BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
*
* *
TẠ ĐÌNH THI
CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ
TRÊN QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
CỦA VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ - VIỆT NAM
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
Hà Nội - 2007
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
*
* *
TẠ ĐÌNH THI
CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ
TRÊN QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
CỦA VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ - VIỆT NAM
Chuyên ngành: Phân bố lực lượng sản xuất và phân vùng kinh tế
Mã số: 5.02.19
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
Người hướng dẫn khoa học:
1. PGS. TS. Nguyễn Thế Chinh
2. PGS. TS. Ngô Doãn Vịnh
Hà Nội - 2007
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số
liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng ai công bố trong bất kỳ
công trình nào khác.
Tác giả luận án
Tạ Đình Thi

71
Chương 2. HIỆN TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ CỦA
VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ TRÊN QUAN ĐIỂM PHÁT
TRIỂN BỀN VỮNG
2.1. Khái quát về vị trí, vai trò, tiềm năng và thế mạnh
của Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
2.2. Hiện trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Vùng kinh tế
trọng điểm Bắc Bộ trong giai đoạn 2001 - 2005
2.3. Đánh giá sự bền vững của chuyển dịch cơ cấu kinh tế của
Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ trong giai đoạn 2001 - 2005
2.4. Tiểu kết
74
74
86
101
129
Chương 3. ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU BẢO
ĐẢM CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ CỦA VÙNG KINH TẾ TRỌNG
ĐIỂM BẮC BỘ TRÊN QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
3.1. Định hướng chủ yếu đến năm 2020 về chuyển dịch cơ cấu
kinh tế trên quan điểm phát triển bền vững của Vùng kinh tế
trọng điểm Bắc Bộ
3.2. Phân tích và dự báo sự bền vững của chuyển dịch cơ cấu
kinh tế trên quan điểm phát triển bền vững theo kịch bản
phát triển đến năm 2020
3.3. Các giải pháp chủ yếu bảo đảm chuyển dịch cơ cấu kinh tế
trên quan điểm phát triển bền vững
3.4. Tiểu kết
Kết luận và kiến nghị
Danh mục công trình của tác giả

) Nitrogen Dioxide Oxít nitơ
7 SO
x
(SO
2
, SO
3
) Sulfur Dioxide Oxit lưu huỳnh
8 TSS Total Suspended Solid Tổng chất rắn lơ lửng
II. CÁC CHỮ VIẾT TẮT
9 APEC Asia- Pacific Economic
Cooperation Forum
Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á -
Thái Bình dương
10 CDS Commission on Sustainable
Development
Uỷ ban Phát triển bền vững
của Liên Hợp quốc
11 CLPT Chiến lược phát triển
12 DWT Deadweight tonnage Tổng trọng tải toàn phần
của tàu thuỷ
13 ĐBSH Đồng bằng sông Hồng
14 FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài
15 GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội
16 I/O Input/Output Bảng cân đối liên ngành (Vào/Ra)
17 IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ quốc tế
18 IUCN The World Conservation Union Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên thế giới
19 KTTĐBB Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
20 KTTĐMT Kinh tế trọng điểm miền Trung
21 KTTĐPN Kinh tế trọng điểm phía Nam

201
Bảng 1.6. Phân tích sự bền vững về môi trường của chuyển dịch cơ cấu
kinh tế theo các phân ngành công nghiệp
201
Bảng 1.7. Phân tích sự bền vững về môi trường của chuyển dịch cơ cấu
kinh tế theo các phân ngành nông nghiệp
202
Bảng 1.8. Phân tích sự bền vững về môi trường của chuyển dịch cơ cấu
kinh tế theo lãnh thổ
202
Bảng 1.9. Phân tích sự bền vững về xã hội của chuyển dịch cơ cấu kinh tế 202
II. CÁC BẢNG CỦA CHƯƠNG II
Bảng 2.1. Sự phong phú thành phần loài sinh vật Vườn quốc gia Cát Bà 203
Bảng 2.2. Sự phong phú thành phần loài sinh vật vùng Chí Linh 203
Bảng 2.3. Các hệ sinh thái ven biển điển hình trong Vùng KTTĐBB 204
Bảng 2.4. Hệ thống cơ sở y tế chủ yếu thuộc các Vùng KTTĐ năm 2005 205
Bảng 2.5. Cơ cấu ngành kinh tế của Vùng KTTĐBB
trong các giai đoạn 1995 - 2000, 2001 - 2005
205b
Bảng 2.6. So sánh tăng trưởng kinh tế Vùng KTTĐBB
với các vùng khác và cả nước, giai đoạn 2001 - 2005
205
Bảng 2.7. Tốc độ tăng bình quân GDP của các tỉnh, thành phố
trong Vùng KTTĐBB, giai đoạn 2001 - 2005
205
Bảng 2.8. Phát triển doanh nghiệp trong các Vùng KTTĐ,
giai đoạn 2001 - 2005
206
Bảng 2.9. Cơ cấu GDP của các tỉnh, thành phố theo các khối ngành
Vùng KTTĐBB, giai đoạn 2000 - 2005

211
Bảng 2.22. Tốc độ tăng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn
Vùng KTTĐBB, giai đoạn 2000 - 2005
212
Bảng 2.23. Cơ cấu nguồn thu ngân sách nhà nước của Vùng KTTĐBB,
giai đoạn 2000 - 2005
212
Bảng 2.24. GDP/người của Vùng KTTĐBB, giai đoạn 2000 - 2005 102
Bảng 2.25. Thu nhập bình quân hàng tháng của lao động khu vực nhà nước
do địa phương quản lý trong các Vùng KTTĐ,
giai đoạn 2001 - 2005
213
Bảng 2.26. Tình hình thu ngân sách/GDP của các tỉnh, thành phố
trong Vùng KTTĐBB, giai đoạn 1995 - 2005
213
Bảng 2.27. Tổng hợp tình hình phân bố và hoạt động của các khu
công nghiệp, khu chế xuất tính đến tháng 6 năm 2006
213
Bảng 2.28. Kim ngạch xuất - nhập khẩu các vùng KTTĐ,
giai đoạn 2001 - 2005
214
Bảng 2.29. Kim ngạch xuất - nhập khẩu các tỉnh, thành phố trong
Vùng KTTĐBB, giai đoạn 2000 - 2005
214b
Bảng 2.30. Tổng hợp tình hình phân bố các dự án đầu tư xây dựng khu
đô thị mới và khu dân cư nông thôn tính đến tháng 6 năm 2006
215
Bảng 2.31. Năng suất lao động Vùng KTTĐBB, giai đoạn 1995 - 2005 109
Bảng 2.32. Vốn đầu tư phát triển xã hội các Vùng KTTĐ,
giai đoạn 2001 - 2005

Bảng 2.43. Tỷ lệ co dãn giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế và mức độ
gia tăng ô nhiễm môi trường ở Vùng KTTĐBB,
giai đoạn 2000 - 2005
118
Bảng 2.44. Sự bền vững về môi trường của chuyển dịch cơ cấu kinh tế
trong nội bộ ngành công nghiệp, giai đoạn 2000 - 2005
119
Bảng 2.45. Sự bền vững về môi trường của chuyển dịch cơ cấu kinh tế
trong nội bộ ngành nông nghiệp, giai đoạn 2000 - 2005
120
Bảng 2.46. Sự bền vững về môi trường của chuyển dịch cơ cấu kinh tế
lãnh thổ, giai đoạn 2000 - 2005
120
Bảng 2.47. Tình hình sử dụng phân bón ở một số xã
thuộc Vùng KTTĐBB, năm 2000
219
Bảng 2.48. Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong rau cải
và đậu đỗ, năm 2002
220
Bảng 2.49. Chất lượng nước sông Hồng mùa lũ năm 2002 - 2003 220
Bảng 2.50. Chất lượng nước một số sông hồ chính tỉnh Quảng Ninh,
năm 2004
221
Bảng 2.51. Kết quả phân tích mẫu nước mặt tại các hồ ở Hải Dương,
năm 2004
222
Bảng 2.52. Hiện trạng rừng ở Vùng KTTĐBB đến tháng 6 năm 2003 222
Bảng 2.53. Diện tích rừng bị mất do chuyển đổi sử dụng đất
ở Vùng KTTĐBB, giai đoạn 1990 - 2002
223

theo kịch bản I
228
Bảng 3.6. Bảng I/O theo giá trị người sản xuất Vùng KTTĐBB năm 2005 149b
Bảng 3.7. Cơ cấu kinh tế trong GDP theo các khối ngành
của Vùng KTTĐBB (theo hai kịch bản I, II)
149
Bảng 3.8. Mức tăng GDP theo các phân ngành kinh tế thời kỳ 2005- 2010
và 2005 -2020 (tính theo giá so sánh 2005 )
150
Bảng 3.9. Dự báo xuất khẩu và nhập khẩu của Vùng KTTĐBB,
giai đoạn 2006 - 2010
229
Bảng 3.10. Định hướng bố trí sử dụng đất toàn Vùng KTTĐBB
đến năm 2020
230
Bảng 3.11. Dự báo cơ cấu đầu tư theo các nguồn vốn của Vùng KTTĐBB
đến năm 2020
230
Bảng 3.12. Dự báo sản phẩm công nghiệp chủ yếu của Vùng KTTĐBB,
giai đoạn 2006 - 2020
230
Bảng 3.13. Dự báo sản phẩm nông nghiệp chủ yếu của Vùng KTTĐBB,
giai đoạn 2006 - 2020
231
Bảng 3.14. Dự báo sản phẩm dịch vụ chủ yếu của Vùng KTTĐBB,
giai đoạn 2006 - 2020
232
Bảng 3.15. Dự báo cơ cấu đầu tư theo ngành Vùng KTTĐBB
đến năm 2020
232

86b
Bản đồ 3.1. Định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Vùng KTTĐBB
đến năm 2020
138b
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Tăng trưởng và phát triển quyết định sự thịnh vượng của xã hội ở mỗi quốc
gia. Nói tới tăng trưởng và phát triển kinh tế, người ta nghĩ ngay tới nền kinh tế với
tư cách là một hệ thống. Cơ cấu kinh tế là thuộc tính cơ bản của nền kinh tế, nó có ý
nghĩa quyết định đối với sự hình thành và phát triển của hệ thống kinh tế. Với cách
đặt vấn đề như vậy, tác giả mong muốn làm sáng tỏ vấn đề cơ cấu kinh tế và chuyển
dịch cơ cấu kinh tế. Cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, các lĩnh vực, bộ phận kinh
tế có quan hệ hữu cơ hợp thành. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự thay đổi tỷ lệ thành
phần trong cơ cấu kinh tế từ trạng thái này sang trạng thái khác nhằm có được sự phát
triển tốt hơn, hiệu quả hơn. Đây không phải đơn thuần là sự thay đổi vị trí, mà là sự
biến đổi cả về số lượng và chất lượng trong nội bộ cơ cấu. Chuyển dịch cơ cấu ảnh
hưởng đến cơ sở tài nguyên thiên nhiên, làm biến đổi môi trường và đặt ra những vấn
đề xã hội. Một nền kinh tế chủ yếu dựa vào tài nguyên thiên nhiên và lao động giá rẻ
thì việc mở rộng sản xuất, tăng mức tiêu thụ sẽ làm gia tăng mức độ khai thác, sử
dụng tài nguyên thiên nhiên, gia tăng khối lượng chất thải làm cho tình trạng môi
trường có chiều hướng ngày càng xấu đi. Những vấn đề xã hội như nạn thất nghiệp,
sự bất bình đẳng trong thu nhập, nghèo đói, tệ nạn xã hội cũng sẽ có chiều hướng gia
tăng và đặt ra những thách thức gay gắt. Những vấn đề môi trường và xã hội sẽ tác
động trở lại hoạt động kinh tế và cuộc sống con người.
Để đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội, trong những thập kỷ gần đây đã
xuất hiện triết lý "phát triển bền vững", nhiều học giả đã coi đây là bước tiến có tính
cách mạng về quan niệm phát triển, phù hợp với văn minh của loài người. Mặc dù,
hiện nay cách hiểu và ứng dụng triết lý "phát triển bền vững" vẫn còn khác nhau,
nhưng nói đến phát triển bền vững là nói đến yêu cầu cân đối, hài hoà giữa ba mặt
kinh tế, xã hội và môi trường. Nếu bỏ sót một trong ba yêu cầu này thì ý nghĩa bền

phân công lao động xã hội và học thuyết về tái sản xuất xã hội.
Kinh tế học thuộc trào lưu chính đã đi sâu phân tích các điều kiện bảo đảm sự
hoạt động hữu hiệu của thị trường, coi đây là động lực phát triển kinh tế, nhưng cũng
đã đề cao vai trò can thiệp của nhà nước thông qua các chính sách kinh tế vĩ mô
nhằm bảo đảm hoạt động bình thường của thị trường, duy trì ổn định vĩ mô.
Lý luận về giai đoạn phát triển kinh tế với đại biểu nổi bật W. W. Rostow đã
chia quá trình phát triển kinh tế của một nước thành 5 giai đoạn: xã hội truyền thống,
chuẩn bị cất cánh, cất cánh, tăng trưởng và mức tiêu dùng cao. Sau nhà kinh tế học D.
Bell, mới đây, học giả Tatyana P. Soubbotina đã làm rõ thêm quá trình phát triển kinh
tế qua các giai đoạn nông nghiệp, công nghiệp hoá, hậu công nghiệp. Học giả
Tatyana cũng rất quan tâm đến cuộc cách mạng tri thức, trong đó đề cao vai trò của
khoa học, công nghệ và chất xám trong quá trình phát triển của các quốc gia. Ngân
hàng Thế giới cho rằng quá trình phát triển kinh tế bao gồm các giai đoạn nghèo đói,
công nghiệp hoá, phát triển tiêu thụ. Đằng sau sự phát triển kinh tế là mối quan hệ
khăng khít giữa tăng trưởng kinh tế với chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Nếu không có
chiến lược phát triển bền vững thì mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi
trường hay mâu thuẫn giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế và bảo vệ môi trường sẽ
không thể giải quyết được.
Hiện nay đã xuất hiện "trường phái cơ cấu luận" với những quan điểm về phát
triển cơ cấu kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hoá và sự bành trướng của chuỗi giá trị
toàn cầu. Trong đó, lý luận về sự biến động cơ cấu của trường phái cổ điển giữ vị trí
chủ yếu, tiêu biểu là "mô hình kinh tế nhị nguyên của Lewis- Fellner- Ranis" và mô
hình phân tích cơ cấu của Chenery. Vấn đề cốt lõi là các nước đang phát triển phải
vận dụng cơ cấu kinh tế nào thì mới có thể làm cho cơ cấu của nền kinh tế chuyển từ
một xã hội nông nghiệp truyền thống là chủ yếu thành xã hội công nghiệp hoá, hiện
đại hoá, đô thị hoá, đa dạng hoá lấy ngành chế tạo, ngành dịch vụ làm nòng cốt.
Trong những năm 1950, 1960, "mô hình kinh tế nhị nguyên" đã được thừa nhận là
nguyên lý phổ biến để giải thích quá trình, cơ chế phát triển của những nước dư thừa
lao động. Về cơ bản, nó cũng đã phản ánh được một số quy luật khách quan của sự
vận động đối lập, chuyển hoá giữa công nghiệp và nông nghiệp, giữa thành thị và

sang)", học giả đã tập trung luận giải những vấn đề liên quan đến phát triển bền vững
và đã đưa ra khái niệm "phát triển đến ngưỡng cho phép"; đồng thời những vấn đề cơ
sở lý luận và thực tiễn liên quan đến cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và
mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững cũng đã được phân tích,
làm sáng tỏ phần nào.
Gần đây, được sự quan tâm đầu tư của Nhà nước, một số công trình nghiên
cứu liên quan đến những vấn đề nêu trên đối với Vùng KTTĐBB cũng đã và đang
được tiến hành; trong đó, điển hình là các nghiên cứu do Viện Chiến lược phát triển
thực hiện về quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội địa bàn trọng điểm Bắc Bộ
(thực hiện năm 1995); quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế- xã hội Vùng KTTĐBB
thời kỳ 2006 - 2020 và Đề tài thu thập, xây dựng hệ thống chỉ tiêu và đánh giá tiềm
năng thế mạnh hiện trạng phát triển kinh tế - xã hội các vùng KTTĐ Việt Nam (thực
hiện năm 2006).
Từ các công trình nghiên cứu trên cho thấy:
Thứ nhất, cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào mang tính toàn
diện, sâu sắc, bài bản về vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên quan điểm phát triển
bền vững đối với một vùng kinh tế, nhất là đối với một vùng lãnh thổ kinh tế quan
trọng như Vùng KTTĐBB. Hầu hết các công trình mới chỉ dừng lại ở từng vấn đề
đơn lẻ như cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, môi trường và phát triển, phát
triển bền vững, mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững. Vì vậy,
trong luận án này, tác giả đi sâu phân tích, luận giải những vấn đề chủ yếu về lý luận
và thực tiễn chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên quan điểm phát triển bền vững của Vùng
KTTĐBB; đề xuất những giải pháp cụ thể nhằm bảo đảm sự bền vững của quá trình
chuyển dịch đó.
Thứ hai, các công trình nghiên cứu thông thường là định tính. Vì vậy, trong
luận án, tác giả đã đề xuất hệ thống các nhóm chỉ tiêu phản ánh sự bền vững của
chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên cả ba mặt kinh tế, xã hội và môi trường. Trên cơ sở
đó, thông qua việc sử dụng mô hình Bảng cân đối liên ngành I/O và sử dụng phương
pháp thống kê, so sánh, tác giả đã đo lường sự bền vững của chuyển dịch cơ cấu kinh
tế của Vùng KTTĐBB. Đây là tài liệu tham khảo có giá trị cho các nhà hoạch định

thể của tác giả, hiện nay đang công tác tại cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên và
môi trường cấp vĩ mô. Mặt khác, để tránh dàn trải, tác giả đã tập trung hơn vào việc
luận giải những vấn đề về chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế, coi đây là cơ cấu "trụ".
(ii) Phạm vi thời gian
Mặc dù, tác giả đã cố gắng tập hợp, xử lý các số liệu của giai đoạn trước năm
2000. Song do sự thay đổi ranh giới (số đơn vị tỉnh) của bản thân Vùng KTTĐBB
nên việc tập hợp số liệu thống kê trong giai đoạn này (bao gồm cả các số liệu về kinh
tế, xã hội, môi trường) hết sức khó khăn. Việc thống kê theo lãnh thổ ở nước ta chưa
thật đầy đủ, toàn diện. Do đó, số liệu phải xử lý phục vụ vào việc nghiên cứu của đề
tài là rất lớn và được cập nhật, tính toán chủ yếu trong giai đoạn từ năm 2000 đến
năm 2005, dự báo cho cả thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước
đến các năm 2010 và 2020.
(iii) Phạm vi không gian
Luận án tập trung nghiên cứu chủ yếu ở Vùng KTTĐBB, gồm 8 tỉnh, thành
phố trực thuộc Trung ương Hà Nội, Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng, Quảng Ninh,
Hà Tây, Bắc Ninh và Vĩnh Phúc. Ngày 11 tháng 9 năm 1997, Thủ tướng Chính phủ
đã ra Quyết định số 747/TTg phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội
Vùng KTTĐBB thời kỳ 1996- 2010; đánh dấu mốc ra đời Vùng KTTĐBB với phạm
vi ban đầu gồm 5 tỉnh, thành phố Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hải Dương và
Hưng Yên. Tháng 7 năm 2003, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định bổ sung ba tỉnh
Vĩnh Phúc, Hà Tây và Bắc Ninh vào Vùng KTTĐBB, mở rộng phạm vi Vùng
KTTĐBB gồm toàn bộ 8 tỉnh, thành phố nêu trên. Ngày 13 tháng 8 năm 2004, Thủ
tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 145/2004/QĐ-TTg phê duyệt phương
hướng chủ yếu phát triển kinh tế- xã hội Vùng KTTĐBB đến năm 2010 và tầm nhìn
đến năm 2020. Ngày 14 tháng 9 năm 2005, Bộ Chính trị đã ra Nghị quyết số 54-
NQ/TW về phát triển kinh tế, xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh Vùng đồng
bằng sông Hồng (trong đó gồm cả Vùng KTTĐBB) đến năm 2010 và định hướng
đến năm 2020. Ngày 17 tháng 8 năm 2006, Thủ tướng Chính phủ đã ra Quyết định số
191/2006/QĐ-TTg về việc ban hành Chương trình hành động của Chính phủ triển
khai thực hiện Nghị quyết số 54-NQ/TW.

- Góp phần làm rõ những vấn đề chủ yếu về lý luận và thực tiễn liên quan đến
cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển bền vững, chuyển dịch cơ cấu
kinh tế trên quan điểm phát triển bền vững; xây dựng được các nhóm chỉ tiêu đánh
giá sự bền vững của chuyển dịch cơ cấu kinh tế về kinh tế, xã hội, môi trường.
- Đánh giá được quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên quan điểm phát
triển bền vững của Vùng KTTĐBB trong thời gian gần đây và dự báo cho cả thời kỳ
đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đến năm 2020.
- Xây dựng quan điểm, đề xuất được định hướng và các giải pháp chủ yếu bảo
đảm chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên quan điểm phát triển bền vững của Vùng
KTTĐBB.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, các phụ lục và tài liệu tham khảo, luận án có kết
cấu gồm 3 chương:
Chương 1. Những vấn đề chủ yếu về lý luận và thực tiễn chuyển dịch cơ cấu
kinh tế trên quan điểm phát triển bền vững.
Chương 2. Hiện trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Vùng KTTĐBB trên
quan điểm phát triển bền vững.
Chương 3. Định hướng và các giải pháp chủ yếu bảo đảm chuyển dịch cơ cấu
kinh tế của Vùng KTTĐBB trên quan điểm phát triển bền vững.
Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ CHỦ YẾU VỀ LÝ LUẬN
VÀ THỰC TIỄN CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ
TRÊN QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
1.1. CƠ CẤU KINH TẾ: KHÁI NIỆM VÀ BẢN CHẤT
1.1.1. Khái niệm
Hiện nay có nhiều quan niệm về cơ cấu của nền kinh tế (hay nói gọn là cơ cấu
kinh tế). Vấn đề quan trọng trong nhận thức về cơ cấu kinh tế là nhất thiết phải thể
hiện rõ được bản chất của một hệ thống kinh tế, hệ thống này hợp thành bởi các bộ
phận hay phân hệ kinh tế.
Theo quan điểm duy vật biện chứng và lý thuyết hệ thống, cơ cấu kinh tế là

phần tử trong toàn bộ hệ thống) và mặt chất lượng (được đo bằng mức độ chặt hay
lỏng của mối liên kết giữa các phần tử hợp thành hệ thống và kết quả hoạt động của
hệ thống kinh tế). [84, tr. 208], [79, tr. 33].
Qua phân tích ở trên, tác giả đồng tình với định nghĩa về cơ cấu kinh tế được
đề cập trong Từ điển bách khoa Việt Nam [75] “cơ cấu kinh tế là tổng thể các
ngành, các lĩnh vực, bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp
thành”.
Khi xem xét cơ cấu kinh tế để thấy rõ bản chất của nó, tác giả đồng tình với
một số học giả khi chia các phần tử cơ cấu thành hai nhóm [5], [83, tr. 98 - 99, 102 -
103]:
(i) Nhóm các phần tử cơ cấu: Đây là những phần tử (ngành, lãnh thổ, thành
phần) có ý nghĩa quyết định tính chất, trình độ phát triển của cơ cấu kinh tế. Vị trí,
vai trò của những phần tử cơ cấu là rất lớn.
(ii) Nhóm các phần tử phi cơ cấu: Đây là những phần tử ít hoặc không có ý
nghĩa quyết định đến cơ cấu của nền kinh tế. Khi phân tích cơ cấu cần có sự hiểu biết
các phần tử này để làm cho chúng không cản trở sự phát triển của các phần tử cơ cấu
khác cũng như toàn bộ hệ thống.
Cơ cấu kinh tế của một vùng hay của một quốc gia là tổng thể những mối liên
hệ giữa các bộ phận hợp thành nền kinh tế của vùng đó hay quốc gia đó, bao gồm các
lĩnh vực (sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng); các ngành kinh tế (công nghiệp,
nông nghiệp, ngư nghiệp, giao thông vận tải...); các thành phần kinh tế (quốc doanh,
tập thể, tư nhân...); các vùng lãnh thổ kinh tế... Ngành, lĩnh vực cùng với thành phần
kinh tế và vùng lãnh thổ là ba bộ phận hợp thành quan trọng nhất của nền kinh tế.
Đến lượt mình, mỗi vùng, mỗi ngành lại có cơ cấu kinh tế riêng trong từng thời kỳ
phát triển tuỳ theo các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội cụ thể. Suy cho cùng, xí
nghiệp hay doanh nghiệp là tế bào hay đơn vị cấp cơ sở của nền kinh tế. Dưới những
góc độ khác nhau, các xí nghiệp đang hoạt động được "xếp" lại với nhau, hoặc theo
ngành, hoặc theo lãnh thổ, hoặc theo thành phần kinh tế (dựa trên cơ sở sở hữu) thành
các nhóm tạo nên cơ cấu - các phần tử cơ cấu.
1.1.2. Phân loại cơ cấu kinh tế

Một số đặc trưng của cơ cấu ngành kinh tế bao gồm: bị chi phối bởi các quy
trình kỹ thuật, công nghệ và yêu cầu thị trường; bị ràng buộc bởi tính hệ thống và yêu
cầu cân đối (hay ở chừng mực nào đó là yêu cầu đồng bộ); đan xen tính hiện đại và
tính lạc hậu; bị chi phối nhiều bởi các yếu tố chính trị, xã hội.
Để xem xét số lượng các ngành tạo nên nền kinh tế và chất lượng các mối
quan hệ giữa chúng với nhau ra sao, người ta thường chia nền kinh tế thành các nhóm
ngành để quan sát. Về mặt định lượng, cơ cấu ngành kinh tế bao gồm số ngành kinh
tế và tỷ trọng mỗi ngành đó trong tổng thể nền kinh tế quốc dân; về mặt định tính, cơ
cấu ngành thể hiện mối quan hệ giữa các ngành kinh tế và vị trí của mỗi ngành trong
nền kinh tế quốc dân. Trong mối quan hệ giữa các ngành kinh tế thường biểu hiện hai
mối quan hệ chủ yếu, gồm: ngành có mối quan hệ trực tiếp, trong đó có các ngành
quan hệ ngược chiều, các ngành quan hệ xuôi chiều và ngành quan hệ gián tiếp. [83,
tr. 99 - 100], [84, tr. 221- 228].
(i) Cơ cấu theo ba nhóm ngành lớn: Nhóm ngành nông lâm ngư nghiệp hay
còn được gọi là khu vực I (hay ngành nông nghiệp), gồm các ngành trồng trọt, chăn
nuôi, lâm nghiệp và ngư nghiệp; Nhóm ngành công nghiệp, xây dựng hay còn được
gọi là khu vực II (hay ngành công nghiệp), gồm các ngành công nghiệp chế biến,
công nghiệp khai thác, công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng và xuất khẩu, công
nghiệp lọc dầu, ngành xây dựng; Nhóm ngành dịch vụ hay còn được gọi là khu vực
III, gồm các ngành thương mại, du lịch, giao thông vận tải, tài chính ngân hàng, bưu
điện và các ngành dịch vụ khác.
Việc phân tích cơ cấu của nền kinh tế theo các khu vực dựa trên cơ sở phân
công lao động xã hội, tuy nhiên vẫn chưa thể thấy rõ những hạt nhân cần có của
chính cơ cấu. Không phải khi nào tỷ trọng công nghiệp cao cũng nói lên cơ cấu kinh
tế hiện đại hoặc cơ cấu kinh tế có hiệu quả. Chẳng hạn, khi tỷ trọng công nghiệp
chiếm trong GDP lớn và tỷ lệ nông, lâm, thuỷ sản qua chế biến tuy cao nhưng năng
suất lao động thấp, ngân sách thu được ít, để tạo ra một đơn vị GDP cần mức tiêu hao
điện năng lớn... thì cơ cấu kinh tế đó không hiệu quả. [83, tr. 100].
(ii) Cơ cấu theo hai nhóm ngành dựa trên phương thức, công nghệ sản xuất:
Nông nghiệp và phi nông nghiệp. Việc phân chia cơ cấu kinh tế thành hai nhóm