ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SƯ PHẠM
~ ~ ~ ~ ~ o0o ~ ~ ~ ~ ~

Ph¹m v¨n tiÕn

XÂY DỰNG BÀI GIẢNG ĐIỆN TỬ MÔN PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HOÁ
HỌC (THUỘC CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO CỬ NHÂN SƯ PHẠM CỦA
KHOA SƯ PHẠM - ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HOÁ HỌC


Phần Mở đầu 1
1. Lý do chọn đề tài 1
2. Mục đích nghiên cứu 2
3. Đối t-ợng và khách thể nghiên cứu 3
4. Nhiệm vụ nghiên cứu 3
5. Phạm vi nghiên cứu 4
6. Giả thuyết khoa học 4
7. Ph-ơng pháp nghiên cứu 4
8. Cấu trúc của Luận văn 6
Ch-ơng 1. Cơ sở lý luận của việc xây dựng và sử dụng bài giảng điện tử trong dạy
học 8
1.1. Vấn đề xây dựng bài giảng điện tử ở các tr-ờng đại học hiện nay 8
1.2. Bài giảng điện tử và dạy học hiện đại 10
1.2.1. Một số khái niệm liên quan 10
1.2.2. Bài giảng điện tử v dạy học hiện đại 13
1.3. Nguyên tắc xây dựng bài giảng điện tử 15
1.4. ý nghĩa của việc áp dụng bài giảng điện tử 17
1.4.1. Tạo môi tr-ờng học tập mới 17
1.4.2. Phát huy vai trò, vị trí của ng-ời dạy và ng-ời học 19
1.4.3. Đổi mới ph-ơng pháp và hình thức tổ chức dạy-học 21
1.4.4. Những hạn chế khi sử dụng bài giảng điện tử và Internet 23
1.5. Bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học 23
1.5.1. Khái quát nội dung môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học 23
1.5.2. Đặc điểm và vai trò của môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học 24
1.5.3. Hỗ trợ quá trình dạy học của giảng viên 24
1.5.4. Hỗ trợ quá trình tự học của sinh viên s- phạm 25
1.5.5. Bồi d-ỡng giáo viên ở tr-ờng phổ thông 26

pháp dạy học hoá học 71
Kết luận và khuyến nghị 76
Tài liệu tham khảo 78
Phụ lục 1: Kịch bản bài giảng điện tử i
Phụ lục 2: Danh mục các t- liệu bài giảng điện tử ii
Phụ lục 3: Mẫu phiếu điều tra iii
phụ lục 4: H-ớng dẫn sử dụng đối với cơ sở đào tạo v
Phụ lục 5: H-ớng dẫn sử dụng bài giảng điện tử đối với gv-sv xiv
Phụ lục 6: Khai thác bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học xxi

Những chữ viết tắt trong luận văn

BGĐT Bài giảng điện tử
GTĐT Giáo trình điện tử
CSVC Cơ sở vật chất
KHKT Khoa học - kỹ thuật
TLGK Tài liệu giáo khoa
THPT Trung học phổ thông
MTĐT Máy tính điện tử
PTDH Ph-ơng tiện dạy học
PPDH Ph-ơng pháp dạy học
HTTP Hypertext Transport Protocol
FTP File Transfer Protocol
WWW World Wide Web
SCORM Sharable Content Object Reference Model


Công nghệ thông tin hiện nay đã đáp ứng đ-ợc yêu cầu của việc dạy và
học, đặc biệt dạy và học từ xa. Công nghệ truyền thông đa ph-ơng tiện 2
(multimedia) và công nghệ mạng (networking), đặc biệt là mạng toàn cầu
(Internet) đã giúp ích cho việc thực hiện khẩu hiệu Học ở mọi nơi (any
where), Học ở mọi lúc (any time), Học suốt đời (lifelong), Dạy cho mọi ng-ời
(any one) và với mọi trình độ tiếp thu khác nhau (all grades)".
Đến nay Khoa S- phạm đã góp phần đào tạo trên một nghìn sinh viên
hệ chính quy thuộc các chuyên ngành s- phạm Toán, Lý, Hoá, Sinh, Ngữ văn
và Lịch sử và nhiều lớp nghiệp vụ s- phạm đ-ợc mở tại Hà Nội và các địa
ph-ơng trong toàn quốc, hàng trăm học viên cao học và nghiên cứu sinh. Đào
tạo giáo viên chất l-ợng cao, bồi d-ỡng các chuyên gia giáo dục, truyền bá
khoa học giáo dục, mở rộng đào tạo trực tuyến và học tập điện tử đang là một
h-ớng phát triển của Khoa S- phạm.
Từ những vấn đề đã nêu ra ở trên, chúng tôi đã quyết định chọn nghiên
cứu: "Xây dựng bài giảng điện tử môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học
thuộc ch-ơng trình đào tạo cử nhân s- phạm của Khoa S- phạm - Đại học
quốc gia Hà Nội".
2. Mục đích nghiên cứu
2.1. Mục đích tổng quát:
Hoàn thiện việc xây dựng và triển khai dạy học điện tử áp dụng cho
môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học, thuộc khối kiến thức nghiệp vụ s-
phạm tại Khoa S- phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội.
2.2. Mục tiêu cụ thể:
- Xây dựng bài giảng điện tử đồng bộ và khép kín, bao gồm từ khâu
soạn bài đến khâu triển khai dạy học điện tử.
- Xây dựng qui trình h-ớng dẫn sử dụng bài giảng điện tử môn học
Ph-ơng pháp dạy học Hoá học, thuộc ch-ơng trình đào tạo cử nhân s- phạm

5.1. Về nội dung:
Nội dung nghiên cứu của đề tài chỉ tập trung vào việc xây dựng bài
giảng điện tử cho môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học phục vụ cho việc
dạy và học của sinh viên năm thứ t- và sinh viên học nghiệp vụ s- phạm,
ngành s- phạm Hoá học của Khoa S- phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội.
5.2. Về phạm vi quy mô thực nghiệm s- phạm:
Thực nghiệm s- phạm trực tiếp bằng bài giảng điện tử và bài giảng
thông th-ờng để so sánh đối chiếu trên đối t-ợng sinh viên năm thứ t- và sinh
viên NVSP, ngành s- phạm Hoá học của Khoa S- phạm.
6. Giả thuyết khoa học
Việc xây dựng và sử dụng bài giảng điện tử một cách hợp lý, khoa học
trong quá trình - dạy học môn ph-ơng pháp dạy học hoá học sẽ có tác dụng
nâng cao chất l-ợng dạy học, rèn luyện và phát triển kỹ năng t- duy, năng lực
sáng tạo cho sinh viên s- phạm.
7. Ph-ơng pháp nghiên cứu
7.1. Nghiên cứu lý luận
- Nghiên cứu tài liệu lý luận về việc xây dựng và sử dụng bài giảng điện
tử trong dạy học của các tác giả trong và ngoài n-ớc để làm sáng tỏ vai trò của
bài giảng điện tử trong dạy học.
- Nghiên cứu các tài liệu lý luận dạy học để làm sáng tỏ những quan
điểm đề tài sẽ vận dụng về việc xây dựng bài giảng điện tử và tổ chức dạy học
với sự hỗ trợ của bài giảng điện tử.
- Nghiên cứu tài liệu về nguyên tắc và kỹ thuật xây dựng bài giảng điện 5
tử trong dạy học bằng các phần mềm hiện đại, dễ sử dụng.
7.2. Ph-ơng pháp chuyên gia
Tham khảo ý kiến của các chuyên gia tin học, chuyên gia xây dựng các
phần mềm ứng dụng trong dạy học Hoá học ở nhà tr-ờng Trung học phổ

1.2.1. Một số khái niệm liên quan
1.2.2. Bài giảng điện tử v dạy học hiện đại
1.3. Nguyên tắc xây dựng bài giảng điện tử
1.4. ý nghĩa của việc áp dụng bài giảng điện tử
1.4.1. Tạo môi tr-ờng học tập mới
1.4.2. Phát huy vai trò, vị trí của ng-ời dạy và ng-ời học
1.4.3. Đổi mới ph-ơng pháp và hình thức tổ chức dạy-học
1.4.4. Những hạn chế khi sử dụng bài giảng điện tử và Internet
1.5. Bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học
1.5.1. Khái quát nội dung môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học
1.5.2. Đặc điểm và vai trò của môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học
1.5.3. Hỗ trợ quá trình dạy học của giảng viên
1.5.4. Hỗ trợ quá trình tự học của sinh viên s- phạm
1.5.5. Bồi d-ỡng giáo viên ở tr-ờng phổ thông
Ch-ơng 2. Xây dựng bài giảng điện tử môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học
2.1. Qui trình xây dựng bài giảng điện tử
2.2. Xây dựng cấu trúc của bài giảng điện tử
2.2.1. Cấu trúc chung 7
2.2.2. Cấu trúc bài giảng điện tử theo quan điểm s- phạm
2.2.3. Những cấu trúc thông tin cơ bản
2.2.4. Cấu trúc bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học
2.2.5. Cấu trúc nội dung cụ thể của từng Module
2.3. Thiết kế giao diện
2.4. Lựa chọn công cụ xây dựng bài giảng điện tử
2.4.1. Yêu cầu về ph-ơng diện công cụ
2.4.2. Một số công cụ thiết kế bài giảng điện tử
2.5. Kỹ thuật xây dựng bài giảng điện tử

Bài giảng điện tử trên thế giới hiện nay có thể đ-ợc triển khai d-ới rất
nhiều hình thức nh-: truyền hình hai chiều, cầu truyền hình (Two way TV),
mạng Internet, dạy học điện tử (E-learning), hội nghị, thảo luận trực tuyến
(Video Conferencing, Streaming Conferencing, Forum, Chat), th- điện tử (e-
mail), các phần mềm ICT hỗ trợ (MS PowerPoint, TurningPoint, Multimedia,
Simulation Software, các phần mềm chuyên dụng đ-ợc đóng gói, băng video,
đĩa CD-Rom, VCD
Dự án OCW (Open Course Ware - Học liệu mở) của MIT
(Massachusetts Institute of Technology)
1
đã triển khai từ tháng 4 năm 2001,
nhằm đ-a một phần lớn nội dung, ch-ơng trình giảng dạy các môn học đại
học và sau đại học tại MIT lên Internet để mọi ng-ời có thể dùng chung, tham
khảo. Cho đến nay MIT- OCW đã có khoảng 1.200 môn học thuộc nhiều lĩnh
vực khác nhau. Cuối năm 2004 đã có hơn 2 triệu độc giả tham khảo tài liệu
của MIT.
ở Việt Nam, nhiều tr-ờng đã tổ chức xây dựng giáo trình điện tử và đ-a
lên mạng Intranet, Internet cho sinh viên tham khảo. Tháng 3 năm 2007, Bộ 1
Địa chỉ: 9
Giáo dục và Đào tạo đã công bố th- viện giáo trình điện tử
2
trên Internet.
Việc xây dựng giáo trình điện tử và đ-a lên mạng Internet cung cấp
nhiều cơ hội học tập cũng nh- tài liệu tới sinh viên. Tuy nhiên, nhiều giáo

những bài giảng đó mới chỉ dừng lại ở mức độ đơn giản, một số bài giảng
đ-ợc soạn bằng phần mềm powerpoint hay phần mềm flash ch-a hội tụ đ-ợc
đầy đủ những tiêu chí của một bài giảng điện tử theo chuẩn SCORM.
Đa số các bài giảng mới chỉ chuyển biến từ nội dung của sách giáo
khoa thành nội dung của một bài trình chiếu bằng phần mềm powerpoint và
một số phản ứng hoá học đ-ợc mô tả bởi mô hình động flash hoặc ở dạng
phim (movie). Trong khi đó yêu cầu của một bài giảng điện tử phải có đầy đủ
các nội dung từ mục tiêu bài dạy đến các hình thức tổ chức dạy học và tài liệu
tham khảo kèm theo, đồng thời bài giảng điện tử còn phải thể hiện đ-ợc tính
t-ơng tác động giữa ng-ời dạy và ng-ời học, giữa ng-ời học và ng-ời học và
giữa ng-ời học và tài liệu phụ trợ.
Trên một số tạp chí hoá học chuyên ngành và các diễn đàn hoá học tại
địa chỉ website đã có những tác giả viết về
cách thức soạn một bài dạy học Hoá học ở khối phổ thông trung học bằng một
số phần mềm trình chiếu. Những bài viết này đã thể hiện đ-ợc một số ph-ơng
thức dạy học mới trong ch-ơng trình giảng dạy hoá học.
Một cách tóm l-ợc, có thể nói một số bài giảng điện tử mới chỉ tập
trung vào đối t-ợng Hoá học ở tr-ờng Trung học phổ thông, mà ch-a có sự
đầu t- nghiên cứu mở rộng ở các bậc học khác. Đặc biệt, môn Ph-ơng pháp
dạy học Hoá học giành cho đối t-ợng sinh viên s- phạm ngành Hoá học hầu
nh- ch-a đ-ợc triển khai xây dựng d-ới dạng bài giảng điện tử.
1.2. Bài giảng điện tử và dạy học hiện đại
1.2.1. Một số khái niệm liên quan
a. E-learning
Sự phát triển của khoa học và công nghệ đã kéo theo sự phát triển
của giáo dục và đào tạo, đặc biệt là công nghệ thông tin. Kết quả là thuật 11
ngữ E-learning ra đời, đánh dấu b-ớc ngoặt mới trong việc áp dụng công

định sự trao đổi giữa hệ thống quản lý đào tạo và các SCO (Sharable
Content Object - Đối t-ợng nội dung có thể chia sẻ đ-ợc) t-ơng ứng với
một module. Thực ra thì SCORM dùng các đặc tả mới nhất của AICC.
e. Bài giảng điện tử: là một tập hợp các học liệu điện tử đ-ợc tổ chức lại theo
một kết cấu s- phạm để có thể cung cấp kiến thức và kỹ năng cho học viên
một cách hiệu quả thông qua sự trợ giúp của các phần mềm quản lý học tập
(Learning Management System - LMS). Một bài giảng điện tử th-ờng t-ơng
ứng với một học phần hoặc một môn học.[5,tr25]
Các tài liệu học tập đ-ợc số hoá theo một cấu trúc, định dạng và kịch
bản nhất định, đ-ợc l-u trữ trên máy tính nhằm phục vụ việc dạy và học qua
máy tính. Dạng thức số hoá có thể là văn bản, slide, bảng dữ liệu, âm thanh,
hình ảnh, video số, các ứng dụng t-ơng tác v.v. và cả những tài liệu hỗn hợp
gồm các dạng thức nói trên.
f. Module bài giảng: là một phần của giáo trình điện tử, bài giảng điện tử
t-ơng ứng với một đơn vị kiến thức. Việc xác định đơn vị kiến thức th-ờng
đ-ợc tính theo một nội dung trọn vẹn cần cung cấp cho học viên hoặc một nội
dung đ-ợc cung cấp theo một đơn vị thời gian học. Một module th-ờng đ-ợc
tính t-ơng ứng với các ch-ơng mục trong bài giảng hoặc theo đơn vị một số
tiết học nhất định.[5,tr31]
g. Khoá học (Course): đ-ợc xác định bởi việc sử dụng một bài giảng điện tử,
cung cấp kiến thức hay kỹ năng cho một tập hợp xác định các học viên. Việc
giảng dạy này có thể có hoặc không có giảng viên hỗ trợ. Nh- vậy khoá học là
một lần tổ chức dạy cho một nhóm học viên một học phần hoặc một môn học
Một bài giảng có thể dùng cho nhiều khoá học.[5,tr32]
h. Sách điện tử (E-book): là các dữ liệu (chủ yếu là văn bản) đã đ-ợc số hóa,
định dạng theo chuẩn nhất định, có kèm theo các multimedia làm tăng khả
năng trực quan hóa và thao tác hóa của ng-ời đọc.[5,tr35] 13

đổi của ch-ơng trình, đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học, các ph-ơng
pháp triển khai quá trình dạy học, hình thức kiểm tra đánh giá, tăng khả năng
tự học, tự nghiên cứu của ng-ời học, mở rộng nguồn học liệu), việc áp dụng
triển khai giáo trình điện tử, bài giảng điện tử (E-lesson) có thể coi nh- một
giải pháp hữu hiệu nhằm tạo ra một hình thức dạy học mới, cho phép v-ợt lên
các giới hạn về không gian và thời gian, tạo ra cơ hội bình đẳng, phát huy tính
tích cực, chủ động của ng-ời học ở bậc đại học.[23,tr54]
Giáo trình điện tử, bài giảng điện tử (đ-ợc hiểu khái quát nh- sản phẩm
và quá trình) về cơ bản khác với giáo trình, bài giảng truyền thống ở những
điểm sau:
- Không bị giới hạn bởi không gian, thời gian (đẳng thời và bất đẳng
thời)
- Mềm dẻo, có thể t-ơng tác đ-ợc.
- Tạo ra môi tr-ờng học tập bình đẳng, phù hợp với các đối t-ợng khác
nhau.
- Tạo ra khả năng tích hợp mạnh mẽ các ứng dụng công nghệ trong dạy
học.
- Tạo ra sự thay đổi căn bản trong quan niệm về vị trí, vai trò của ng-ời
dạy, ng-ời học
Các bài giảng, khoá học đ-ợc thiết kế và triển khai với sự trợ giúp của
CNTT có thể tạo ra những chuyển biến v-ợt trội về chất so với các bài giảng,
khoá học truyền thống: ng-ời học có thể thao tác đ-ợc với nội dung. Nội
dung của dạy học truyền thống là những kiến thức khoa học đ-ợc chắt lọc và
đóng gói trong giáo trình, sách giáo khoa và đ-ợc chuyển đến ng-ời học một
cách cứng nhắc (ng-ời học không thể t-ơng tác, thao tác đ-ợc với nội
dung). Trong khi đó, nội dung của bài giảng điện tử (E-lesson) lại không phải
ở chính bản thân thông tin, tri thức, mà là cách tìm kiếm, lựa chọn, xử lý
thông tin, giải quyết vấn đề (Hiện vẫn tồn tại những quan niệm sai lầm cho
bản quyền nh- cơ sở dữ liệu quốc gia, các th- viện lớn của các tr-ờng đại học,
công ty [4,tr17]
Đối với thông tin thuộc nhóm thứ nhất, ng-ời học có thể mua đứt đoạn
một lần (các văn bản số hóa, sách điện tử, đĩa CD-Rom dữ liệu, video clip,
phần mềm học tập đóng gói v.v.). Đối với nhóm thứ hai, ng-ời học phải đăng
nhập vào những bài học (khóa học) cụ thể và đ-ợc cấp quyền truy cập và chiết
xuất thông tin.
Nguyên tắc t-ơng tác với nội dung dạy học. Các văn bản đ-ợc số hóa,
hình ảnh, âm thanh, biểu đồ, ký hiệu, phần mềm mô phỏng, thí nghiệm ảo
chứa đựng nội dung dạy học đ-ợc tích hợp theo ý đồ s- phạm trong bài giảng
điện tử sẽ tạo ra cơ hội giúp ng-ời học trở thành chủ thể tích cực trong chính
quá trình dạy học. Số l-ợng kiến thức và kỹ năng thu đ-ợc ở ng-ời học sẽ
t-ơng ứng với mức độ tích cực, chủ động, sáng tạo của chính chủ thể hành
động. Hơn nữa, mỗi ng-ời học sẽ có cơ hội lựa chọn cho mình khối l-ợng nội
dung, tốc độ học tập phù hợp (ví dụ, với một bài giảng, ng-ời học có thể tham
gia hay thao tác với số lần không hạn chế, việc chọn lựa nội dung không nhất
thiết phải theo trình tự bắt buộc ).[4,tr24]
Nguyên tắc trình bày nội dung bằng đa ph-ơng tiện trong xây dựng
giáo trình điện tử, bài giảng điện tử sẽ giúp kích thích đa giác quan trong quá
trình tiếp nhận, l-u giữ và xử lý thông tin, tăng sự chú ý, hứng thú và quan tâm
ở ng-ời học (ví dụ, một nội dung dạy học có thể đ-ợc thể hiện d-ới nhiều hình
thức khác nhau: văn bản, hình ảnh, biểu đồ, video clip, hoạt hình ). Học
thuyết s- phạm t-ơng tác (M. Roy & J. M. Denomme, 2005) dựa trên những
kết quả nghiên cứu của khoa học thần kinh nhận thức đã chứng minh rằng mỗi 17
ng-ời đều có một bộ máy học (cũng giống nh- có bộ máy hô hấp, tuần hoàn,
tiêu hóa ), có một cơ chế vận hành việc học của mình theo một cách riêng.
Do vậy, nhờ đa ph-ơng tiện, ng-ời học có thể chiếm lĩnh các nội dung dạy

Môi tr-ờng học tập hiện đại
1. Truyền thụ lấy ng-ời dạy làm
trung tâm
2. Kích thích đơn giác quan
3. H-ớng phát triển một chiều
4. Đơn ph-ơng tiện, đơn năng
5. Làm việc riêng lẻ, cá thể
6. Truyền tải thông tin
7. Học tập thụ động
8. Học sự kiện, học dựa trên những
tri thức có sẵn
9. Dạy học dựa trên những phản ứng
đáp lại, tái tạo theo mẫu
10. Cảnh huống tách biệt, không
thực tế
1. Học tập lấy ng-ời học làm trung
tâm
2. Kích thích đa giác quan
3. H-ớng phát triển đa chiều
4. Đa ph-ơng tiện, đa năng
5. Làm việc hợp tác, t-ơng tác
6. Trao đổi thông tin
7. Học tập tích cực, tìm tòi khám phá
8. Học dựa trên t- duy phê phán, sáng
tạo bằng việc ra những quyết định
9. Dạy học thích ứng dựa trên những
hoạt động có chủ định
10. Cảnh huống thực tế, xác thực

(Nguồn: New Learning Environments ISTE, 2000)

có thể tích hợp ngay đ-ợc giáo trình điện tử, bài giảng điện tử vào quá trình
dạy học thực tiễn hiện nay với kiểu học giáp mặt (Face-to-Face), cho lớp học
đông ng-ời mà vẫn đảm bảo đ-ợc yêu cầu phát huy tính tích cực, chủ động
sáng tạo của ng-ời học.
Thứ nhất, việc triển khai các bài giảng điện tử cho phép ng-ời học tìm
tới sự cân bằng giữa việc tích luỹ nội dung tri thức môn học và các chiến l-ợc
học tập thông qua việc tự định h-ớng, tự điều khiển, tổ chức, quản lý, tự đánh
giá chính việc học của mình. Do đó ng-ời dạy không còn giữ vị trí độc tôn
trung tâm tri thức, kho chứa tri thức nh- tr-ớc. Điều này hoàn toàn không
có nghĩa phủ nhận vai trò của ng-ời dạy. Trái lại, để có thể thiết kế đ-ợc
những giáo trình điện tử, bài giảng điện tử ng-ời dạy phải không ngừng nỗ lực
tìm kiếm các nguồn tài liệu bổ sung, ph-ơng pháp, hình thức triển khai mới