Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh - Biên Hòa - Đồng Nai
GV: Ngô Đình Vân Nhi
GIÚP HỌC SINH VIẾT BÀI VĂN HAY
PHẦN MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
Đối với học sinh hiện nay, học văn là một thử thách. Thử thách lòng kiên trì.
Thử thách tính tỉ mỉ. Thử thách cả tâm hồn. Và nhất là thử thách cả trí óc. Kết quả
của quá trình thử thách ấy được thể hiện rõ nhất qua bài văn. Cho nên, việc học
văn gắn liền với viết văn. Một học sinh giỏi văn không phải chỉ là học sinh chăm
phát biểu trong lớp, biết phát hiện vấn đề, có tâm hồn nhạy bén, sắc sảo; một học
sinh giỏi văn phải là học sinh biết cách viết một bài văn hay. Điều đó lí giải vì sao
tất cả các môn học khác có thể thi trắc nghiệm nhưng môn văn thì không?
Trong 8 năm dạy văn, nhiều lần bản thân người viết cũng ngộ nhận trong
việc đánh giá và chọn lựa học sinh giỏi. Quả thật có một số học sinh rất tài trong
phát hiện vấn đề, phát biểu rất trôi chảy nhưng khi bắt tay vào viết bài thì diễn đạt
lại lúng túng. Một lẽ vì văn nói và văn viết đã có khoảng cách, một lẽ vì lời nói có
thể thoáng qua nhưng lời văn thì đọng lại.
Nhằm phục vụ cho công việc đào tạo học sinh giỏi không chỉ của trường
chuyên mà cho tất cả các trường trung học, người viết lựa chọn đề tài: Giúp học
sinh viết bài văn hay.
2. MỤC ĐÍCH VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU.
- Hiểu thế nào là một bài văn hay, các yếu tố tạo nên bài hay từ nội dung (lập ý)
đến hành văn.
- Biết đánh giá đoạn văn, bài văn hay và biết phân tích những yếu tố tạo nên các
hay của đoạn văn hay bài văn
- Xác định các thao tác cụ thể cho việc viết một bài văn.
- Chú trọng cách rèn luyện, nâng cao khả năng diễn đạt cho học sinh.
- Hướng dẫn thực hiện một số đề văn cụ thể.
Nhằm phục vụ chủ yếu cho học sinh trung học phổ thông trong các kì thi quốc
gia (Học sinh giỏi, tốt nghiệp, đại học) nên người viết bàn kĩ hơn về cách viết kiểu
bài văn nghị luận .

Bức tranh tuyệt vời
Một họa sĩ suốt đời mơ ước vẽ một bức tranh đẹp nhất trần gian. Ông đến hỏi
vị giáo sĩ để biết được điều gì đẹp nhất. Vị giáo sĩ trả lời: “Điều đẹp nhất trần
gian là niềm tin, vì niềm tin nâng cao giá trị con người”.
Họa sĩ cũng đặt câu hỏi tương tự với cô gái và được trả lời: “Tình yêu là
điều đẹp nhất trần gian, bởi tình yêu làm cho cay đắng trở nên ngọt ngào; mang
đến nụ cười cho kẻ khóc than; làm cho điều bé nhỏ trở nên cao trọng, cuộc sống sẽ
nhàm chán biết bao nếu không có tình yêu”.
Cuối cùng họa sĩ gặp một người lính mới từ trận mạc trở về. Được hỏi, người
lính trả lời: “Hòa bình là cái đẹp nhất trần gian, ở đâu có hòa bình, ở đó có cái
đẹp”. Và họa sĩ đã tự hỏi mình: “Làm sao tôi có thể cùng lúc vẽ niềm tin, hòa bình
và tình yêu?”
SKKN: Giúp học sinh viết bài văn hay 2
Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh - Biên Hòa - Đồng Nai
GV: Ngô Đình Vân Nhi
Khi trở về nhà, ông nhận ra niềm tin trong ánh mắt của các con, tình yêu
trong cái hôn của người vợ. Chính những điều đó làm tâm hồn ông tràn hạnh phúc
và bình an. Họa sĩ đã hiểu thế nào là điều đẹp nhất trần gian. Sau khi hoàn thành
tác phẩm, ông đặt tên cho nó là: “Gia đình”
(Theo Phép nhiệm màu của đời, NXB Trẻ TP.Hồ Chí Minh, 2004)
Câu chuyện trên gợi cho anh (chị) suy nghĩ gì?
Đề văn này người viết đã ra trong Kì thi học sinh giỏi Olympic toàn miền Nam
(năm 2010). Khi chấm thi, giám khảo nhận thấy nhiều học sinh đã không xác định
trúng yêu cầu đề. Các em bàn luận chung chung về niềm tin, tình yêu, hòa bình và
gia đình. Tất nhiên, câu chuyện trên có tất cả các vấn đề đó, nhưng nội dung trọng
tâm không thể dàn trải như vậy.
Đáp án phân tích đề như sau:
1. Luận đề: Vai trò quan trọng của gia đình. Với gia đình, ta tìm thấy niềm tin, tình
yêu, hòa bình.
2. Thao tác lập luận: giải thích ý nghĩa câu chuyện, phân tích vai trò của gia đình,

2. Người cương trực thẳng thắn, dám nghĩ, dám làm, luôn giải quyết tận gốc vấn đề
và đạt được kết quả tốt, làm việc có hiệu quả.
DC: Hồ Chí Minh, Thomas Edison
3. Sợ “gãy” tức là mềm yếu nhút nhát, lo sợ rắc rối, vì vậy, việc làm không được
giải quyết hoặc dở dang, không triệt để, để lại hậu quả xấu.
DC: Vì không dám đụng đến con ông này, cháu nọ mà người thi hành pháp luật xử
phạt không nghiêm minh, chắc chắn lần sau đối tượng sẽ tái phạm.
4. Người cứng thường có chính kiến riêng và sẵn sàng bảo vệ điều mình tin là đúng
nên có sự ảnh hưởng đến cộng đồng, tập thể
DC: Ga-li-lê
5. “Mềm” quá nên đứng không vững, luôn ở vị trí trung lập, không có tiếng nói
nên dù không làm gì sai nhưng cũng không được coi trọng
6. Nguyễn Dữ nói “gãy hay không là việc của trời” nhưng có lẽ “gãy” là do hành
động của con người. Cứng mà bảo thủ, không suy xét, không biết tự nhận ra
khuyết điểm bản thân – cái gốc không chắc thì sẽ “gãy”.
7. Sống “cứng”, cương trực nhưng đôi khi phải “mềm” để tiếp thu cái mới, thay
đổi tư tưởng lạc hậu để phù hợp với thời đại mới.
Yêu cầu 3: Lựa chọn các thao tác lập luận
Sự phối hợp các luận điểm, luận cứ để bài văn đạt mục đích nghị luận mà đề
bài đã quy định và người viết đã đặt ra gọi là luận chứng hay lập luận. Trong một
bài văn, công việc lập luận cần được tiến hành theo những bài bản, quy trình mà
học sinh đã tích hợp học trong chương trình tập làm văn từ cấp trung học cơ sở.
Chúng ta có nhiều lựa chọn: thao tác lập luận giải thích, thao tác lập luận chứng
minh, thao tác lập luận phân tích, thao tác lập luận so sánh, thao tác lập luận bình
luận, thao tác lập luận bác bỏ…
Muốn bài văn đúng thì việc lựa chọn và vận dụng các thao tác lập luận
không được sai lầm. Việc phân tích đề có thể giúp người viết tránh được sự lầm
lẫn trong khâu lựa chọn. Chẳng hạn không thể dùng thao tác lập luận chứng minh
làm thao tác chính khi yêu cầu đề văn là làm cho người đọc hiểu một vấn đề.
Trong việc làm văn hiểu được mình phải vận dụng những thao tác lập luận

hiểu ngôn từ, hình tượng, thông điệp nghệ thuật mà nhà văn gửi gắm. Nó còn chịu
sự tác động của những yếu tố khách quan như hoàn cảnh lịch sử, quan niệm đạo
đức xã hội, thị hiếu, nhân sinh quan,tình cảm, suy nghĩ, cảnh ngộ, trình độ nhận
thức,nhạy cảm của chính mỗi cá nhân.
Yêu cầu 4: Không mắc lỗi dùng từ, lỗi diễn đạt
Những yêu cầu trên chỉ giúp giải quyết được phần ý của bài làm. Nếu chỉ có
ý người ta chưa thể hoàn thành một bài văn. Bài văn sẽ không được coi là đúng
nếu lời văn sai về ngữ pháp hoặc nội dung.
Diễn đạt ý thành lời là cả một quá trình cực khổ. Thật không dễ gì để nói ra
cho hết ý, và để những câu chữ không phản lại cái điều mình đang muốn nói ra.
Với người đang tập làm văn, cách thức duy nhất để làm cho lời văn đạt yêu cầu là
phải không tiếc công luyện tập để viết được những câu văn không mắc lỗi dùng từ,
đặt câu, chấm câu và làm rõ được những gì mình cần biểu lộ. Mặt khác phải làm
bài sạch sẽ ngay ngắn, dễ đọc, không mắc lỗi chính tả, để qua đó giành được mối
thiện cảm của những người chấm.
II- MỘT BÀI VĂN NGHỊ LUẬN HAY CÒN PHẢI THỂ HIỆN ĐƯỢC SỰ
ĐỘC ĐÁO, HẤP DẪN, SÁNG TẠO
Yêu cầu 1: Sử dụng kiến thức lí luận văn học
Sự sáng tạo chỉ sinh ra khi con người đã nắm chắc những kiến thức cơ bản
về công việc của mình. Kiến thức cơ bản đầu tiên và quan trọng nhất trong môn
làm văn là hiểu được bản chất của văn học.
1. Văn học nhận thức, phản ánh đời sống con người.
- Cũng như hội họa, ca nhạc, điêu khắc… văn học là một môn nghệ thuật. Đối
tượng của văn học là con người - con người trong học tập, lao động, chiến đấu, con
người trong tình yêu và những mối quan hệ xã hội khác, con người trong không
gian thời gian với thiên nhiên, vũ trụ. Con người bao giờ cũng là nhân vật trung
tâm của các tác phẩm, dù tả thiên nhiên hay nói về loài vật thì cũng chính là nói về
SKKN: Giúp học sinh viết bài văn hay 5
Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh - Biên Hòa - Đồng Nai
GV: Ngô Đình Vân Nhi

- Văn thơ hàm chứa tư tưởng tình cảm. Nhưng văn chương không nói ý một cách
khô khan. Văn chương đích thực là hoa quí nên mới có hương sắc. Văn chương
thấm vào lòng người, bất tử với thời gian, không có biên giới bởi lẽ văn học nhận
thức và thể hiện bằng hình tượng nghệ thuật. Tất cả các đối tượng của đời sống
được tái hiện một cách sáng tạo trong tác phẩm văn học đều là hình tượng. Hình
tượng nghệ thuật do nhiều yếu tố, chi tiết nghệ thuật hợp thành. Đọc tác phẩm văn
học phải phát hiện ra và cảm nhận các chi tiết nghệ thuật, có thế mới khám phá
được cái hay, cái đẹp của hình tượng nghệ thuật. Trong thơ văn, hình tượng nghệ
thuật có thể là một bông hoa, một vầng trăng, một nàng Kiều, một Trương Phi –
cũng có thể là một nét của tâm trạng, tình cảm như “Tương tư” của Nguyễn Bính,
v.v… Tái hiện nghệ thuật không phải là sao chép nô lệ những hình tượng có thật,
cũng không phải là liệt kê các chi tiết, sự việc của đời sống để minh họa cho một ý
nghĩa trừu tượng nào đó. Hình tượng là kết tinh những ấn tượng sâu sắc về cuộc
đời, từng làm nhà văn day dứt trăn trở và thôi thúc họ phải nói to lên để chia sẻ với
SKKN: Giúp học sinh viết bài văn hay 6
Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh - Biên Hòa - Đồng Nai
GV: Ngô Đình Vân Nhi
người khác. Những ấn ưtợng ấy xuất hiện được là nhờ trí tưởng tượng của nghệ sĩ.
Bằng trí tưởng tưởng và tài năng của mình, nhà văn nhào nặn các ấn tượng ấy,
truyền cho chúng linh hồn và sức sống để chúng trở thành một hình tượng sinh
động. Vậy, hình tượng là bức vẽ về con người, về cuộc đời, về thiên nhiên cụ thể
được nhà văn sáng tạo nên qua liên tưởng, tưởng tượng để thể hiện tư tưởng, tình
cảm và khái quát hiện thực một cách thẩm mĩ.
=> Khi viết văn, học sinh cần lưu ý đến hình tượng văn học, chính ở thế giới hình
tượng phong phú sẽ giúp các em phát hiện ra cái độc đáo của tác phẩm.
4. Văn học là nghệ thuật của ngôn từ
Ngôn từ là chất liệu xây dựng hình tượng của văn học. Hình tượng văn học
không giống với hình tượng âm nhạc, hội họa hay điêu khắc… Có sự khác nhau đó
là do mỗi bộ môn nghệ thuật sử dụng một chất liệu riêng để xây dựng hình tượng.
Hội họa dùng màu sắc, đường nét… âm nhạc diễn tả bằng âm thanh, tiết tấu… điêu

lăng kính phản chiếu sinh động và chân thật tâm hồn người nghệ sĩ. Những gì sâu
SKKN: Giúp học sinh viết bài văn hay 7
Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh - Biên Hòa - Đồng Nai
GV: Ngô Đình Vân Nhi
kín khó nói, những góc khuất khó chạm nhất trong tâm hồn con người. Nguyễn Du
đã viết lên những câu thơ từ đáy lòng thương người và thương mình:
Cổ kim hận sự thiên nan vấn
Phong vận kì oan ngã tự cư
Nguyễn Du đã xem mình là người đồng cảnh với Tiểu Thanh, và do đó cũng
tự mang lấy vào mình nỗi đau đớn, thống khổ. Người tự buồn thương cỏ tự xanh,
cái chất tâm hồn ấy của Nguyễn Du là thế, tiếng tơ lòng chỉ cần chạm khẽ là réo
rắc ngân vang những thanh âm đồng cảm.
Yêu cầu 2: Phát hiện những vấn đề ngược lại với đề bài
Một bài văn độc đáo phải có ý tưởng sáng tạo, bùng nổ. Muốn vậy, người
viết cần chú ý lật ngược lại những vấn đề, tư tưởng được đặt ra trong đề bài. Tất
nhiên, cách lội ngược dòng tư tưởng này không dễ, nhất là phải lí giải sao cho hợp
tình hợp lí, thuyết phục được người đọc.
Ví dụ:
Đề văn: : Lâm Ngữ Đường trong tác phẩm “Sống đẹp” có viết : “Mây được
mặt trời chiếu vào rồi mới thành ráng, suối treo vào đá rồi mới thành thác. Cũng
là vật đó mà gửi vào một cái khác thì có tên khác. Cho nên cái đạo bạn bè rất
đáng quý”
Anh (chị) hiểu ý kiến trên như thế nào? Từ đó hãy bàn luận về vai trò của
tình bạn.
* Ý nghĩa của câu nói:
“Mây được mặt trời chiếu vào rồi mới thành ráng” được sự ảnh hưởng từ
“mặt trời” “ mây” trở nên có có màu có sắc, mây tỏa ánh sáng, đẹp đẽ hơn so với
đám mây trắng ban đầu. “Suối” treo vào đá rồi mới thành “thác”, khi suối chảy
nương tựa vào đá, nước từ trên cao chảy xuống, nên sức nước của thác mạnh mẽ
hơn khi nó chỉ là dòng suối ban đầu. Suối treo vào đá tạo ra âm thanh rộn ràng reo

Thời gian sống không làm nên giá trị con người. Nhưng con người không
được xem thường thời gian, bởi chính trong thời gian, nhờ thời gian, con người
mới có thể thực hiện được những điều lớn lao, ý nghĩa.
Yêu cầu 3: Diễn đạt hay
Một bài văn hay là bài văn có những lời hay. Đó là vai trò quan trọng của
diễn đạt. Những bài văn có hành văn tốt, sẽ đem lại cho người chấm cảm giác như
ăn một món ngon. Tất nhiên, không thể câu văn nào cũng buộc học sinh phải viết
hay. Trong một bài viết của học sinh giỏi, đôi khi chỉ cần 1-2 câu văn diễn đạt xuất
sắc đã là đủ.
Giáo viên cần chú ý trong những giờ trả bài viết, rèn luyện cho học sinh
cách diễn đạt hay. Câu văn nào các em viết tốt, cần đọc lên phân tích cho cả lớp
thấy cái hay để các em học tập. Câu nào chưa hay thì chữa cho thành hay. Do
khuôn khổ sáng kiến kinh nghiệm, người viết chưa có dịp bàn sau về vấn đề này.
Chúng tôi sẽ trở lại bàn kĩ hơn trong một chuyên đề khác. Sau đây là một vài bí
quyết diễn đạt hay.
1. Lựa chọn từ ngữ chính xác, linh hoạt
2. Viết câu linh hoạt
3. Văn giàu hình ảnh
4. Biết dùng phương pháp so sánh văn học
5. Lập luận như một cuộc đối thoại
6. Biết dùng dẫn chứng và trình bày dẫn chứng
7. Có giọng văn biểu cảm
* Một vài ví dụ về diễn đạt hay:
Đề: Viết bài văn nghị luận xã hội với chủ đề: Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ
Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ trước hết là để cảm nhận được vẻ đẹp của
cuôc sống bình dị quanh mình. Đó là cái cây trong sân trường, là con đường trước
mặt, là bà lão bán chè trôi nước cứ mỗi chiều chiều lại đẩy xe đi qua ngõ nhà mình.
Những điều ấy quen thuộc lắm, bình thường lắm đến mức tầm thường. Hằng ngày
ta nhìn thấy biết bao nhiêu điều như thế. Khoan, đúng là ta có nhìn, nhưng có chắc
là ta đã thấy không? Ngày nào ta cũng đi ngang dưới những hàng cây, nhưng có

Đề: Bàn về vai trò của ước mơ
Ước mơ là sức sống của tâm hồn, là điểm tựa của niềm tin. Bạn có nhớ
một trò chơi quen thuộc thuở bé-trò đu quay? Trò chơi rất bình thường ấy hóa ra
lại là một kinh nghiệm thú vị cho tất cả chúng ta khi trưởng thành: giữ chặt tay
cầm và bắt đầu xoay. Dòng đời vẫn đang cuốn xóay quanh chúng ta. Nếu bạn cảm
thấy choáng váng, hãy tìm kiếm sự hỗ trợ. Hãy tìm một điểm tựa để giữ thăng bằng
và bắt đầu xoay. Không ai đủ mạnh để đứng một mình. Bạn cần đứng vững vì ít
nhất một điều gì đó, nếu không bạn sẽ ngã vì bất cứ điều gì. Hãy đứng vững bằng
những ước mơ, nó sẽ trở thành nguồn sức mạnh tinh thần lớn lao cho bạn. Chính
ước mơ chiến thắng bản thân đã giúp Lans Amstrong lập kỉ lục bảy lần vô địch
Tour de France mặc dù mang trong mình căn bệnh ung thư quái ác. Và chính ước
mơ bảo vệ vinh quang cho điền kinh Việt Nam trong Seagames 26, cô gái vàng
Nguyễn Thị Phương với nỗ lực phi thường đã vươn tay chạm vào đích cho dù đã
gục ngã vì kiệt sức khi chỉ còn cách đích 2m. Mọi người đều đã nghĩ nữ vận động
viên Việt Nam đã không thể đứng lên được nữa. Nhưng tất cả đều phải bất ngờ
trước sức mạnh diệu kì của ước mơ.
SKKN: Giúp học sinh viết bài văn hay 10
Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh - Biên Hòa - Đồng Nai
GV: Ngô Đình Vân Nhi
(…) Có một người đặt ước mơ của họ vào cái hộp và nói: “Tôi có ước mơ,
đương nhiên tôi có ước mơ” .Và sau đó họ mang cái hộp cất đi và thỉnh thỏang lại
mở ra ngắm nhìn. Ước mơ vẫn còn đấy nhưng chưa bao giờ được lôi ra khỏi hộp.
Ước mơ mà không được thực hiện cũng như sống mà không có ước mơ. Tất cả
chúng ta đều phải hành động để biến ước mơ thành hiện thực và quan trọng là
đừng bao giờ từ bỏ ước mơ. Sẽ có lúc ước mơ bị che mờ, bị vùi dập trong những
thử thách của cuộc sống khiến bạn không còn muốn nghĩ về nó nữa. Nhưng bạn
đừng bao giờ từ bỏ nó, vì đó chính là ý nghĩa thực sự của cuộc sống, là điều cần
thiết tạo nên sức mạnh của bạn.
(…)Thế nhưng, tiếc thay, có những con người sống trong sung sướng đủ
đầy nên cho phép mình sống mà cần mơ ước, luôn bằng lòng với những gì mình

Tp.HCM, 1999)
5. Tạp chí văn học và tuổi trẻ (số tháng 7+8+9, NXB GD, 2011)
SKKN: Giúp học sinh viết bài văn hay 13