Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
MỤC LỤC
Trang
PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
PHẦN II: NỘI DUNG
A. Những vấn đề chung
B. Nội dung
I. Giai đoạn 1: Hệ thống lại kiến thức, kĩ năng cho học sinh.
1. Xác định cụ thể những nội dung kiến thức cần ôn, cần hệ thống
2. Hệ thống lại kiến thức, rèn luyện những kĩ năng cần thiết.
II. Giai đoạn 2: Tiếp tục củng cố kiến thức, kĩ năng và luyện đề.
1. Giới thiệu một số loại bài tập theo nội dung ôn tập văn bản
2. Cách làm một số loại bài tập và giới thiệu một số dạng đề thi
2. 1. Dạng bài tập nhận biết……………………
2. 1. 1. Bài tập giới thiệu hoàn cảnh ra đời tác phẩm……………………………
2. 1. 2. Bài tập giải thích ý nghĩa nhan đề tác phẩm
2. 1. 3. Bài tập nhận xét tình huống truyện……………………………………………
2. 2. Dạng bài tập vận dụng sáng tạo
2. 2. 1. Đoạn văn phân tích một chi tiết quan trọng hay một từ ngữ , hình ảnh đặc sắc trong tác phẩm
2. 2. 2. Đoạn văn phân tích hiệu quả của biện pháp tu từ
2. 2. 3. Đoạn văn phân tích, cảm nhận về một đoạn thơ, bài thơ. ……………
2. 2. 4. Đoạn văn phân tích đặc điểm nhân vật
2. 2. 5. Bài văn nghị luận…………………………………………………………………
C. Giới thiệu giáo án minh họa………………………………………………………
PHẦN III: KẾT LUẬN
2
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Như chúng ta đều biết, từ khi Huyện Mê Linh tái nhập trở lại với Thủ đô Hà Nội
(8/2008) đến nay, vấn đề thi vào THPT ( 2 bộ môn Ngữ văn và Toán) luôn được các thầy,
cô giáo, các em học sinh, các bậc cha mẹ học sinh, các cấp các ngành và toàn thể nhân dân

1. Thực chất của vấn đề đang nói tới ở đây là bàn đến nội dung, chương trình, phương
pháp giảng dạy, phương pháp ôn tập ( phần thơ và truyện hiện đạilớp 9) để thi vào THPT.
Đây là hai mặt của một quá trình thống nhất, không thể tách rời nhau. Nhiều khi giáo viên
trình bày một vấn đề nào đó thuộc về nội dung thì đồng thời thầy, cô cũng đã hướng dẫn HS
những phương pháp, kĩ năng cần thiết để tiếp cận với nội dung đó.
2. Chúng tôi quan niệm rằng việc hướng dẫn HS ôn tập phần thơ và truyện hiện đại
lớp 9 để thi vào THPT có những điểm giống với việc hướng dẫn HS ôn tập những phần,
3
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
những mảng kiến thức thuộc môn Ngữ văn nói riêng, các môn học khác nói chung, đồng
thời có những điểm khác biệt nhất định do yếu tố đặc thù của phần kiến thức này quy định.
Điểm giống nhau thể hiện ở chỗ là cùng phải giúp HS rà soát, hệ thống lại những kiến thức
đã được học để trên cơ sở đó tiến hành luyện đề; trau dồi các phương pháp tư duy và những
kĩ năng cần thiết để giải quyết yêu cầu đề bài. Còn điểm khác biệt trong hướng dẫn HS ôn
tập phần kiến thức này thể hiện ở chính ngay trong câu chữ của vấn đề mà chúng ta đang đề
cập đó là hướng dẫn HS ôn tập phần thơ và truyện hiện đại lớp 9 chứ không phải hướng dẫn
học sinh ôn tập phần Tiếng Việt, phần Tập làm văn hay hướng dẫn HS ôn tập phần văn học
trung đại, phần kiến thức văn bản nhật dụng hay phần cụm bài thuộc phần nghị luận văn
chương, nghị luận về đời sống xã hội.v.v
3. Để giải quyết sự khác biệt trên hay nói cách khác để hướng dẫn HS ôn tập phần thơ
và truyện hiện đại lớp 9 đạt kết quả tốt, theo chúng tôi vấn đề quan trọng nhất là trả lời được
câu hỏi: ôn tập cho HS cái gì và ôn như tế nào? Cụ thể là cần xác định đầy đủ, chính xác
những nội dung cần ôn và trên cơ sở đó định ra một cách ôn tập hợp lí, hiệu quả. Cố nhiên
nội dung dạy, nội dung ôn tập; các thông tin mang đến cho học sinh cần phải thiết thực,
tránh những nội dung viển vông, xa rời thực tế. Điều quan tâm đầu tiên là phải biết HS của
mình đang ở chỗ nào, thuộc đối tượng nào để trên cơ sở đó lựa chọn những nội dung dạy
thích hợp, bám sát những yêu cầu của thực tiễn nhằm mang lại hiệu quả dạy học cao nhất.
4. Căn cứ vào quỹ thời gian cho phép, căn cứ vào nội dung cần ôn và đối tượng HS
mà mình đang đảm nhận, ngay từ đầu, giáo viên cần vạch ra cho mình một lộ trình thực
hiện hợp lí mang tính kế hoạch, định rõ từng việc làm, từng nội dung cụ thể, tránh lối chạy

2 47 Bài thơ về tiểu đội xe không kính- Phạm Tiến Duật.
3 51-52 Đoàn thuyền đánh cá- Huy Cận.
4 56 Bếp lửa- Bằng Việt.
5 57 HDĐT: Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ
- Nguyễn Khoa Điềm
6 58 Ánh trăng- Nguyễn Duy.
7 112- 113 HDĐT: Con cò- Chế Lan Viên.
8 116 Mùa xuân nho nhỏ- Thanh Hải.
9 117 Viếng lăng Bác- Viễn Phương.
10 121 Sang thu- Hữu Thỉnh.
11 122 Nói với con- Y Phương.
Phần truyện hiện đại
STT Tiết theo
PPCT
Tên tác phẩm- Tác giả
1 61- 62 Làng- Kim Lân.
2 66- 67 Lặng lẽ Sa Pa- Nguyễn Thành Long.
3 71- 72 Chiếc lược ngà- Nguyễn Quang Sáng.
4 136- 137 HDĐT: Bến quê- Nguyễn Minh Châu.
5 141- 142 Những ngôi sao xa xôi- Lê Minh Khuê.
Thống kê như trên là định hướng về tên bài, tên tác phẩm. Đi sâu cụ thể, vấn đề
không chỉ là HS nhớ tên bài- tác phẩm, tên tác giả mà còn phải là hiểu kĩ, hiểu sâu; nhuần
nhuyễn về các tác phẩm văn học đó. Những hiểu biết đó của HS được thể hiện trên 2
phương diện, cũng là 2 nội dung cần đạt tới của cả quá trình hướng dẫn ôn tập. Đó là những
thông tin ngoài văn bản và cả những thông tin trong nội tại văn bản.
2. Thực hiện hệ thống lại cho học sinh những kiến thức về tác giả, tác phẩm đồng thời
rèn luyện những kĩ năng cần thiết.
2.1. Về thông tin ngoài văn bản:
Những thông tin ngoài văn bản bao gồm các thông tin về tác giả (tên, tuổi, năm
sinh, năm mất, gia đình, quê hương,bạn bè, thời đại, đức hạnh, tài năng, quan điểm nghệ

động hướng dẫn, kiểm soát của thầy và sự tự học, tự ôn tập của trò. Thầy giáo nên đóng vai
trò đúng nghĩa là người cố vấn, người kiểm soát. Học sinh là người thực thi công việc theo
yêu cầu và sự định hướng của thầy. Cụ thể là giáo viên cần thực hiện tốt 3 công việc chính
sau:
- Lựa chọn nội dung cần ôn, những bài tập cần vận dụng để chủ động trong việc
hướng dẫn HS hệ thống lại kiến thức và rèn luyện những kĩ năng cần thiết có liên quan.
- Giao việc cho HS để HS tự học, tự ôn ( chủ yếu ở nhà).
- Kiểm tra HS về việc thực hiện các yêu cầu thầy giáo đã giao.
2. 4. Khi thực hiện các công việc trên, thầy, cô giáo đồng thời phải thực hiện cả 2 việc:
Một là: Định hướng cho HS nội dung ôn ( ôn những bài nào; những nội dung cụ
thể cần phải ôn trong từng bài là những nội dung gì ).
Hai là: Định hướng cho HS cách ôn. Ôn như thế nào để nhớ kĩ, nhớ sâu để có thể
vận dụng được. Cụ thể là:
Đọc Kết quả cần đạt để biết những đơn vị kiến thức cần nắm
Đọc kỹ văn bản tác phẩm: đối với thơ, yêu cầu thuộc lòng, với văn xuôi thì phải nhớ
các chi tiết và tóm tắt lại được.
Đọc chú thích để hiểu về tác giả và hoàn cảnh sáng tác tác phẩm.
Đọc chú thích để hiểu từ khó (đặc biệt ở đây là những từ địa phương…)
Xem lại Đọc – hiểu văn bản và trả lời lại các câu hỏi.
Nhớ kỹ phần ghi nhớ.
6
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
Chẳng hạn khi ôn tập những kiến thức liên quan đến các thông tin ngoài văn bản và
thông tin trong nội tại văn bản của bài thơ “ Đồng chí” ( Chính Hữu) thì:
* Về nội dung cần ôn phải là:
- Bài thơ là lời của ai? Được sáng tác vào thời gian nào, trong hoàn cảnh nào?
- Em biết gì về tác giả của bài thơ ( năm sinh, năm mất; quê hương, cuộc đời, sự
nghiệp, quan điểm văn chương )?
- Bài thơ thuộc thể loại nào? Có những bài thơ nào cùng chủ đề với bài thơ này?
- Nội dung chính của bài thơ là gì ( viết về ai; ý tưởng nghệ thuật mà nhà thơ định

v v
Nói tóm lại, ở giai đoạn 1 này- giai đoạn hệ thống lại kiến thức, kĩ năng cho HS
( thông qua việc lên lớp của giáo viên và việc tự học của HS ở nhà), ta cần hướng dẫn HS
ôn tập những thông tin có liên quan đến văn bản và những thông tin trong nội tại văn bản,
trang bị cho HS phương pháp suy nghĩ, rèn luyện những kĩ năng cần thiết, đồng thời kiểm
7
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
tra HS về việc thực hiện các công việc được giao. Việc kiểm tra có thể thực hiện bằng các
hình thức như đối thoại trực tiếp, hái hoa dân chủ; làm các bài tập trắc nghiệm và tự luận
Vấn đề đặt ra là yêu cầu HS phải nhớ, phải thuộc, phải hiểu kĩ, hiểu sâu một cách rành
mạch, hệ thống các kiến thức có liên quan đã học. Nếu HS nhớ sai, thuộc sai thì giáo viên
đính chính lại để học sinh rõ. Nếu HS trả lời thiếu thì bgiaos viên cung cấp, bổ sung thêm
lấp đầy cho HS những khoảng thiếu hụt. Ngoài ra, cũng nên khuyến khích và định hướng để
HS xem xét, tiếp cận tác phẩm ở những góc độ, khía cạnh khác nhau, như thế tác phẩm sẽ
được soi tỏ ở nhiều chiều. Mục đích của việc làm này là tránh sự lặp lại những điều các em
đã được biết mà chọn cho mình phương pháp và cách học sáng tạo.
II. Giai đoạn 2: Tiếp tục củng cố kiến thức, kĩ năng và luyện đề
(ở giai đoạn 2 này, việc luyện đề là chính).
1. Giới thiệu một số loại bài tập theo nội dung ôn tập phần văn bản:
1. 1. Dạng bài tập nhận biết:
- Giới thiệu hoàn cảnh ra đời tác phẩm.
- Tóm tắt tác phẩm.
- Giải thích ý nghĩa nhan đề
- Nhận xét ý nghĩa các tình huống truyện.
1. 2. Bài tập vận dụng sáng tạo:
- Đoạn văn phân tích một chi tiết quan trọng, từ ngữ đặc sắc của tác phẩm.
- Đoạn văn phân tích hiệu quả nghệ thật của biện pháp tu từ.
- Đoạn văn nghị luận về một đoạn văn, đoạn thơ.
- Đoạn văn phân tích đặc điểm nhân vật.
- Bài văn nghị luận:

(…)Bây giờ là buổi trưa. Im ắng lạ. Tôi ngồi dựa vào thành đá và khe khẽ hát. Tôi mê hát.
Thường cứ thuộc một điệu nhạc nào đó rồi bịa ra lời mà hát. Lời tôi bịa lộn xộn mà ngớ
ngẩn đến tôi cũng ngạc nhiên, đôi khi bò ra mà cười một mình.
Tôi là con gái Hà Nội. Nói một cáh khiêm tốn, tôi là một cô gái khá. Hai bím tóc dày,
tương đối mềm, một cái cổ cao, kiêu hãnh như đài hoa loa kèn. Còn mắt tôi thì các anh lái
xe bảo “Cô có cái nhìn sao mà xa xăm!” (…)
1. Những câu văn này được rút trong tác phẩm nào? Nêu hoàn cảnh ra đời của tác phẩm ấy.
(0,5đ)
4. Kể tên một tác phẩm viết về người chiến sỹ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ mà em đã
được học trong chương trình Ngữ văn 9, ghi rõ tên tác giả.(1,0đ )
Năm 2009- 2010:
Phần I: Đọc đoạn thơ sau
“Người đồng mình thương lắm con ơi
Cao đo nỗi buồn
Xa nuôi chí lớn
Dẫu làm sao thì cha vẫn muốn
Sống trên đá không chê đá gập gềnh
Sống trong thung không chê thung nghèo đói
Sống như sông như suối
Lên thác xuống gềnh
Không lo cực nhọc”
1. Đoạn thơ trên trích trong tác phẩm nào? Nêu tên tác giả của tác phẩm ấy. “Người đồng
mình” được nhà thơ nói tới là những ai?(1,0đ)
Năm 2010-2011:
Phần I (4 điểm)
Cho đoạn văn sau:
( ) "Gian khổ nhất là lần ghi và báo về lúc một giờ sáng. Rét, bác ạ. Ở đây có cả mưa
tuyết đấy. Nửa đêm đang nằm trong chăn, nghe chuông đồng hồ chỉ muốn đưa tay tắt đi.
Chui ra khỏi chăn, ngọn đèn báo vặn to đến cỡ nào vẫn thấy là không đủ sáng. Xách đèn ra
vườn, gió tuyết và lặng im ở bên ngoài như chỉ chực đợi mình ra là ào ào xô tới. Cái lặng

Phần II (3,0 điểm)
Bài thơ "Bếp lửa" của Bằng Việt được mở đầu như sau :
"Một bếp lửa chờn vờn sương sớm
Một bếp lửa ấp iu nồng đượm
Cháu thương bà biết mấy nắng mưa."
(Ngữ văn 9, tập một, NXB Giáo dục 2009, tr.143)
3. Tình cảm gia đình hòa quyện với tình yêu quê hương đất nước là một đề tài quen
thuộc của thơ ca. Hãy kể tên 2 bài thơ Việt Nam hiện đại trong chương trình Ngữ Văn 9 viết
về đề tài ấy và ghi rõ tên tác giả.(1,0đ)
Năm 2012-2013:
Phần I: (7 điểm)
Nhà thơ Phạm Tiến Duật có câu thơ thật độc đáo
10
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
“ Không có kính không phải vì xe không có kính
Bom giật bom rung kính vỡ đi rồi”
Và trên chiếc xe ấy, người chiến sĩ lái xe đã :
“Nhìn thấy gió vào xoa mắt đắng
Nhìn thấy con đường chạy thẳng vào tim
Thấy sao trời và đột ngột cánh chim
Như sa như ùa vào buồng lái”
1. Những câu thơ trên được trích trong tác phẩm nào? Cho biết năm sáng tác của tác phẩm
đó?
Năm 2013-2014
Phần II: (4 điểm)
Dưới đây là một phần trong lệnh truyền của vua Quang Trung với quân lính:
“Quân Thanh sang xâm lấn nước ta, hiện ở Thăng Long, các ngươi đã biết chưa? Trong
khoảng vũ trụ, đất nào sao ấy, đều đã phân biệt rõ ràng, phương Nam, phương Bắc chia
nhau mà cai trị. Các ngươi đều là những kẻ có lương tri, lương năng, hãy nên cùng ta đồng
tâm hiệp lực để dựng nên công lớn”

Đó có thể là hoàn cảnh gia đình rất đặc biệt: Bằng Việt chủ yếu sống với bà ngoại nên
khi đi xa nhớ về bà, hình ảnh bà ngoại gắn liền với “bếp lửa” .
Đó có thể là hoàn cảnh của bản thân trước một sự kiện, hiện tượng, hình ảnh, …trong
cuộc sống, tác giả nảy sinh ý tưởng, cảm hứng muốn gửi gắm ý tưởng , tình cảm, tư tưởng
thái độ,… của mình qua sáng tác:
Tác phẩm “Đoàn thuyền đánh cá” ( Huy Cận) được sáng tác trong chuyến đi thực tế
năm 1958 ở Cẩm Phả, Hòn Gai (Quảng Ninh) giữa lúc miền Bắc nước ta phấn khởi lao
động xây dựng đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa. Nhà thơ hướng tới những con
người lao động làm nghề đánh bắt cá biển là chủ nhân trong cuộc sống mới.
Tác phẩm “ Mùa xuân nho nhỏ” ( Thanh Hải) được làm năm 1980, trong khung cảnh
hoà bình, xây dựng đất nước nhưng khi ấy nhà thơ bệnh nặng, chỉ ít lâu sau đó ông qua đời,
vậy mà thi phẩm vẫn chan chứa tình yêu cuộc sống.
Bằng Việt thuộc thế hệ nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ. Ông viết
bài thơ “ Bếp lửa” vào tuổi 19, đó là năm 1963 khi còn là sinh viên đang học Đại học ở
nước ngoài.
Từ mái trường Đại học Hà Nội, Phạm Tiến Duật bước vào đời lính chiến đấu và hoạt
động (công tác tuyên huấn) trên con đường chiến lược Trường Sơn những năm tháng đánh
Mĩ ác liệt nhất. Khói lửa chiến trường, chủ nghĩa anh hùng Việt Nam, những cô gái thanh
niên xung phong, những chiến sĩ lái xe dũng cảm,…in dấu chói lọi, kì vĩ như những tượng
đài trong thơ Phạm Tiến Duật. “ Bài thơ về tiểu đội xe không kính” tiêu biểu cho hồn thơ
Phạm Tiến Duật trong “ Vầng trăng - Quầng lửa” là bài ca chiến trận thấm đẫm màu sắc
lãng mạn ghi lại hình ảnh người chiến sĩ lái xe vận tải trên con đương Trường Sơn, con
đường huyết mạch của Tổ Quốc trong cuộc chiến.
Năm 1948, với không khí cả nước đang chống Pháp ở nơi nơi, người lính ở chiến
trường chắc tay súng để bảo vệ biên cương cũng ít nhiều có vấn vương hình bóng quê nhà,
người nông dân đi tản cư (dời chỗ ở- vùng chiến sự) đến nơi khác cũng là cách hưởng ứng
cách mạng, là đi kháng chiến.
(-) Nêu đề tài hoặc nội dung chính, đặc sắc của tác phẩm:
Phạm Tiến Duật bằng giọng thơ chắc khoẻ, đượm chất văn xuôi, đã tạo nên giọng nói
riêng biệt, mới mẻ trong nền thơ ca chống Mĩ. Thơ ca của anh, đặc biệt trong “ Vầng trăng -

tác phẩm, tìm hiểu nội dung, tìm hiểu các tầng nghĩa của hình tượng, xâu chuỗi những hiểu
biết về chi tiết, hình ảnh, hình tượng trong tác phẩm để xác định đúng chủ đề tác phẩm. Từ
đó quay lại tìm hiểu về ý nghĩa nhan đề tác phẩm, đọc ra dụng ý mà tác giả gửi gắm trong
đó.
b. Ví dụ đề thi của một số năm:
Đề thi năm 2008-2009:
Phần II. Trong bài thơ “Đồng chí”, Chính Hữu đã viết xúc động về người chiến sĩ thời
kháng chiến chống Pháp
“Ruộng nương anh gửi bạn thân cày
Gian nhà không, mặc kệ gió lung nay
Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính
Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh
Sốt run người vừng trán ướt mồ hôi
Áo anh rách vai
Quần tôi có vài mảnh vá
Miệng cười buốt giá
Chân không giày
Thương nhau tay nắm lấy bàn tay”
1. Từ đồng chí nghĩa là gì? Theo em, vì sao tác giả lại đặt tên bài thơ của mình là đồng chí?
(1 điểm)
Đề thi năm 2012-2013:
Phần II. (3 điểm)
1. Trong nhan đề Lặng lẽ Sa Pa, tác giả đó sắp xếp các từ khác với trật tự thông thường
như thế nào? Cách sắp xếp ấy có dụng ý gì trong việc thể hiện chủ đề truyện ngắn? (1 điểm)
13
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
Đề thi năm 2013-2014:
Phần I ( 6 điểm)
Trong bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ”, Thanh Hải nguyện làm một con chim, một cành
hoa và một nốt nhạc trầm để kết thành:

ảnh hiếm gặp trong thơ - hình ảnh những chiếc xe không kính.
14
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
- Vẻ khác lạ còn ở hai chữ “ Bài thơ” như sự khẳng định chất thơ của hiện thực, của
tuổi trẻ hiên ngang, dũng cảm, vượt lên nhiều thiếu thốn, hiểm nguy của chiến tranh. Hai
chữ bài thơ cho thấy rõ hơn cách nhìn, cách khai thác hiện thực của tác giả.
Ví dụ 3: Mùa xuân nho nhỏ- Thanh Hải.
- Cấu tạo của nhan đề : Một danh từ (Mùa xuân) kết hợp với một tính từ (nho nhỏ)
-> Tác dụng: Làm cho hỉnh ảnh mùa xuân trở nên có hình khối, hiện hữu.
- Ý nghĩa: Nhan đề bài thơ là một sáng tạo độc đáo, một phát hiện mới mẻ của nhà
thơ. Nó thể hiện quan điểm về sự thống nhất giữa cái riêng và cái chung, giữa cái cá nhân
và cái cộng đồng. Mùa xuân nho nhỏ còn thể hiện nguyện ước chân thành của Thanh Hải,
ông muốn sống đẹp, sống với tất cả sức sống tươi trẻ của mình, muốn được cống hiến
những gì tinh túy nhất, tốt đẹp nhất của mình cho cuộc đời chung. “ Mùa xuân nho nhỏ”
không chỉ thể hiện lòng yêu thiên nhiên, yêu quê hương đất nước của tác giả mà còn thể
hiện tình yêu trước cuộc đời của người nghệ sĩ. Tên bài thơ gợi sự hấp dẫn, chứa đựng một
ý nghĩa sâu sắc: mỗi con người hãy trở thành “ một mùa xuân nho nhỏ” để làm nên mùa
xuân bất diệt của đất nước
- Khẳng định giá trị của nhan đề: Nhà thơ Thanh Hải đã góp cho thơ ca dân tộc một bài
thơ xuân đẹp, đậm đà tình nghĩa. Tuy một tâm hồn, tài năng thơ đã khép lại, nhưng những
gì thuộc về chất ngọc trong trái tim, tấm lòng nhà thơ còn để đời cho hậu thế trân trọng,
nâng niu.
Ví dụ 4: Làng – Kim Lân.
Tại sao Kim Lân lại đặt tên cho văn bản của mình là Làng chứ không phải là Làng chợ
Dầu ?
- Cấu tạo: Là một danh từ chung.
- Ý nghĩa: Đặt tên “Làng” mà không phải là “Làng Chợ Dầu” hay một cái tên làng cụ
thể vì: Nếu đặt như thế thì vấn đề tác giả đề cập tới chỉ nằm trong phạm vi nhỏ hẹp của một
làng cụ thể. Đặt tên là “Làng” vì truyện đã khai thác một tình cảm bao trùm, phổ biến của
người nông dân Việt Nam thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp: Tình yêu làng quê

Minh Khuê.
2. 1. 3. Bài tập nhận xét tình huống truyện
a. Trong truyện ngắn, tình huống vô cùng quan trọng, nó thể hiện năng lực của nhà
văn, có tác dụng làm cho câu chuyện trở nên sâu sắc, bộc lộ rõ tính cách nhân vật.
b. Một số ví dụ về đề thi:
Năm 2009-2010:
Phần I (4 điểm)
Cho đoạn văn sau:
( ) "Gian khổ nhất là lần ghi và báo về lúc một giờ sáng. Rét, bác ạ. Ở đây có cả mưa
tuyết đấy. Nửa đêm đang nằm trong chăn, nghe chuông đồng hồ chỉ muốn đưa tay tắt đi.
Chui ra khỏi chăn, ngọn đèn báo vặn to đến cỡ nào vẫn thấy là không đủ sáng. Xách đèn ra
vườn, gió tuyết và lặng im ở bên ngoài như chỉ chực đợi mình ra là ào ào xô tới. Cái lặng
im lúc đó mới thật dễ sợ: nó như bị gió chặt ra từng khúc, mà gió thì giống những nhát chổi
lớn muốn quét đi tất cả, ném vứt lung tung" ( )
(Lặng lẽ Sa Pa - Nguyễn Thành Long - Sách Ngữ văn 9, tập 1)
1. Đoạn văn trên là lời của nhân vật nào, được nói ra trong hoàn cảnh nào? Những lời
tâm sự đó giúp em hiểu gì về hoàn cảnh sống và làm việc của nhân vật? Ngoài khó khăn
16
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
được nói đến trong đoạn trích trên, hoàn cảnh sống và làm việc của nhân vật còn có điều gì
đặc biệt?(2,0đ)
2. Bằng hiểu biết của em về tác phẩm, hãy cho biết: trong hoàn cảnh ấy, điều gì đó giúp
nhân vật trên sống yêu đời và hoàn thành tốt nhiệm vụ?(1,0đ)
Đề thi khảo sát chất lượng học sinh ôn thi vào lớp 10 năm học 2013-2014
Phần I:
Cho đoạn trích:
“ Nhưng sao lại nảy ra cái tin như vậy được… họ đã rõ cái cơ sự này chưa? ”
2. Truyện ngắn “ Làng” có những tình huống nào? Nêu ý nghĩa của các tình huống
đó?
c. Gợi ý cách làm:

17
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
2. 2. Dạng bài tập vận dụng sáng tạo:
Trên cơ sở kiến thức về đọc hiểu tác phẩm, để kiểm tra, đánh giá và tự kiểm tra, đánh
giá kĩ năng nói viết của học sinh về những kiến thức đọc hiểu cụ thể, cần có những bài tập
rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn. Những bài tập luyện viết đoạn văn trong nhà trường thường
có yêu cầu phối hợp giữa yêu cầu về nội dung, đề tài với yêu cầu về hình thức diễn đạt. Để
viết được đoạn văn, học sinh cần nắm được:
* Những yêu cầu đối với đoạn văn như:
- Tính liên kết chặt chẽ:
- Tính thống nhất về chủ đề:
- Tính lô gích trong diễn đạt: + Diễn dịch:
+ Quy nạp:
+ Tổng- phân- hợp:
+ Song hành:
* Cách viết các đoạn văn:
- Xác định chủ đề:
- Triển khai ý:
- Xác định kiểu diễn đạt và vị trí câu chủ đề:
* Những kĩ năng này giáo viên đã hình thành và bồi dưỡng ở các tiết rèn kĩ năng viết
đoạn văn cho HS (các chuyên đề rèn kĩ năng này các cụm trường đã đề cập đến).Vì vậy tôi
chủ yếu đưa ra cách thức trình bày của các đoạn văn.
2. 2. 1. Đoạn văn phân tích một chi tiết quan trọng hoặc một từ ngữ, hình ảnh đặc sắc
trong tác phẩm.
a. Một số đề thi tham khảo:
Đề thi năm 2010-2011
Phần I:
Cho đoạn trích
"Con bé thấy lạ quá, nó chớp mắt nhìn tôi như muốn hỏi đó là ai, mặt nó bỗng tái đi, rồi vụt
chạy và kêu thét lên : "Má! Má!". Còn anh, anh đứng sững lại đó, nhìn theo con, nỗi đau

rân”…Chỉ bằng một chi tiết nhỏ nhưng rất đặc sắc, Kim Lân đã diễn tả thành công sự đau
khổ đang giày vò, giằng xé tâm can ông Hai. Nhà văn rất tài tình khi xây dựng, dâng tình
tiết truyện lên đến kịch tính, đưa câu chuyện lên đến đỉnh cao mâu thuẫn để bộc lộ đáy sâu
tâm hồn ông Hai. Biết tin sét đánh này, ông nghẹn ngào, choáng váng, nói không ra lời như
một cái gì nuốt không nổi. Suy cho cùng, nỗi đau đớn ấy cũng xuất phát từ tình yêu làng của
ông mà ra. Bởi vì yêu làng quá, tin làng quá nên ông mới xấu hổ, tủi hổ khi nghe cái tin ấy.
Tình yêu làng của ông thật cao đẹp, to lớn biết nhường nào?”
Câu kết thúc đoạn là câu hỏi tu từ.
Ví dụ 2:
Bài tập: Trong đoạn thơ sau:
“ Cá nhụ cá chim cùng cá đé
Cá song lấp lánh đuốc đen hồng
Cái đuôi em quẫy trăng vàng choé
Đêm thở: sao lùa nước Hạ Long”
Em thích hình ảnh nào nhất? Hãy viết một đoạn văn quy nạp, phân tích hình ảnh đó.
Đoạn văn minh hoạ:
“Đoàn thuyến đánh cá” là bài thơ hay của nhà thơ Huy Cận, miêu tả nhiều cảnh của
một chuyến ra khơi đánh cá của một đoàn thuyền từ lúc “ mặt trời xuống biển” chiều hôm
trước, đến tận lúc “ mặt trời đội biển nhô màu mới” sáng hôm sau mới trở về. Đoàn thuyến
ra khơi đi tìm được luồng cá trong lòng biển. Lưới đã thả và luồng cá hiện ra. Những con cá
hiện ra thật đẹp “ cá nhụ cá chim cùng cá đé”. Có rất nhiều loại cá và ta có thể nhận thấy đó
là những loài cá quý. Trong tầm nhìn, từng đàn cá chen nhau đông đúc. Dưới ánh trăng,
thân hình cá lấp lánh lung linh, và giữa các đàn cá đó, nổi bật lên hình ảnh:
“ Cá nhụ cá chim cùng cá đé
Cá song lấp lánh đuốc đen hồng
Cái đuôi em quẫy trăng vàng choé
Đêm thở sao lùa nước Hạ Long”
19
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
Đoạn thơ cho ta thấy đầy đủ sắc màu rực rỡ của con cá song. Đặc biệt hình ảnh đuôi cá

ngân vang, rung động đất trời đem đến bao niềm vui. Ngắm dòng sông, nhìn bông hoa đẹp,
nghe chim hót, nhà thơ bồi hồi sung sướng:
“ Từng giọt long lanh rơi
Tôi đưa tay tôi hứng”
“Đưa tay…hứng” là một cử chỉ bình dị trân trọng, thể hiện sự xúc động sâu xa. “ Giọt long
lanh” là sự liên tưởng đầy chất thơ. Là giọt sương mai, giọt mưa xuân hay giọt âm thanh
tiếng chim chiền chiện? Sự chuyển đổi cảm giác ( thính giác - thị giác) đã tạo nên hình khối
thẩm mĩ của âm thanh. Chỉ với ba nét vẽ: dòng sông xanh, bông hoa tím biếc và đặc biệt là
tiêng chim chiền chiện hót …,Thanh Hải đã vẽ nên một bức tranh xuân đẹp tươi và đáng
yêu vô cùng. Đó là vẻ đẹp đầy sức sống mặn mà của đất nước vào xuân.
c. Một số đề luyện tập:
20
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
- Phân tích chi tiết cái chết của ông Sáu trong truyện ngắn “ Chiếc lược ngà” của
Nguyễn Quang Sáng để làm sáng tỏ nhận xét của nhân vật ông Ba trong tác phẩm : “ Hình
như chỉ có tình cha con là không chết được”.
- Viết một đoạn văn phân tích cảnh chia tay cảm động của cha con ông Sáu trong
truyện “ Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng để làm rõ cảm giác của nhân vật ông Ba
trong truyện “ Nhìn cảnh ấy, bà con xung quanh có người không cầm được nước mắt, còn
tôi bỗng thấy khó thở như có bàn tay ai đó nắm lấy trái tim tôi”.
- Viết một đoạn văn phân tích hình ảnh hàng tre trong khổ thơ sau:
“Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác
Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát
Ôi hàng tre xanh xanh Việt nam
Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng”
(“Viếng lăng Bác” - Viễn Phương)
- Viết một đoạn văn, có sử dụng câu hỏi tu từ, phân tích hình ảnh vầng trăng trong
khổ thơ cuối bài “Ánh trăng” của Nguyễn Duy:
“Trăng cứ tròn vành vạnh
kể chi người vô tình

Bài thơ "Bếp lửa" của Bằng Việt được mở đầu như sau :
"Một bếp lửa chờn vờn sương sớm
Một bếp lửa ấp iu nồng đượm
Cháu thương bà biết mấy nắng mưa".
(Ngữ văn 9, tập một, NXB Giáo dục 2009)
2. Ghi lại ngắn gọn cảm nhận của em về câu thơ : "Cháu thương bà biết mấy nắng
mưa". (1,5đ)
b. Hướng dẫn viết đoạn văn:
Yêu cầu về nội dung:
- Xác định chính xác câu thơ, câu văn trích trong tác phẩm nào, của tác giả nào, nội
dung phản ánh là gì; biện pháp tu từ được sử dụng trong câu đó là biện pháp gì.
- Phân tích hiệu quả tu từ của biện pháp tu từ trong việc thể hiện nội dung.
- Đánh giá câu thơ, câu văn đó.
Yêu cầu về hình thức: Như yêu cầu về hình thức chung của đoạn văn.
* Chú ý: Khi hướng dẫn học sinh làm loại đề này cần lưu ý các em:
+ Đọc kĩ đoạn thơ đó, nhớ, và ghi vào bài làm: Đoạn thơ đó năm ở bài thơ nào? của
tác giả nảo? Nội dung của bài thơ đó nói về vấn đề gì? nghệ thuật chủ đạo của bài thơ là gì?
+ Ghi ra nháp các tín hiệu nghệ thuật sử dụng trong các câu thơ đó, xác định xem
phép tu từ hoặc từ loại nào là chủ công làm toát lên nội dung của đoạn thơ đó.
+ Ghi rõ các từ ngữ biểu hiện các phép tu từ đó
+ Tác dụng của các phép tu từ, từ loại, cách hiệp vần trong các câu thơ đó là gì đối
với cảnh, nhân vật trữ tình và với toàn bộ bài thơ và trong việc thể hiện cảm xúc của tác giả+ Đọc lại nháp nếu thấy yên tâm và tin tưởng thì chép vào bài làm.
Ví dụ 1:
- Bài tập: Viết một đoạn văn phân tích giá trị gợi hình và biểu cảm của các từ láy
trong hai câu thơ sau:
“ Một bếp lửa chờn vờn trong sương sớm
Một bếp lửa ấp iu nồng đượm”.

“ Không có kính, rồi xe không có đèn
Không có mui xe, thùng xe có xước”
Hai dòng thơ với sự tập hợp của ba cái “ không có” và chỉ có một cái “ có”. Tất cả đã khắc
hoạ lên trước mắt người đọc hình ảnh những chiếc xe vận tải quân sự mang đầy thương tích
chiến tranh. Nhưng những chiếc xe không kính đó vẫn chạy bon bon trên đường Trường
Sơn với một niềm tự hào, khẳng định dáng đứng và tâm thế của người lính - thể hiện tuổi trẻ
Việt Nam:
“ Chỉ cần trong xe có một trái tim”
Hình ảnh hoán dụ “ trái tim” là biểu tượng của ý chí, của bầu nhiệt huyết, của khát vọng tự
do, hoà bình cháy bỏng trong tim người chiến sĩ. Không mà lại có, cái có của người lính lái
xe là một trái tim, một người yêu nước, một lòng khao khát giải phóng miền Nam thì tất cả
những cái thiếu kia đâu có hề gì. Vậy đó, khí phách ngang tàng mà vẫn tha thiết yêu thương,
đó là anh lính lái xe thời chống Mĩ của Phạm Tiến Duật.
c. Một số đề luyện tập:
- Trong câu thơ “ Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính”, nhà thơ đã sử dụng biện
pháp tu từ gì? Nêu rõ hiệu quả nghệ thuật của biện pháp tu từ ấy.
- Em hãy phân tích cái đặc sắc của hai câu thơ sau:
“Quê hương anh nước mặn đồng chua
Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá”
23
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
( Trích “Đồng chí” – Chính Hữu)
- Nói về nỗi nhớ gia đình, quê hương của anh bộ đội Cụ Hồ trong những năm dài máu
lửa, Chính Hữu đã viết: “ Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính”. Em hãy cho biết cái hay
của câu thơ là ở chỗ nào?
- Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ trong hai câu thơ sau:
“ Mặt trời xuống biển như hòn lửa
Sóng đã cài then, đêm sập cửa”
( Trích “Đoàn thuyền đánh cá” – Huy Cận)
- Em hãy phân tích ý nghĩa của biện pháp tu từ trong đoạn thơ sau:

`- Em hãy phân tích ý nghiã biện pháp tu từ trong những câu thơ sau đây:
“ Một mùa xuân nho nhỏ
Lặng lẽ dâng cho đời
Dù là tuổi hai mươi
24
Một số ý kiến về việc hướng dẫn học sinh ôn các tác phẩm thơ và truyện hiện đại lớp 9 để thi vào 10-THPT
Dù là khi tóc bạc”
(Trích “ Mùa xuân nho nhỏ” – Thanh Hải)
- Xác định và chỉ rõ tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng ở trong những câu thơ
sau: “Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam
Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng”.
( Trích “ Viếng lăng Bác” - Viễn Phương)
- Xác định và chỉ rõ tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong những câu thơ
sau: “ Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng
Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ”.
( Trích “ Viếng lăng Bác” - Viễn Phương)
- Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong những câu thơ sau:
“ Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ
Kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuân”
( Trích “ Viếng lăng Bác” - Viễn Phương)
- Viết đoạn văn tổng phân hợp trong đó có sử dụng câu hỏi tu từ, phân tích cái hay
được sử dụng trong khổ thơ cuối bài “ Đồng chí” của Chính Hữu:
“Đêm nay, rừng hoang sương muối
Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới
Đầu súng trăng treo”.
- Viết đoạn văn trình bày cảm nhận của em về hai câu thơ sau ( trong đó có sử dụng
một câu ghép): “ Võng mắc chông chênh đường xe chạy
Lại đi, lại đi trời xanh thêm”.
(“ Bài thơ về tiểu đội xe không kính” - Phạm Tiến Duật)
2. 2. 3. Đoạn văn phân tích, cảm nhận về một đoạn văn, đoạn thơ.

định và phép thế (gạch dưới câu phủ định và những từ ngữ dùng làm phép thế).
Năm 2013-2014
Phần I: ( 6 điểm)
Trong bài thơ “ Mùa xuân nho nhỏ”, Thanh Hải nguyện làm một con chim, một cành
hoa và một nốt nhạc trầm để kết thành:
“ Một mùa xuân nho nhỏ
Lặng lẽ dâng cho đời
Dù là tuổi hai mươi
Dù là khi tóc bạc.”
(Trích Ngữ văn 9, tập hai- NXB Giáo dục, 2012)
3. Dựa vào khổ thơ trên, hãy viết một đoạn văn nghị luận khoảng 12 câu theo cách lập luận
tổng hợp- phân tích- tổng hợp làm rõ quan niệm của nhà thơ, trong đó có sử dụng câu bị
động và phép thế (gạch chân dưới câu bị động và những từ ngữ dùng làm phép thế).(4 điểm)
b. Hướng dẫn viết đoạn văn:
Yêu cầu về nội dung:
- Xác định chính xác đoạn thơ, đoạn văn trích trong tác phẩm nào, của tác giả nào.
- Đặc sắc về nội dung hoặc nghệ thuật của đoạn là gì, phân tích nội dung và hiệu quả
của biện pháp nghệ thuật trong việc thể hiện nội dung đó.
- Đánh giá đoạn thơ, đoạn văn đó ( có thể kết hợp đánh giá về tác giả, tác phẩm).
Yêu cầu về hình thức: như yêu cầu về hình thức chung của đoạn văn.
Ví dụ 1:
- Bài tập: Viết đoạn văn diễn dịch trong đó có câu ghép (gạch chân câu ghép đó):
phân tích khổ thơ đầu bài thơ “ Sang thu” của hữu Thỉnh:
“ Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se
Sương chùng chình qua ngõ
Hình như thu đã về”.
- Đoạn văn minh hoạ:
26