ thơ. Phần II của cuốn sách là phần sưu tầm lời hát ru được tập hợp
theo từng chủ đề: Những câu hát về nuôi dạy con; những câu hát công cha nghĩa mẹ;
những câu hát về thiên nhiên…
Năm 1992, cuốn Kỷ yếu hội thảo hát ru toàn quốc lần thứ nhất tại Huế do Viện
Âm nhạc và múa, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam xuất bản, bao gồm các bài
tham luận với các góc nhìn bao quát về hát ru, trong đó một số bài tham luận có giá trị
về nghiên cứu phục hồi và bảo tồn hát ru.
Năm 1996, công trình Hát ru dỗ ngủ người Việt là luận văn Thạc sĩ Âm nhạc
học của Bùi Huyền Nga, Học viện âm nhạc Quốc gia Việt Nam nghiên cứu nội dung
hình thức và cấu trúc của lời ru, mối quan hệ giữa người ru với đối tượng tiếp nhận và
môi trường diễn xướng của hát ru, với ý nghĩa xã hội, sự tác động của hát ru tới hình
thành nhân cách trẻ,
Năm 2005, cuốn Hát ru Việt Nam (Nxb trẻ, TPHCM) của nhóm tác giả Lư Nhất
Vũ và Lệ Giang xuất bản, cho thấy một góc nhìn tương đối thấu đáo về hát ru dưới góc

Trường Yên – Hoa Lư – Ninh Bình), từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm bảo tồn hát
ru.
Ngoài ra ở một số sưu tập như cuốn Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam của Vũ
Ngọc Phan (NXB Văn học, tái bản nhiều lần), cuốn Tục ngữ câu đố ca dao dân ca Việt
Nam của Mã Giang Lân, Lê Chí Quế (Nxb. Đại học tổng hợp), cuốn Ca dao trữ tình
Việt Nam của Vũ Dung, (Nxb. GD, 1994), cuốn Văn học dân gian những công trình
nghiên cứu của Bùi Mạnh Nhị (Nxb. GD)…cũng giới thiệu một số đơn vị lời hát ru.
Hát ru là vốn quý ngàn đời của dân tộc Việt Nam nhưng số lượng các cuốn
sách sưu tập, nghiên cứu về hát ru còn chưa nhiều, nội dung chủ yếu dừng lại ở khía
cạnh giới thiệu đôi nét khái quát mà chưa đi sâu nghiên cứu một cách chuyên biệt.
Vì vậy bước đầu đặt vấn đề nghiên cứu về hát ru, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn
đề tài “Nghiên cứu hát ru người Việt dưới góc độ văn hóa và văn học dân gian” để
làm đề tài luận văn Thạc sĩ của mình.
3. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Mục đích
Trong nền văn hóa dân gian, hát ru đã xuất hiện từ lâu đời , qua nhiều thời đại,
được lưu truyền ở nhiều địa phương. Người ta cất tiếng hát ru là để ru con, ru cháu, ru
em và ru chính mình lịm vào dòng suối ngọt ngào của tuổi thơ. Từ đó, trong tâm hồn
mỗi người luôn mang nặng hình ảnh quê hương và quãng đời thơ ấu trên võng hoặc
bên nôi lặng nhìn vào giọt máu của mình đung đưa với những câu hát ru êm đềm say
đắm hồn nhiên mà bất tử hơn bất kỳ loại nhạc nào. Và cũng từ đó, người ta đã mượn
hát ru để dạy con, cháu học, làm và sống theo ý nghĩa trong những câu hát giản dị
nhưng mang ý nghĩa và tính giáo dục vô cùng sâu sắc. Vì thế, đề tài “Nghiên cứu hát
ru người Việt dưới góc độ văn hóa và văn học dân gian” hướng tới việc tìm hiểu
đầy đủ hơn nội dung, giá trị hát ru dưới góc độ văn hóa và văn học dân gian, để từ đó
giúp nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy di sản qúy báu này.
3.2. Đối tượng nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là phần lời, phần ca từ hát ru của người Việt ba
miền Bắc - Trung - Nam.
- Xác định đối tượng nghiên cứu là vấn đề khá quan trọng cho việc thành công

ba miền Bắc – Trung – Nam dưới góc độ văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc.
- Từ thực trạng hát ru của người Việt, chỉ rõ giá tri nghệ thuật và ý nghĩa giáo
dục của hát ru của người Việt nói riêng và các dân tộc Việt Nam nói chung để từ đó
nâng cao ý thức giữ gìn và phát huy di sản văn học dân gian này.
6. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, cấu trúc của luận văn gồm ba chương:
Chương 1: Khái quát chung về hát ru người Việt
Chương 2: Hát ru trong đời sống, nội dung và nghệ thuật phản ánh của hát ru người
Việt
Chương 3: Giá trị và bảo tồn hát ru người Việt
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Dương Viết Á (1994), Hát ru - cũ và mới, Tạp chí VHNT, số 3
2. Dương Viết Á (1998), Âm nhạc dân gian trên dòng chảy lịch sử, Tạp chí VHNT số
5.
3. Hà Châu (1966 ), Truyện kể và bài ca đối với trẻ nhỏ, Tạp chí Văn học, số 3
4. Lê Văn Chưởng (2004), Dân ca Việt Nam những thành tố của chỉnh thể nguyên hợp,
Nxb KHXH, Hà Nội
5. Nguyễn Đình Bưu và Mã Giang Lân (1976), Hát ví đồng bằng Hà Bắc, Ty Văn hóa
Hà Bắc xuất bản
6. Lê Giang và Lê Anh Trung (1991), Những bài hát ru, Nxb Văn nghệ Tp Hồ Chí
Minh
7. Đào Ngọc Dung (2004), Lòng mẹ lời ru, Nxb Âm nhạc, H
8. Vũ Dung (1994), Ca dao trữ tình Việt Nam, Nxb Giáo dục, H
9. Lê Văn Hảo (1982), Lý, những khúc tâm tình của người Việt Tạp chí Âm nhạc số
1/1982
10. Bùi Trọng Hiền (1996), Phương pháp xác định sơ đồ giai điệu những thể loại dân
ca hát ngâm thơ lục bát, Tạp chí VHNT số 3/1996
11. Bùi Trọng Hiền (2010), “Hát ru, đồng dao” trong sách 1000 năm âm nhạc Thăng
Long Hà Nội, quyển II, Nxb Âm nhạc, H
12. Phạm Thị Thu Hiền (2011), Hát ru trong đời sống nông thôn Bắc Bộ hiện nay,

-Nhiều tác giả (1992), Kỷ yếu hội thảo hát ru toàn quốc lần thứ nhất tại Huế, Học viện
âm nhạc quốc gia Việt Nam xuất bản, H
30. Nhiều tác giả (2001), Ru em, em ngủ, Nxb. Kim Đồng, H
31. Nhiều tác giả (2006), Hành trang gia đình trẻ (Kỷ yếu hội thảo “Giao lưu tiếng hát
ru – hành trang gia đình trẻ”), Nxb Thanh niên, H
32. Doãn Nho (1981), Những đặc điểm của điệu thức dân ca người Việt, Tạp chí
NCNT số 1/1981
33.Nguyễn Thị Nhung (1982), Tìm hiểu cấu trúc thể một đoạn trong dân ca người
Việt, Tạp chí NCNT số 4, 5/1982
34.Vũ Ngọc Phan (1984), Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam, tái bản nhiều lần, Nxb
Văn học, H
35. Lưu Hữu Phước (1959), Vài nhận xét về ảnh hưởng của tính chất đơn âm và nhiều
thanh trong ngôn ngữ đối với âm nhạc dân gian Việt Nam, Tập san Văn hóa số
9/1959
36. Lê Chí Quế (Chủ biên), Nguyễn Hùng Vĩ, Võ Quang Nhơn (tái bản 2001) Văn học
dân gian Việt Nam, Nxb Đại học quốc gia, H
37. Trần Linh Quý (1988), Nghiên cứu về một dạng "bảo tàng sống"đối với những giá
trị của quan họ, Tạp chí Kinh Bắc số 1
38. Mai văn Tạo (1986), Lời ru của mẹ, Nxb Tp Hồ Chí Minh
39. Tô Ngọc Thanh (1979), Sơ lược về âm nhạc dân gian, Tạp chí Âm nhạc số 2/1979
40. Tô Ngọc Thanh (1981), Phác họa khuôn mặt âm nhạc dân gian các dân tộc Việt
Nam, Tạp chí Âm nhạc số 3,4/1981
41. Tô Ngọc Thanh (1981), Suy nghĩ về một vài vấn đề cụ thể chung quanh việc nhận
thức và đối xử với âm nhạc dân gian, Âm nhạc số 2/1981
42. Tô Ngọc Thanh (1984), Âm nhạc dân gian trong cuộc sống cổ truyền của người
Việt Nam, Tạp chí Âm nhạc số 1/1984
43. Đặng Duy Thắng (2013), Hát ru và những nghi lễ đầu đời cho trẻ nhỏ của người
Thái huyện Sốp Cộp tỉnh Sơn La, Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, Đại học Sư phạm -
Đại học Thái Nguyên
44. Trần Quốc Thịnh (2006), Bảo xích – Giữ gìn con đỏ, Nxb Phụ nữ, H