Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Bất kỳ một hoạt động nào đều có sự mở đầu. Trong mỗi tiết học, mở đầu
bài giảng là một khâu quan trọng góp phần quyết định đến hiệu quả của cả
giờ học. Đây chính là thời điểm “dạo đầu” để giáo viên tìm mọi cách tạo
động cơ và hứng thú học tập cho học sinh. Thực tế cho thấy, nhiều giáo viên
còn xem nhẹ vai trò của mở đầu bài giảng, chưa chú ý nhiều đến việc phải
bắt đầu tiết học như thế nào để học sinh cảm thấy hứng thú và tham gia vào
bài học một cách tích cực nhất. Các phương pháp sư phạm chưa thực sự phù
hợp với từng môn học và chưa tác động hiệu quả tới từng đối tượng học
sinh, tạo ra cảm giác nhàm chán và thái độ học tập thụ động. Qua nhiều
nghiên cứu gần đây cho thấy thực trạng học tập các môn học nói chung và
học tập môn Hoá học nói riêng của học sinh THPT chưa thực sự hiệu quả.
Phần lớn học sinh chưa có khả năng tự học, còn lười học, mang tính chất học
vẹt, học thuộc nhưng hiểu không sâu. Vấn đề đặt ra là cần phải có những đổi
mới nhất định trong phương pháp dạy học và tạo hứng thú học tập nâng cao
cho học sinh trong từng tiết học.
Trong những năm gần đây, đã có nhiều tác giả đưa ra những lý thuyết
khác nhau về vấn đề tạo hứng thú học tập cho học sinh. Trong số đó phải đặc
biệt chú ý đến quan điểm sư phạm tương tác của hai tác giả Jean – Marc
Denomme và Mandeleien Roy với ưu điểm nổi bật trong việc xác định các
vai trò của người dạy và ảnh hưởng của môi trường tạo ra những thích nghi
nhất định nhằm xác định hứng thú và động cơ học tập cho người học, từ đó
người học sẽ tích cực tham gia vào bài học và có trách nhiệm với hoạt động
học tập của mình.
Nhận thức tầm quan trọng của mở đầu bài giảng và mối quan hệ trực tiếp
của mở đầu bài giảng với hứng thú học tập của học sinh nói chung và trong
môn Hoá học nói riêng, tôi đã chọn đề tài “Một số kỹ thuật mở đầu bài
giảng hiệu quả môn Hoá học ở THPT theo quan điểm sư phạm tương
tác” dựa trên cơ sở khoa học của quan điểm sư phạm tương tác.
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
2
Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
5. Phạm vi nghiên cứu
Do hạn chế về thời gian và cơ sở vật chất nên đề tài giới hạn phạm vi
nghiên cứu trong các vấn đề sau:
- Các kỹ thuật mở đầu bài giảng hiệu quả môn Hoá học ở THPT thuộc
phần Hiđrocacbon không no (Hoá học lớp 11).
- Điều tra tại 4 lớp 11 tại trường một sốTHPT ở Hà Nội.
- Khảo sát kết quả tại 3 lớp 11 trường THPT ở Hà Nội.
6. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu.
- Phương pháp điều tra - phỏng vấn.
- Phương pháp thực nghiệm khoa học
- Phương pháp thống kê và xử lý số liệu.
6.1. Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu
Phân tích và tổng hợp một số tài liệu, các bài báo có liên quan đến quan
điểm sư phạm tương tác, đồng thời nghiên cứu lý thuyết chung về một số kỹ
thuật mở đầu bài giảng hiệu quả gây hứng thú học tập cho học sinh.
6.2. Phương pháp điều tra - phỏng vấn
6.2.1. Phương pháp quan sát
- Lập phiếu quan sát giờ giảng.
- Dự giờ một số tiết Hoá tại trường THPT tại Hà Nội để đánh giá về hứng
thú học tập môn Hoá học của học sinh THPT.
6.2.2. Phương pháp điều tra, phỏng vấn
- Điều tra học sinh bằng mẫu phiếu điều tra với hệ thống câu hỏi có đáp
án lựa chọn và một số câu hỏi mở về hứng thú học tập môn Hoá.
- Phỏng vấn trực tiếp một số giáo viên với mẫu câu hỏi đã chuẩn bị và
những câu hỏi mở về thực tế mở đầu bài giảng môn Hoá học ở trường phổ
hứng thú học tập của học sinh THPT và quan điểm sư phạm tương tác với
việc tạo hứng thú học tập cho học sinh và lý thuyết chung về các kỹ thuật
mở đầu bài giảng, những đặc điểm cơ bản của môn Hoá học các phương
pháp chung dạy học Hoá học.
1.1. Hứng thú học tập
Phần đầu tiên của chương này, tôi tìm hiểu khái niệm hứng thú và đặc
điểm hứng thú học tập của học sinh THPT, từ đó làm cơ sở đưa ra các kỹ
thuật tạo hứng thú học tập cho học sinh trong những phần tiếp theo.
1.1.1. Khái niệm hứng thú
Đã có nhiều nhà nghiên cứu định nghĩa về “hứng thú”, trong khoá luận
này tôi sử dụng định nghĩa của tác giả Nguyễn Quang Uẩn :
Hứng thú là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với đối tượng nào đó, vừa có
ý nghĩa đối với cuộc sống, vừa có khả năng mang lại khoái cảm cho cá nhân
trong quá trình hoạt động.
Hứng thú biểu hiện ở sự tập trung chú ý cao độ, ở sự say mê hấp dẫn bởi
nội dung hoạt động, ở bề rộng và chiều sâu của hứng thú.
Hứng thú làm nảy sinh khát vọng hành động, làm tăng hiệu quả của hoạt
động nhận thức, tăng sức làm việc. Vì thế cùng với nhu cầu, hứng thú là một
trong hệ thống động lực của nhân cách. [4]
1.1.2. Hứng thú học tập của học sinh THPT
Theo tâm lí học lứa tuổi thì đối tượng học sinh THPT đã hình thành
những đặc điểm khác hẳn với lứa tuổi THCS. Hoạt động học tập của học
sinh THPT đòi hỏi tính năng động và tính độc lập ở mức độ cao hơn nhiều.
Thái độ học tập của các em với từng môn học có sự lựa chọn hơn. Càng
ngày, các em càng xác định cho mình hứng thú ổn định đối với một môn
học, một lĩnh vực tri thức nhất định. Hứng thú này phần lớn là do động cơ
thực tiễn (thường liên quan đến sự lựa chọn nghề nghiệp của học sinh), sau
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
5
Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
6
Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
lời ba câu hỏi: người học học như thế nào, người dạy dạy như thế nào và
môi trường có ảnh hưởng như thế nào đến việc dạy và học.
Quan điểm sư phạm tương tác là sự kết hợp linh hoạt và chọn lọc trên cơ
sở đánh giá và phân tích các trào lưu sư phạm đương đại trên, các trào lưu
đó là: Phương pháp sư phạm tự do (quan điểm chủ đạo là tập trung hoàn
toàn vào người học, tất cả xuất phát từ nhu cầu lợi ích của người học);
Phương pháp sư phạm đóng (quan điểm chủ đạo là dựa vào chương trình
học, đánh giá năng lực người học dựa trên những kết quả họ phải đạt được
tức là việc học phải tuân theo logic của môn học ); Phương pháp sư phạm
bách khoa (quan điểm chủ đạo là người học ngoan ngoãn tuân theo quyết
định của người dạy, bằng lòng với kiến thức và kĩ năng được dạy). Phương
pháp sư phạm mở (quan điểm chủ đạo là nhấn mạnh vào sự tác động qua
lại giữa người dạy, người học và môi trường nhưng phương pháp học được
tiến hành nhờ người dạy, môi trường thì được tiến hành do người dạy và
người học phối hợp tổ chức).
Bản chất của sư phạm tương tác là phương pháp sư phạm mở dựa trên sự
tác động qua lại giữa người học, người dạy và môi trường; có sự kế thừa
một đặc tính của sư phạm tự do bằng việc coi người học là trung tâm của
hoạt động dạy học; tận dụng sự can thiệp có lợi của người dạy của phương
pháp sư phạm bách khoa và sử dụng quan điểm chương trình học đưa ra
đường hướng chỉ đạo cho việc học của phương pháp sư phạm đóng. Trên cơ
sở đó, người học trong sư phạm tương tác được coi như người thợ chính của
quá trình đào tạo, cần thỏa mãn ba yêu cầu: hứng thú, chủ động tham gia và
có trách nhiệm với quá trình học của mình. Người dạy đóng vai trò người
giúp đỡ, hướng dẫn người học bằng phương pháp sư phạm của mình và cần
hoàn thành ba nhiệm vụ: xây dựng kế hoạch, tổ chức hoạt động và hợp tác.
Môi trường xung quanh có ảnh hưởng nhất định đến quá trình dạy học và
buộc người dạy và người học phải thích nghi với nó. Hay nói cách khác môi
nhận thông tin đó là năm giác quan. Người ta đã gọi năm giác quan là cửa
vào của tri thức. Mỗi một giác quan chiếm một trung tâm đặc thù trong não
mà ở đó chúng nhớ tất cả các nhận biết đi từ ngoại biên. Thị giác nhận biết
màu sắc, kích thước, hình thức cũng như khái niệm khoảng cách; thính giác
tập trung vào âm thanh với tất cả sắc thái của nó và phân biệt được cả
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
8
Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
khoảng cách; khứu giác và vị giác có nhiệm vụ phân biệt mùi và các vị; xúc
giác đón nhận tất cả các cảm giác về nhiệt độ, cấu trúc, trọng lượng, hình
thức, sức bền và cảm giác vận động cũng như các cảm giác bên trong của
các chuyển động trong cơ thể. Chính vì vai trò quan trọng của các giác quan
mà nó có một vị trí đặc biệt trong “bộ máy học”, có ảnh hưởng không nhỏ
đến kết quả thu nhận kiến thức trong quá trình học của học sinh. Do đó,
người giáo viên khi tiến hành triển khai các phương pháp sư phạm của mình
phải đặc biệt chú ý đến tính năng động của bộ phận này. Trước khi hứng thú
xuất hiện thì năm giác quan của học sinh phải được hoạt động một cách
hiệu quả. Môi trường đóng một vai trò hàng đầu trong việc phát triển các
giác quan, chính môi trường cung cấp các kích thích cho các giác quan và
đánh thức trí nhớ trong suốt quá trình học. Để kiến thức trở nên gần gũi với
học sinh,
Sau khi năm giác quan làm việc, thông tin được đưa đến khứu não.
Trong bất cứ việc học nào hệ thống này cũng cần phải được kích thích để
đưa đến động cơ và hứng thú học tập. Hệ thống khứu não (vùng limbique)
tác động tới mọi hoạt động học những kích thích mong muốn, từ bỏ hoặc
buộc phải chấp nhận kiến thức đó. Sự phát triển nào cũng tuân theo một nhu
cầu nào đó. Học sinh sẽ cảm thấy càng hứng thú hơn với việc học khi được
đáp ứng các nhu cầu của mình.
Hứng thú ban đầu của học sinh được quyết định ở vùng limbic. Như vậy,
vùng khứu não chính là bộ phận quan trọng góp phần quyết định kết quả
chuyển động thích nghi lại, bù trừ và tìm kiếm một sự cân đối mới. Người
học do vậy trở thành người mong muốn thoả mãn nhu cầu tri thức của mình.
Bên cạnh đó, tri thức thức mới cũng sẽ kích thích trí tò mò của người học,
tạo ra sự ham thích và say mê khám phá. Quan điểm sư phạm hứng thú, thiết
lập mối quan hệ phù hợp giữa người học và đối tượng học. Ý thức lúc này
vào cuộc và tăng cường ở người học sự ham muốn học, bằng cách giới thiệu
với người học đối tượng học là một cái gì đó có giá trị, được đánh giá cao và
có lợi, vì vậy người học có thể khám phá trong đối tượng học một yếu tố tò
mò, sinh ra sự lôi cuốn cái chưa biết và của sự khám phá một lợi ích cho
tương lai của mình, và cũng còn là một cơ hội phát triển cá nhân, cho phép
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
10
Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
người học đạt được mục đích mong muốn, vượt qua khó khăn, tự khẳng định
và tự đánh giá mình.
Cuối cùng, và cũng là giai đoạn kết thúc trong quan điểm sư phạm hứng
thú, người học phải có mối quan hệ giữa chính bản thân và đối tượng học
đến mức mà khơi dậy ở người học một sự hứng thú thực sự, ở thời kỳ này,
người học trở thành bên nhận của đối tượng học: đó là mối liên hệ có ý nghĩa
với đối tượng học. Mối quan hệ tương hợp vì vậy đã đạt tới nấc cuốn hút,
chuyển đổi thành động cơ hành động. Hứng thú thực sự khởi động sự năng
động, thúc đẩy người học muốn thoả mãn nhu cầu học của mình.
Cụ thể hoá vấn đề này đó là: việc kích hoạt nhu cầu thỏa mãn tri thức ở
người học, người học sẽ tìm kiếm một mối quan hệ tương hợp giữa người
học và đối tượng học. Mối quan hệ này sẽ tạo nên hứng thú ở người học. Để
hình thành được mối quan hệ này giữa học sinh và đối tượng học, giáo viên -
người dẫn dắt hoạt động dạy phải lựa chọn những “chiến lược” sư phạm
thích hợp. Hiển nhiên người dạy sẽ loại bỏ ngay tức khắc bất cứ một phương
pháp cưỡng bức nào với bất cứ một biện pháp nào dù chúng là gì. Bên cạnh
đó người dạy cũng không thể áp đặt hoặc dành sự hứng thú bằng các phương
1.3. Lý thuyết chung về mở đầu bài giảng.
1.3.1. Vị trí và vai trò của mở đầu bài giảng.
Mở đầu bài giảng là công đoạn khởi đầu cho mỗi tiết học thường diễn ra
trong khoảng thời gian từ 5 – 10 phút và phải đảm bảo thực hiện được hai
nhiệm vụ:
- Định hướng học tập cho học sinh (nghĩa là bài học này nhằm mục đích
gì, để trả lời câu hỏi gì, học sinh thu được gì sau tiết học này, )
- Thu hút sự chú ý của học sinh vào bài học, qua đó quản lý và kiểm soát
lớp học thông qua các hình thức triển khai dạy học.
1.3.2. Yêu cầu chung để có mở đầu bài giảng hiệu quả.
Để có một mở đầu bài giảng hiệu quả thì trước hết phải hoàn thành được
hai nhiệm vụ của mở đầu bài giảng đã nêu ở trên. Bên cạnh đó, giáo viên
phải lôi cuốn được học sinh vào bài giảng của mình, tạo hứng thú và khiến
học sinh chủ động lĩnh hội kiến thức. Một người giáo viên giỏi là những
người tạo ra môi trường lớp học thân thiện với người học sôi động, kích
thích khả năng tư duy và tạo ra được những thách thức cho người học. Họ
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
12
Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
làm được điều đó bởi vì họ khởi đầu với đầy đủ các bước trong quy trình
quản lý lớp học. Với phần mở đầu hấp dẫn, hiệu quả thì giáo viên không chỉ
định hướng học tập cho học sinh mà còn kích thích tư duy học sinh, hình
thành động cơ chủ động tìm tòi và lĩnh hội kiến thức, giáo viên không chỉ
thu hút được sự chú ý của học sinh mà còn tạo hứng thú học tập cho học
sinh.
Theo quan điểm sư phạm tương tác, phần mở đầu bài giảng - khoảng thời
gian bắt đầu một tiết học, là thời điểm hâm nóng, thời điểm tạo tình huống,
thời điểm dạo đầu lôi cuốn việc thu lượm tri thức mới. Giáo viên phải đặc
biệt chú ý đến hứng thú của học sinh ngay từ đầu tiết học. Đó chính là
khoảng thời gian góp phần quyết định đến sự thành bại của tiết học. Thành
học sinh thì cách mở đầu bài giảng trực tiếp đã đảm bảo hoàn thành được cả
hai nhiệm vụ. Khi giáo viên triển khai hình thức này, học sinh sẽ không phải
tư duy nhiều, mà trực tiếp tiếp cận được ngay với nội dung bài học, xác định
được ngay định hướng học tập mà không bị “lạc đường”. Cũng chính vì thế
mà cách này sẽ không tạo ra được “thách thức” với người học, mà người
học sau khi định hướng mục tiêu học tập sẽ phải tự đặt ra thách thức cho
mình. Tuy nhiên, không phải học sinh nào cũng làm được điều này.
Hiệu quả của mở đầu bài giảng còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, nếu
chọn cách trực tiếp thì giáo viên cần tạo hứng thú cho học sinh bằng phong
cách, ngôn ngữ, giọng nói, …qua đó mà hấp dẫn học sinh vào bài học. Vì
đây là cách phổ biến và thông dụng nên cũng rất dễ gây nhàm chán, không
tạo được hứng thú học tập, do đó, gián tiếp ảnh hưởng đến chất lượng học
tập.
1.3.3.2. Mở đầu bài giảng gián tiếp
Mở đầu bài giảng bằng các trò chơi
Các trò chơi được xây dựng có thể dựa trên cơ sở nội dung của bài học,
cũng có thể chỉ mang tính chất thu hút sự chú ý của học sinh. Vì là phần mở
đầu bài giảng nên thời gian cũng được giới hạn , thường là khoảng 5 – 10
phút. Do đó, Các trò chơi tổ chức cho học sinh cũng phải hết sức đơn giản,
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
14
Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
nhanh gọn nhưng vẫn phải hiệu quả. Có thể chia trò chơi thành hai nhóm là:
nhóm trò chơi tạo hưng phấn và nhóm trò chơi kích thích tư duy.
Với nhóm thứ nhất, chỉ mang tính chất vui vẻ, tạo sự hứng khởi cho học
sinh trước khi vào bài học. Cách này đem lại một hiệu quả rõ rệt đó là học
sinh sẽ cảm thấy thoải mái trong giờ học và thân thiện với giáo viên. Tuy
nhiên, một bất lợi khác có thể xảy ra đó là học sinh sẽ “quá” hưng phấn mà
quên mất nhiệm vụ học tập. Mặt khác, các trò chơi dạng này không liên quan
đến nội dung bài học nên không có tác dụng kích thích tư duy và không tạo
ra vấn đề cần giải quyết dựa trên cơ sở là nội dung bài học. Câu hỏi đặt ra
phải đảm bảo yêu cầu ngắn gọn, bao quát, gắn liền với nội dung bài học,
kích thích tư duy học sinh và phải là câu hỏi mở. Câu hỏi hay tình huống
giáo viên đưa ra trong phần mở đầu sẽ định hướng cho học sinh trong tiết
học, và sau khi kết thúc bài học, học sinh tự mình trả lời được câu hỏi và giải
quyết được tình huống của giáo viên đưa ra ban đầu nghĩa là đã lĩnh hội
được kiến thức. Có hai cách đặt vấn đề thông thường là: cách thứ nhất là nêu
vấn đề để học sinh tìm ra nguyên nhân, nguồn gốc của vấn đề, cách thứ hai
là đưa ra tình huống để học sinh tự xác định vấn đề. Mỗi hình thức sẽ mang
lại một hiệu quả khác nhau, tuỳ thuộc vào nội dung cụ thể của tiết học,
nhưng với hình thức nào cũng phải đảm bảo ba yêu cầu:
- Vấn đề đưa ra phải rõ ràng và sát thực với nội dung kiến thức học sinh
cần tiếp thu.
- Vấn đề đưa ra phải gắn kết được với kiến thức cũ, chỉ ra được những
điều cơ bản học sinh cần tập trung ở bài mới.
- Vấn đề đưa ra phải phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh và tạo
được hứng thú cho học sinh.
Nêu vấn đề là hình thức dễ triển khai, đơn giản, thuận tiện và mang lại
hiệu quả cao cho tiết học. Để tổ chức cách mở đầu bài giảng kiểu này, giáo
viên cần nghiên cứu kĩ nội dung bài học, trên cơ sở đó thiết kế những câu hỏi
mang tính chất gợi mở, kích thích tư duy, chuẩn bị những tình huống học tập
để học sinh tham gia vào bài học một cách tự nhiên và thoải mái. Cách mở
đầu bài giảng này có thể áp dụng hiệu quả với tất cả các môn học và với tất
cả các đối tượng học sinh.
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
16
Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
Nói chung, mỗi cách mở đầu đều có những thuận lợi hay hạn chế khác
nhau và tính phù hợp nhất định. Người giáo viên trong quá trình giảng dạy
nên linh hoạt sử dụng các hình thức này để bài học thêm sinh động. Cũng
thuyết phải được kiểm nghiệm, chứng minh bằng các mô hình, thí nghiệm
để học sinh thấy được sự tồn tại và biến đổi các chất….
Mặc dù kiến thức khá dài gồm cả lí thuyết và bài tập nhưng bản thân
môn học lại có tính logic rất cao. Tính logic trong hoá học được thể hiện
trong mối quan hệ giữa cấu tạo, tính chất lí, hoá, ứng dụng và điều chế các
chất; trong các mối quan hệ giữa các phần kiến thức của chương trước với
chương sau; giữa Hoá học vô cơ với Hoá học hữu cơ; giữa Hoá học với các
môn học khác. Chẳng hạn, trong chương trình Vật lí và Hoá học đều đề cập
đến kiến thức về hiện tượng vật lí, khái niệm về phân tử, định luật bảo toàn
khối lượng và năng lượng, các thuyết về cấu tạo chất…trong đó kiến thức
về cấu tạo chất được coi là một trong những trục chính của chương trình. Vì
vậy cần phải giúp học sinh nắm được bản chất của vấn đề thông qua việc
làm rõ được các mối quan hệ này.
Hơn nữa, Hoá học là một ngành khoa học ứng dụng có tính thực tiễn
cao, dễ khiến người học hăng say tìm hiểu các tri thức khoa học để khai
thác và giải thích các hiện tượng ứng dụng Hoá học trong đời sống. Đó là
một động lực để phát triển năng lực tư duy logic, ghi nhớ và tổng hợp kiến
thức ở người học. Vậy quá trình dạy học phải giúp người học hiểu đúng vấn
đề và biết cách vận dụng kiến thức để xử lí các tình huống thường gặp trong
đời sống cũng như hoạt động học tập nghiên cứu tiếp theo. Để quá trình dạy
học môn Hoá đảm bảo được những nội dung nêu trên, cần phải có các
phương pháp dạy học phù hợp. Phương pháp luôn gắn liền với mục đích và
nội dung dạy học, nó thể hiện trình độ nghiệp vụ sư phạm của giáo viên:
Khoa học trong nội dung, kĩ thuật trong thao tác, nghệ thuật trong thể hiện,
đảm bảo tính thống nhất, toàn vẹn của hoạt động đặc thù này bởi vậy muốn
tăng hiệu quả của quá trình dạy học phải bắt nguồn từ việc đổi mới phương
pháp dạy học Hoá học.
Vì vậy, để dạy học Hoá học trong trường phổ thông giáo viên cần kết hợp
sử dụng các phương pháp dạy học phù hợp với nội dung, mục tiêu bài học và
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
khác nhau như giải thích – minh hoạ hay tìm tòi từng phần hoặc nghiên cứu
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
19
Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
phát hiện. Khi tiến hành triển khai phương pháp trực quan, giáo viên cần
đảm bảo các yêu cầu nhất định, đặc biệt là khi biểu diễn các thí nghiệm:
- Bảo đảm an toàn, tuân thủ đầy đủ những quy định về bảo hiểm, hoá chất
phải tinh khiết, dụng cụ sạch sẽ và tiến hành đúng quy trình thí nghiệm.
- Thí nghiệm phải bảo đảm thành công, đây là yếu tố ảnh hưởng đến lòng
tin vào khoa học của học sinh. Giáo viên phải chuẩn bị chu đáo và làm thử
nhiều lần trước khi biểu diễn trên lớp.
- Thí nghiệm cũng như các mô hình, tranh ảnh hay hình ảnh phải rõ ràng,
học sinh phải được quan sát đầy đủ.
- Đảm bảo tính khoa học và mỹ thuật, phù hợp với nội dung bài học.
- Số lượng minh hoạ vừa phải trong một tiết học.
Phương pháp trực quan nhằm mục đích minh hoạ kiến thức, cụ thể hoá và
thực tế hoá kiến thức, nên khi giáo viên sử dụng thành công phương pháp
này sẽ có một bài dạy sinh động và hiệu quả cao.
Các phương pháp dùng lời
Nhóm phương pháp dùng lời gồm thuyết trình (diễn giảng, trần thuật,
giảng giải), vấn đáp (đàm thoại), học sinh làm việc với sách. Học sinh thu
được kiến thức mới khi nghe giáo viên diễn giảng, trần thuật hoặc đàm thoại
với lớp. Phương pháp dùng lời không chỉ được áp dụng đơn thuần mà kết
hợp với phương pháp trực quan để bổ sung, hỗ trợ cho nhau nhằm tăng hiệu
quả. Những ưu điểm nổi bật của các phương pháp dùng lời khi dạy bài mới
đó là:
- Cho phép truyền đạt những nội dung khó, phức tạp mà học sinh không
thể tự tìm hiểu.
- Học sinh qua cách trình bày của giáo viên sẽ rèn luyện kỹ năng trình
bày một vấn đề.
- Thí nghiệm mới mang tính chất mở rộng và phát triển kiến thức.
- Thí nghiệm vận dụng kiến thức để giải các bài tập thực nghiệm.
Những phương tiện trực quan khác được sử dụng để học sinh so sánh
giữa kiến thức cũ và kiến thức vừa học, những bảng mô hình hoá kiến thức
nhằm cụ thể những kiến thức đã học, những biểu đồ, sơ đồ, … nhằm hệ
thống hoá kiến thức. Phương pháp trực quan bên cạnh việc đưa ra những
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
21
Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
khái niệm, định nghĩa, … mới mà còn giúp học sinh tái hiện và khắc sâu
kiến thức.
Các phương pháp dùng lời
- Diễn giảng, giảng giải khi ôn tập, tổng kết, hệ thống hoá, mở rộng, đào
sâu kiến thức khi ôn tập, tổng kết cuối chương, cuối học kì và cuối năm để
làm bật những kiến thức cơ bản nhất trong từng phần hoặc toàn bộ chương
trình.
- Đàm thoại là một phương pháp dùng lời quan trọng nhất khi ôn tập,
tổng kết, có ưu điểm hơn giảng giải vì không gây nhàm chán, không chỉ đơn
thuần nhắc lại kiến thức và giáo viên có thể biết được tình trạng kiến thức
của học sinh để điều chỉnh nội dung ôn tập cho có hiệu quả nhất.
- Làm việc với sách giáo khoa: giáo viên tổ chức, hướng dẫn học sinh làm
việc tự lập với sách giáo khoa, hướng dẫn học sinh lập bảng tổng kết và giao
các nhiệm vụ cụ thể đã được lựa chọn cho học sinh. [10]
Các phương pháp dùng lời là một phần không thể thiếu trong tất cả các
tiết học. Tuỳ theo nội dung, mục tiêu của bài học mà giáo viên lựa chọn
phương pháp dạy học phù hợp. Trong một tiết học không chỉ dừng lại ở một
phương pháp mà cần có sự kết hợp hài hoà để đạt được hiệu quả cao nhất và
phát huy tối đa tính ưu việt của từng phương pháp.
Để triển khai bất kỳ phương pháp dạy học nào trong tiết học, giáo viên
đều phải bắt đầu với khâu mở đầu bài giảng. Hình thức triển khai mở đầu bài
Hoá chỉ với lý do đó là một môn thi ĐH, CĐ. Trong mỗi tiết Hoá học, giáo
viên phải giúp học sinh nhận thấy kiến thức mới là một “món ăn” hấp dẫn và
đầy thú vị. Ví dụ như: các hợp chất hoá học có ứng dụng như thế nào trong
sinh hoạt và sản xuất, các hợp chất hoá học có mối quan hệ với nhau như thế
nào, hay dẫn dắt học sinh vận dụng những kiến thức đã học để giải thích các
hiện tượng có liên quan trong đời sống hàng ngày, … Để có một tiết học
thành công thì đầu tiên phần mở đầu bài giảng phải tốt. Những giáo viên
hiệu quả là những người mở đầu bài giảng tốt. Mở đầu bài giảng bao gồm
hai nhiệm vụ là định hướng học tập cho học sinh, thu hút sự chú ý qua đó
quản lý lớp học. Như vậy, nếu như không hoàn thành được hai nhiệm vụ
này, tiết học sẽ không thể hiệu quả. Không những thế, mở đầu bài giảng còn
là khoảng thời gian để giáo viên “tạo ấn tượng” với học sinh về bài học
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
23
Khoá luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm Hoá học
ngày hôm đó. Nếu không có gì hấp dẫn, các em sẽ không dành sự chú ý tới
bài học cũng như tới giáo viên, và như thế kéo theo đó là không có hứng thú
học tập, và trực tiếp ảnh hưởng tới kết quả học tập. Tiết Hoá học sẽ không
hiệu quả nếu ngay từ những giây phút đầu, học sinh không biết được ý nghĩa
thực tiễn của kiến thức mình sắp nhận được, không hiểu rõ nhiệm vụ của
mình trong tiết học, cũng như không xác định được những kết quả mình sẽ
thu được sau bài học, …
Hứng thú học tập của học sinh trong mỗi tiết học trực tiếp được hình
thành từ khâu mở đầu bài giảng của giáo viên. Để tạo được hứng thú cho học
sinh, trước hết phần mở đầu phải hấp dẫn và có khả năng kích thích tư duy
học sinh. Những học sinh hay quậy phá trong lớp không hẳn là những học
sinh hư, cũng có thể do bài giảng không thu hút được sự chú ý của các em
nên sự chú ý đã sang một hướng khác.
Nghệ thuật mở đầu bài giảng ở chỗ giáo viên tạo ra hứng thú và ý thức
“muốn học” một cách tự nhiên cho học sinh, học sinh hào hứng tham gia bài
học khô khan hay trừu tượng mà kiến thức rất sinh động, phong phú và có
tính thực tiễn cao. Học sinh sẽ tìm thấy ở môn Hoá học những điều bổ ích,
lý thú và có ích cho cuộc sống. Nhiệm vụ của người giáo viên là tạo hứng
thú cho học sinh bằng những kỹ thuật mở đầu bài giảng hiệu quả và phù
hợp, kích thích tư duy và đưa học sinh tham gia vào bài học và có trách
nhiệm với hoạt động học của mình thông qua những hình thức triển khai
dạy học.
Qua một số vấn đề lý luận đã trình bày, chương tiếp theo tôi đánh giá
thực trạng hứng thú học tập môn Hoá học của học sinh THPT làm cơ sở
thực tiễn để đề xuất một số giải pháp cụ thể.
Nguyễn Thị Hoàng Anh – K48 Hoá học
25
Copyright: Tài liệu đại học ©