1
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC ĐINH THỊ LÝ

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG THỰC HÀNH
BỘ MÔN LỊCH SỬ CHO HỌC SINH HỆ BỔ TÚC
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
(Vận dụng trong dạy học khóa trình Lịch sử Việt Nam từ 1919-1930)
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN LỊCH SỬ)
Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN THỊ BÍCH


SGK
Sách giáo khoa
THCS
Trung hc c
THPT
Trung hc ph thông
QTDH
Quá trình dy hc
3

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BẢNG, HÌNH


s kin lch s cho HS h b túc THPT qua mc I, bài 13 
trào dân tc dân ch  Vit Nam t   68
Hình 2.2.  minh ha cho vic rèn luyn k 
h thng bài hc cho hc sinh h b túc THPT qua bài 13 “Phong
trào dân tc dân ch  Vit Nam t - 71
Hình 2.3: Minh ha bi  các 
lcho HS h b túc THPT qua mc II.3, bài 12 
dân tc dân ch  Vit Nam t 1919- 73
Hình 2.4: Minh ho v s d rèn luy
duy cho HS h b túc THPT

74
Hình 2.5: Minh ha v s d rèn luyp,
cng c, h thng hóa kin thc cho hc sinh h b túc THPT qua
m       c dân ch  Vit Nam t 
1925-
77
Hình 2.6: Minh ha s d  rèn luyp,
87

90
Bng 2.1. Hong ca Nguyn Ái Quc t 1919-1925
82
5
MỤC LỤC

Trang

i

ii

iii

v
MỞ ĐẦU
1

SINH HỆ BỔ TÚC TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (Vận dụng trong dạy
học khóa trình lịch sử Việt Nam từ 1919-1930)
56
-1930
56
2.1.1. V trí
56
2.1.2. Mc tiêu
57
2.1.3. Ni dung
59
2.2. Nhng yêu cu khi s d  rèn luyc
hành cho hc sinh h b túc THPT
60

60

61
 
63

63
6


87
2.4.1. Mc nghim
87
a bàn thc nghim
88
2.4.3. 
88
2.4.4. 
89
2.4.5
89
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
91
1. Kt lun
91

92
TÀI LIỆU THAM KHẢO
94
PHỤ LỤC
96

cm thy không b nhàm chán, áp lc khi gi hc trên lp toàn lý thuyt khô khan,
cng nhc. Tuy nhiên, hong thc hành không pht hiu qu
mong mun nu chúng ta không la chn c các  c phù
hp nhm kích thích kh  tìm tòi, t khám phá, t ng
thú hc tp ca các em. Cho nên, rèn luyn KNTH b môn lch s là mt nhim v
còn nhiu  trong thc hin.
8
S dng  (còn gi là , b  - mt lo  dùng trc
quan i s ng dn ca GV là mt trong nhng công c hu hiu h tr hot
ng hc, giúp cho vic DHLS t hiu quc bit là rèn KNTH cho HS. Trong
DHLS, nhiu  d hóa - mt dng ca vào dy h rèn
luyc tp cho HS. Song, do nhiu nguyên nhân khách quan và ch
quan nên vic hiu và vn dng  rèn luyn KNTH cho HS còn hn ch
không ch i vi HS ph thông nói chung mà c bit là HS h b túc THPT.
HS h b u vào chng thp ch yu do kh n thc
 chm, ý thc t i hc T thc t i
y cho nên GV dy h b ít u tâm huyt cho bài
hc. Phn ln các thy cô ch chú trn vic truyt kin thng
mt chiy cách hc, gn học i các hong thc hành.
HS ch s nên còn th ng, không hng thú hc tp, thiu kh
g sáng to. Kt qu là trong các kì thi  cp quc gia (thi Tt nghip THPT)
nhcho thy t l  tt nghip b môn lch s ca HS h b túc THPT
vn ri c trng vic hc tp lch s ca HS.
u này g t ra nhng v v vic DHLS hin nay i vi h
b túc THPT.
Lch s Vin t 1919 - 1930 là mt thc bing
kin nhc ngoi, lng phát trin ca dân tng

c, thc hi i quan h gia lý lun và thc tin.
, vic m rng khng các công vic thc hành trong hc tp
y lý lun dy hc tìm kiu kin  nâng cao hiu qu ca chính
các biy,  nh rõ ma hot
ng thc hành trong dy hc, song ông l khác ca
hong thc hành, phân loi các dng thc hành hoc làm th nào  rèn luyn
các KNTH cho HS.
Tư duy của học sinh
vai trò ca tri giác tài lin tri vi ho
nhTư duy diễn ra trong mối liên hệ chặt chẽ với tri giác…nhờ tri giác mà
ta thu nhận được thuộc tính và phẩm chất bản chất hoặc không bản chất bên ngoài
[27y, các tài li cn v thc hành   khái
nim, phân lo     ra c th  ng bi   rèn
luyn KNTH cho HS.
Có nhiu cách giúp HS hiu sâu kin thc và bit vn dng chúng trong hc
tc tin, c bit là s dng  - bản đồ tư duy Mindmap Khái
10
nim xut hiu tiên trong cun sách “Use your head” và cun “Mind
maps at work” ca tác gi Tony Buzan. Cu cp v hong ca b não,
c thit k giúp chúng ta hic c máy sinh hc c 
 bn gii phóng cho nhng kh ng mà ta có. Cu
cn vai trò, nguyên lý hong ca b não và nên s d 
có hiu qu t ghi nh u qu 
chính là  v hong da trên hình nh và mng có
kh a b não, t c vai trò quan trng
ca nó trong hc ti sng. Skhông ch có tác dng vi mi cá
c sc mnh ca tp thn gia thp k 70 ca th

việc ôn tập bài cũ có ý nghĩa tích cực không chỉ với việc phát huy tính tích cực của
học sinh mà còn giúp các em củng cố, nắm vững kiến thức” [25; 68]. Tuy nhiên,
vn  t ra là GV cn la chn ni dung, t chc các hong thc hành ôn tp
sao cho HS có th phát huy tính sáng to và nm vng kin thn nht
làm bài tp thc hành, tr li câu hi, tóm tt kin thn v s kin lch s
Có th nhn thy c -la-m cn vic rèn
KNTH qua làm bài tp lch s cn cht, ch rõ tính
toàn din ca các bin pháp rèn luyn KNTH c th mà ch dng li  vic khng
nh v trí quan trng ca bài tp nhn thi vi vic phát tric lp
ca HS.  cn mt bin pháp thc hành -  cng c kin
thc bài hc, ông dng li  vic nhc ti v trí quan trng ca bài tp nhn
thi vi s phát tric lp ca HS. I.F.Khar-la-mp thì cho rng,
làm các bài tp thc hành chính là phát huy tính tích cc, sáng to ca HS.
Trong cun “Phương pháp dạy học lịch sử qua sơ đồ, bảng biểu và hình vẽ”
các tác gi M.B. Kô-rô-cô-va, Stu--nhi- t hiu qu trong dy
hc, GV nên giao các nhiệm vụ học tập cần được xây dựng dựa trên các mục tiêu
dạy học rõ ràng, định hướng đến các năng lực đầu ra của HS như năng lực tái hiện
và tái tạo lại các biểu tượng lịch sử; năng lực phân tích, xử lý các nguồn thông tin;
năng lực tư duy logic, tư duy niên đại với các nguồn tư liệu lịch sử; năng lực sơ đồ
hoá; năng lực đánh giá sự kiện, hiện tượng lịch sử Ngoài ra, tác gi n
mnh vic ôn tp, cng c thông qua hình thc giao bài tp cho HS. Các tác gi 
i bài tp có tính cht thng bi hình v trong
dy hc và cho rng dn, giao bài tp cho HS ci kh 
ca các em sao cho vm bo ni dung kin thc, k i
 nhn thc ca HS.
12
y, 

thc ting hc các tri thc, rèn k  xo ca HS. Quá trình
thc hành này ph c cng c ng xuyên thì chúng mi tn ti mt cách
vng chc.
13
CuĐồ dùng trực quan trong việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông cấp
II-IIIa các tác gi Phan Ngc Liên, Phm K  thng
 dùng trc quan, v a các lo dùng trc quan
c chn, s dng chúng sao cho hiu qu. Trong
 d c xem là mt bi phát trin các
KNTH cho HS.
Cun “Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử” (2009), Nguyn
Th Côi (ch t vit v rèn luyxây dng
và s d dùng tr d  din t mt s kin lch s
giúp HS nm vng s kin lch s t KNTH cn rèn luyn cho
HS nhm phát tric nhn thc toàn din ca các em.
Trong cun “Phương pháp dạy học lịch sử”, tập II của Nxb Đại học sư
phạm (tái bản năm 2009) do GS.TS Phan Ngc Liên (ch biên)  cn c hai
ni dung v rèn KNTH phi gn học vi hành  phát huy vai trò ch th ca HS
trong nhn thc, khc phc cách hu, nhi s “…đồ dùng trực quan góp
phần to lớn nâng cao chất lượng kì học lịch sử, gây hứng thú học tập cho học sinh.
Nó là chiếc “cầu nối” giữa quá khứ với hiện tại” [8; 44] y hc.
Theo các tác gi thì thc hành s  suu
sâu nhng kin thc, khám phá kin thc mi, vn dng nhng hiu bit vào
cuc sng. Công c quan tr thc hi dùng trc
 trc quan.
Trong cun sách Dạy và học tích cực - Một số phương pháp và kĩ thuật dạy
học”, D án Vit B và cun Phương pháp dạy học - Truyền thống và hiện đại”

t công c ng dn dành cho c m,
HS và ph huynh; có th áp dc cho tt c các môn hc, giúp bng HS
gi o HS hc yc bing dn cách hc  lp và t hc 
nhà, khích l HS hào hng hc tp. Cho nên, b sách gm 4 cun Dạy học bằng bản
đồ tư duy do Nhà xut bn Giáo dc Vit Nam n hành là mt b sách công c hay
. Cho nên, cn này 
.
Bên ct nhiu bài vit v Sử dụng bản đồ tư duy – một
biện pháp hiệu quả hỗ trợ học sinh học tập môn toána tác gi Tr
Châu (Tp chí Giáo dc, kì 2 tháng 9/2009); Cách sử dụng phần mềm bản đồ tư
duy” cng Thu Thy, Tp chí Thit b Giáo dc, s 51, tháng 11/2009; Rèn
luyện kỹ năng học tập môn lịch sử cho học sinh bằng bản đồ tư duy” ca Nguyn Mnh
ng, Tp chí Thit b Giáo dc, s 
15

 
, hiu khóa lun tt nghip nghiên cu vic s dng 
trong dy hc. Tiêu biSử dụng phần mềm Mind Manager trong dạy học các bài
ôn tập, sơ kết lịch sử lớp 10 THPT (chương trình chuẩn)a Phan Th Tuyn, Khóa lun
tt nghip, khoa Si hm Hà Ni, 2011; “Sử dụng sơ đồ tư duy trong
dạy học bài “Mắt và các dụng cụ quang” - Vật lý 11 nâng cao nhằm nâng cao sự
hứng thú học tập, chủ động, sáng tạo của học sinh” - Lin tt
nghip, khoa Si hc Giáo dVận dụng bản đồ tư duy để giảng dạy các bài
văn học sử trong chương trình Ngữ Văn THPT” - Nguyn Th 
lun tt nghip, khoa Si hc Giáo d
y, các cun sách, bài vit, khóa lu   gng phác ha con
ng, bin pháp s dng  qua dy hc nhng bài hc ca các môn hc c

3.1. Mục đích nghiên cứu
Khnh quan nia vic s dng 
rèn luyn KNTH b môn lch s cho HS h b túc THPT trong dy hc khóa trình
lch s Vit Nam n t 1919 - 1930. 



,  nh các bin pháp s
dng  rèn KNTH b môn lch s phù hp vi HS h b túc THPT.
3.2. Nhiêm vụ nghiên cứu
- Tìm hi lí lun ca vic s dng  rèn luyn KNTH b môn
lch s cho HS h b túc THPT thông qua các ngun tài liu tâm lý hc, giáo dc
h khoa h  v này.
- Kho sát thc trng vic s dng  rèn luyn KNTH b môn lch
s cho HS h b túc THPT trong dy hc lch s Vi n t 1919 -
c trng vic rèn luyn KNTH lch s cho HS h b túc
THPT hin nay.
- Tìm hich s h b túc lp 12, phn lch s Vit
n t 1919 - 1930.
-   xut các bin pháp s dng  rèn luyn KNTH b
môn lch s cho HS h b túc THPT.
4. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Quá trình s dng  rèn luyn KNTH b môn lch s cho HS h b
túc THPT qua dy hc phn lch s Vit Nam n t 1919 - 
trình chun).


- Tìm hi









 ,  ch s, tâm lý h c s
dng  rèn luyn KNTH b môn lch s cho HS h b túc THPT.
- 







 ch s Vin t 1919 - 1930
lp 12 h b túc THPT.
- 

















 xut nhm nâng cao chng DHLS cho HS h b
túc THPT.
- 





 













nhng hiu bit lý lun v mt PPDH hiu qu.
Về thư
̣
c tiê
̃
n: 





, 






c h

 b 

t rèn luyn KNTH b môn lch
s thông qua s dng  





.

thông tin và công ngh sinh hc to ra nht phá quan tri
sng xã hc s i mau l ca khoa hc, công ngh và s bùng n
v ng thông tin trên toàn cu nên t ra yêu ci vi ngành giáo dc và nhà
ng pho và bng ra các th h HS c mc
yêu cu, nhim v mi sng xã h 
ng nào khác là ngành giáo dc phi c gng phát huy ht ni lc ca bn
thân i hc, kích thích tính tích cc, ch ng, sáng to ca các em.
Chic phát trin giáo dc (2001 -  rõ mt trong nhng gii
pháp thc hin mc tiêu giáo dc hin nay  i m    c,
chuyn vic truyt tri thc th ng thy ging ngi hc
ch p nhn tri thc, di h hc, t thu
nhn thông tin mt cách có h th  ng hp phát trin
c ca mc tính ch ng, tính t ch ca bn
thân. Ti u 2, Lut giáo dc si, b 10 có nêu “Đào
tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, trí thức, sức khỏe, thẩm
mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội,
hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng
yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [10]. T mc tiêu chung ca
giáo dc, mc tiêu ca giáo d  c c th hóa  u 27, mc 2,
20
t giáo dc si b m 2010 Giáo dục THPT nhằm
giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục trung học cơ sở,
hoàn thiện học vấn phổ thông và những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và
hướng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát
triển, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao
động” [10].
 thc hin c mc tiêu này rõ cn phi m

“Nó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học nhờ có những biểu tượng cụ thể, rõ ràng,
đồng thời phát triển tư duy trực quan hình tượng, trí nhớ cho HS” [15; 53]. J.A.
Comenxki (1592-1670) - nhà giáo dc kit sui Tip Khc
trc quan là nguyên tắc vàng ngọc” cho GV.  c ta, dy hc bng trc quan,
 dng  hóa  cn t rt lâu trong chic phát
trin giáo d    c các GV s dng m  ng xuyên trong
QTDH i vi môn lch s nói riêng.  phù hp vi xu th
phát trin chung ca thi thì vic kt hp gi - và vic rèn KNTH
mt cách nhun nhuyn s ng yêu cn mà mc tiêu giáo dt ra.
* Nhiệm vụ của bộ môn
B môn lch s  ng THPT i nhng tri thn v quá kh,
c và có tính khái quát cao. Cùng vi các môn hc khác, lch s là mt
môn khoa hc, ít nhiu có tính ngh thut trong vic giáo dc và hình thành nhân
cách cho HS. Mc tiêu ca b môn lch s  c xây d
s mc tiêu giáo dc ca cp hng li cng v s hc và giáo
dc và  vào na hin thc lch s và nhn thc lch s;
yêu cu ca tình hình và nhim v cách mng hic bit, Lch s Vit Nam
t 1919-1930  n m u thi k mi, có tính bao quát, có vai trò quan
trng trong vic phát trin toàn din HS. Da vào mc tiêu giáo dc, môn lch s
phi thc hin nhng nhim v sau:
Về kiến thức
 ng ph thông, vic DHLS c ht phi nhm cung cp nhng kin
thn ca khoa hc lch s  tin hành vic giáo dng, phm cht
c và bng kh n th ng cho HS. ng hình
thành tri thc lch s  ng THPT là cung cp nhng kin thn, bao gm
s kin, nhân vt tiêu biu, thi gian, không gian, các khái nim, thut ng nhng
hiu bit v m lí lun, nhng v v u
và hc tp, phù hp vi yêu c HS, giúp các em c bing
chân thc v quá kh và vn dng nó vào cuc sng. ng thi, còn giúp HS hiu


Bi vì, tri thc lch s c tip nhn không ch có tác dng giáo dc trí tu mà
còn có tác dng ti c  tình cng, góp phi Vit
Nam toàn din.
23
 thc hin mc tiêu dy hc ca b môn thì PPDH  ng ph thông
i i mng phát huy tính tích cc cc bi
c l các em ch i kin thc, mang li hng thú hc tp. Có
nhiu bi thc hin vii mi cách dy và cách hng
c rèn luyn KNTH cho HS trong dy hc b t vai
trò quan trng. Thông qua dy hc, ni dung giáo dc ca b môn lch s gm:
- Giáo d      c, có nim tin vng chc vào s
nghip xây dng và bo v T qu h c, phn
u hc tp, rèn luy xây dng và bo v c.
- Nim tin vào s phát trin hp quy lut ca xã hi và dân tc;
có ý th công dân, bit gi gìn và phát huy các giá tr 
t khoa hc nhnh, hình thành nhng phm cht cn
thit trong cuc sng có th thích nghi vi mu kin.
- Có tinh tht, tình hu ngh vi các dân t c
lp, t do, hòa bình, dân chn b xã hi.
y, b môn lch s  ng ph thông không ch cung cp cho HS
nhng kin thn mt cách có h thng mà còn giáo dng, tình cm
n và phát trin toàn din cho các em. S dng  rèn KNTH cho
HS h b túc THPT là mt trong nhng bi thc hin nhim v trên.
* Đặc trưng của kiến thức lịch sử
Trong QTDH, mi môn hu có nh góp phn
thc hin các mc tiêu mà giáo d ra. B môn lch s vi t khoa
h

gần đến xa,  kin thc lch s mà HS h xa đến gần[2; 41]. S
dng   rèn KNTH cho HS s giúp HS d nh, nh lâu, ôn tp, tng kt kin
thc mt cách thun li nht.
Thứ năm, việc nhận thức kiến thức lịch sử đảm bảo tính thống nhất giữa sử
và luận: Trong ging dy lch s i GV phm bo s thng nht gia trình
bày s kin vi gii thích, bình lun. Mi gii thích, bình luu phi xut phát t
s kin lch s y và không có s kin, hing nào không
c gii thích làm sáng t bn cht ca s kin, hi
Cch s hic cu to theo nguyên tc“đồng tâm kết
hợp với đường thẳng” nên nu GV không có nhm mi m cho HS s d
dàng dn tâm lý nhàm chán, th ng trong hc tp.  luôn
tn ti mt mâu thun là khng kin thc quá rng mà thi gian hc tp li rt
ít u này to tâm lý chi kin thc, GV ch lo truyn ti kin
25
thc mt cách nhanh nht mà không còn thi gian rèn luyn các k c tp
cho HS.
Vic s dng c thc hin  ng ph thông vi mong mun
 phát huy tính tích cc và rèn luyn KNTH b môn cho HSGV là ch
th t chng còn HS vng, va là ch th nhn thc tích cc
tham gia gii quyt yêu cu ca bài tm giáo dc, HS va là
mc tiêu, vng lc ca mt quá trình dy hcc s khách quan,
có n và thc tin to ln.
* Đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh THPT
t dy hc là mt quá trình thun nghch, thng nht gia
hong dy và hong hc do hai thc th thm nhi
ch thc hin hiu qu khi nó là quá trình có th u khic. Kt qu ca s
u khin mt phn tùy thuc vào tn s i thông tin gii di