ĐA
̣
I HO
̣
C QUÔ
́
C GIA HA
̀
NÔ
̣
I
ĐA
̣
I HO
̣
C KHOA HO
̣
C XA
̃
HÔ
̣
I VA
̀
NHÂN VĂN
BÙI THỊ KIM PHƯƠNG

̣
C SI
̃
LI
̣
CH SƯ
̉
NGƯƠ
̀
I HƯƠ
́
NG DÂ
̃
N KHOA HO
̣
C: PGS.TS NGUYÊ
̃
N VĂN CHI
́
NH

H Ni – 2010
4
BẢNG BIỂU

Trang
Bng 1: 

, 4/2009
47
Bng 2: Ngh nghip cng Nhân Chính
50
3: 



n (KT2, KT3)
51
4:  

2009
61
Bng 5: Bing dit theo m dng  ng Nhân Chính
(2005 - 2010)
89
Bn sinh hot ca h  
100
Bng 7: Quy mô h  Nhân Chính
110

(Nhà bác Thun, Quan Nhân)
65
 cu trúc mt bng mt nhà ng 3 tng ca mi
chuyn (Nhà bác Tâm, s 5, ngõ 60, Nhân Hoà)
66
 cu trúc mt bng mt nhà ng kt hp vi kinh doanh buôn bán
(Nhà bác Kiu, cm Kin Thit, Nhân Hoà)
68
 cu trúc mt bng mt nhà mái bng
(Mô hình nhà cô Liên (cm Kin Thit, Nhân Hoà)
68
 cu trúc mt bng mt nhà cp 4
(Mô hình nhà bà Th, Nhân Hoà)
69
 cu trúc mt bng
Mt nhà truyn thng: 3 gian, 5 gian, kt cu ct g, mái ngói
70
 cu trúc mt bng m 
t Trung Hoà - Nhân Chính
72

6
 cu trúc mt bng m
73
 cu trúc mt bng mt nhà tr bình dân
74
 cu trúc mt bng mt ngôi nhà bit th ca dân s ti

81
 mt mô hình nhà có ngõ xc thng vào ca nhà

6. Lựa chọn địa bàn nghiên cứu 35
7. Bố cục luận văn 36
CHƢƠNG 2: NHÂN CHÍNH: TỪ LÀNG LÊN PHỐ 386
2.1. Nhân Chính thời kỳ trƣớc năm 1954 38
2.2. Nhân Chính dƣới thời kỳ bao cấp (1954-1986) 42
2.3. Nhân Chính thời kỳ đổi mới kinh tế (1986 – 1996) 43
2.4. Nhân Chính thời kỳ bùng nổ đô thị hóa (từ 1997 đến nay) 46
2.4.1.  46
2.4.2. 



, 

 49
 66
2.5. Tiểu kết 56
CHƢƠNG 3: KHÔNG GIAN CƢ TRÚ VÀ KIẾN TRÚC 57
3.1. Biến đổi về không gian cƣ trú và kiến trúc nhà ở dƣới tác động của đô thị hoá 57

8
 57
 63
3.3. Niềm tin tôn giáo liên quan đến ngôi nhà 82
3.4. Tiểu kết 87
CHƢƠNG 4: BIẾN ĐỔI CƠ CẤU KINH TẾ VÀ QUAN HỆ CƢ DÂN 89
4.1. Diễn biến sử dụng đất đai 89

 
Q hoá  các thành ph l i và thành
ph H p niên qua không hoàn toàn ch do công nghip hoá,
hii hóa, mà còn do viu chnh la gii hành chính, bin các vùng nông
 tr thành ni thành do yêu cu m r. Các làng ven
u chnh m. Hà Ni có
i ph. Cuc
sng ci dân khu v có s i.
Quá trình bii kinh t - xã hi t xã ngoi thành tr ng ni
thành là mng, bao gm: s chuyi ngh nghing
vic làm c  làm nông nghip sang phi nông nghip; s chuyn i
i sng xã hn, li sng t nông thôn sang li s; chuyn
i m dt, bi h t ng nhu cng, sinh
hoi sng  i b máy qun lý, hành chính t nông thôn (làng, xã)
 ng).
Cùng vnh m, Hà Ni tr 
các t vnh nhng bii v các mt vt cht và t chc xã
hi c, còn có s i ht sc quan trng v li sng ca các nhóm dân
   i  Hà Ni và dân mi chuy  y là
nhng v mà các nhà nghiên cn lý  các cp khác
u quan tâm.

10
Bên chin nay 




 . 

















2008 
. , 















 trong lòng thành
ph, 


. 






















.   , 





 n là nông dân sng
trong các làng c truyn nay thành nhng th dân bu cuc sng mi vi
thay trong sinh k, cách ng xi sng tâm linh.
2. Lịch sử vấn đề
 Vit Nam, v ng ci vi xã hng,
  c nhiu nhà khoa hc vi gii qu quan tâm. Ch trong
mu hi tho v ã có nhiu công trình nghiên cu
v các khía cnh khác nhau ca quá trình này.
Nhi nghiên cu v  Hà Ni ch yu t nh v
n Quo Thúy, Trn Huy Liu, Tr

11
Tu, Nguyn Tha H,  hóa 
Hà Ni.
Trn Qung cho rng c c Hà Ni gm có phn thành và
phn th. Thành là trung tâm v chính tr, quân s, ca nhi lo; vòng
n Png thành hay Hoàng thành, rn T Cm thành.
 Hà Ni, bên cnh thành có th ph ch. Hà Ni còn có các làng nông
nghip chen gia ph và ch  c gi là khu Thp Tam Tri. Trn Quc
ng trong cun “Hà Nội ngàn năm văn vật”  các thành c Vit Nam
 c  Vit Nam. Mt s bài nghiên cu ca ông  cp khá nhiu
khía cnh khác nhau v Hà Ni: Vị thế địa lý và lịch sử Hà Nội (1984), Qua di tích
đoán nhận phố phường Hà Nội cổ (1986), Thăng Long - Đông Đô - Kẻ Chợ (quy
hoạch chung và mảng chợ búa nói riêng) (1987), Giải ảo hiện thực về xứ Đống Đa
và gò Đống Đa (1989), Tìm về bản sắc văn hóa dân tộc của văn hóa Hà Nội
(1993), Hà Nội nghìn xưa những nghịch lý của phát triển (1994)
o Thúy có nhiu công trình vit v lch s Hà N  Thăng

Schenk trong cun Nơi ở và cuộc sống của cư dân Hà Nội  v quá trình
i và cuc sng c Tây - khu ph thi Pháp,
các bit th, dinh th, công s, khu tp th  tác gi c bit
nhn mn vai trò ca thc dân trong thi k ph Tây. Chính công cuc khai
thác thua ci Pháp  y sinh nhu cu phát trin
Hà Ni thành m kiu châu Âu vi nhng ph rng, các khuôn viên
và các khu bit th kiu pha trn kin trúc châu Âu và ba mà ngày nay chúng
ta vc.
Di sn kin trúc Pháp  c bit là Hà Nc nghiên
cu nhm tìm hiu nhng ng ca kin trúc, mô típ trang trí, cách thc t
chc không gian làm vic, sinh hot, công cng ti din mo kin trúc Hà Ni
trong th k Hà Nội - chu kỳ của những đổi thay,
hình thái kiến trúc và đô thị là tp hp các bài nghiên cu ca các ki
i Pháp và Vi khuyc này ca Hà Ni.
Thành ph Hà Ni thi k thc ph
n thc phê phán. Phn ln các tác phm thi k 1932 -1945 tp trung
miêu t thc tri ca xã hc các thiên phóng s c
Trng Phng, Tam Lang, Tr   thy các ông nh    hng
i, hoá thân vào mi kip sng, chui rúc vào khp các xó xnh, ngóc ngách ti
p nhúa c - th gii ca nhng tay anh chm, c bc
và nhng hn th
m nét s n gia tng l Hà Ni và nhi nghèo,
a xã hi ta thy tình trng cùng qun ca nhng tng lp ti
sn và dân nghèo thành th i ch  thc dân na phong ki   ng
i th dân, công chc, giáo viên th dân, vi nim tin vào tài trí ca mình h
quyt xây dng cho cá nhân mình mt s nghip, mt danh v s tn ti ca

13
mình thc s i ách thc dân, thân phn anh trí thc
nô l  b vùi dp tàn nhn (Sống mòn

Vit Nam trong thn 1979-1989 phn ánh các tính cht ca
mt nn kinh t k hoch tn 1989-1999 phn ánh
s chuyi t mô hình kinh t n kinh t th ng. Các phát hin

14
chính cho thy rng, trên c toàn qu hoá  Vit Nam b 
trong thi k 1979-t qu ca các chính sách kìm hãm nhiên
dân s là thành t quan trng nhô th trong c hai
thi k  t cách ng trong
n sau Đổi mới.
Đô thị Việt Nam trong thời kỳ quá độ (2006) ca nhóm tác gi Nguyn Th
Thing, Ph       n-Michel
Cusset, tp hp nhng kt qu chính ca nhóm nghiên cu Pháp - Vit trong
 vì s phát trin (PRUD) do B Ngoi giao Pháp tài
tr. Thông qua các công trình này, chúng ta có th hiu thêm nhng thách thc ca
quá trình phát trith  Vii hai áp lc kinh t và dân s, mt mt
do s chuyi t nn kinh t k hoch hoá tp trung sang nn kinh t th ng
toàn cu hoá và mt khác do dân s  i nhp quc t 
hoá nhanh, phát trin kinh t n/phân cp qu, hin
i hoá hình thc xây dm soát tt vi 
bii trong qun lý dch v  v.v. là nhi chính quyn
ng k .
Cùng vn Thăng Long - Hà Nội mười thế kỷ đô thị hoá ca Trn
Hùng, Nguyn Quc Thông (2004), nghiên cu quá trình hình thành và phát trin
c - Hà Ni nhm phác ho nên din mo c-
Hà Ni qua tng thi k lch s hóa, trin vng phát tri
th t s bing v din tích, dân s.
Trnh Duy Luân vi cun Tác động kinh tế, xã hội của đổi mới trong lĩnh
vực nhà ở đô thị (1998) cng kinh t - xã hi ci mi
trên  và v nhà ; ng thái ca quá trình sn xut nhà  

tác gi   ra có s i ít nhing mi quan h h
hàng, làng mc truyn thng vc gìn gi bo tn.
Cùng nghiên cu bii kinh t - xã h  tài
cp Vin do Nguyn Hu Minh làm ch nhiào nghiên cu “Biến đổi kinh
tế - xã hội ở vùng ven đô Hà Nội trong quá trình đô thị hóa”. Các tác gi  ra
rng: S chuyn bit ngt v hành chính có th làm cho mt b phn dân
p chun b vi nhi ca cuc s, dn n nhng hng
ht. Nhp su xã hi và các mi quan h xã hi  nông thôn có th thay
i mn. Bên cnh s i các chun mng là s
, hành vi và ng x ca mi sng
i. Cùng vi nhnh c  tài “Những biến đổi kinh tế - xã hội ở
Dịch Vọng trong quá trình đô thị hóa từ Làng, Xã thành Phường”, các tác gi
 ra nh yu trong vic chuyi vic làm ci dân
 hóa là  hc vn, tay ngh thp và thiu vn. Ti nhng vùng
 phi nông nghin t trng và theo các tác gi  tài
nhng yu t ng ch yn s i ngh nghip c
 hóa là: s c, s hình
thành các khu công nghip, mi giao thông phát trin, s i quyn s

16
dt c tn ti các ngành ngh truyn thng c
ng tiêu th, s phát trin ca khoa hc và công ngh. Do có s i trong
u ngh nghiu ngun thu và mc sng c
i nhng bii v ngh nghiu ngun thu và
mc sng là nhng bii v kin trúc nhà  h tng vng. Kt
qu nghiên cu c n ra nhng bii
i sng xã hi trong khuôn mi sng tinh thn,
quan h ng x và s dng thi gian ri. Theo các tác gi, khi thu nhlên,
i sc ci thin, ng nhii
sng tinh th hc vn. Tính cht cng làng xã 

hu kin sng c tt yu s dn nhng khuôn mu hành
vi và li sng ca h. V hóa din
ra làm bii cu trúc xã hi s tt yu dn nhi trong mô hình
ng x, các quan ning giá tr thích ng vng xã hi
mn nhân t n li s c ta hin nay tác gi cho
rng, vi nhiu yu t t li s
p vi s pha trn trong vic tip thu và ph bin các chun mc
khác nhai s- xã h. S phân tng xã hi, phân hóa
t li sng ca li giàu
có, trong s n vi li sng ci nghèo. Ngoài ra tác gi còn
t các yu t n li s  thng qun
lý, ý thc pháp lut ci dân, tính cht phc tp v ngun
gc xã hi cu kin sa h.
Ngoài ra, còn phi k n tác phm: Biến đổi của văn hóa đô thị Hà Nội -
Thực trạng và giải pháp (2010) c, Biến đổi văn hóa đô thị Việt
Nam hiện nay (2006) ca Nguyn Thanh Tun, Những biến đổi về giá trị văn hoá
truyền thống ở các làng ven đô Hà Nội trong thời kỳ đổi mới n Giá, 2007),
Đô thị hóa - một số vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam ca Hà Huy Thành
trong sách Phát triển đô thị bền vững 
Có th nói nhng công trình k        thc tin
n trong quá trình phát trin  c ta hi
trình nghiên cu mt cách tng th   c ta hi
quan trng cho vic tip tc nghiên cu sâu các v v i sng tinh thn, v
 i s. Các nghiên cu này ng nng v nh
ng chính sách trong khi còn rt ít các kho cu dân tc hc mô t quá trình
chuyi li sng ci dân t các làng c truy.


 u mng hp c th ca mô hình chuyi t
n pha bàn nghiên cng Nhân Chính  vn gc gác t


















 . Các nhà honh chính sách nhng
- gng gim thiu s khác bit gia th dân và nông dân, gia
thành th 



 n ch dòng dân s v các thành ph và
ng dòng di dân ti các khu công nghip và các làng kinh t mi  min núi và
ho. Vì v hoá  Vit Nam nói chung và Hà Ni nói riêng
phát trin chm chp. T l   l
này mi ch t 19% [Vin Xã hi hc, 2003].
 min Bc dn dt bi hc thuyt xã hi ch h 
dng chic công nghip hoá da trên công nghip nng (vi s tr giúp ch

i mi
3
kinh t bu chính thc t  gim
dn nhng hn ch v m trú, tm vn sau Đổi mới 
ng kinh t, khuyn khích các dòng di dân t 
thp niên 1990 và nht qu

1




 

2


3




20
là, m n sau Đổi
mới. Mc dù chính ph không trc tip khuyn khích nh, nht l
th ln, nn kinh t th n hành trong hai th

Nhìn chung, trong nhiu thp k i ch  bao cp, và ngay c g
khi nn kinh t ng th ng, Vit Nam vt
chính sách rõ ràng v i k  t khu vc

 ng vi tng khu. Tuy nhiên, 

  Hà Ni thi
hii không dic li nhng
hình thc, m và quy mô khác nhau. Có th khái quát các hình th


 Hà N 
trong thi k kinh t bao cp bao gm các khu tp th xã hi ch 
i k bao cp bao gm: s hình thành ca các khu công nghip 
các vùng ngoi vi, s phát tri mi theo quy hoch; (4) S xut
hin và tn ti ca các xóm liu, xóm ma, xóm nhy dù, g
trú bt hp pháp c vùng nông thôn ca các tnh lân c
Hà Ni; (5) Mô hình t n ph hay c th  rng thành
ph lên các làng c truyn và s bao gc ni th. Mi
 hóa có nhm riêng v dân s hc, ki h
tng, mc sng x và li sng khác nhau.
3.2.1. Mô hình khu phố cũ
Hà Ni, th c hình thành t cách
 ki trong ting Vit là thành thị hay đô thịc to thành
t hai yu t khi ngun ch yu. Yu t th nht là thành hoc đô ch mt toà
p trung quyn lc, h thng chính tr u, luôn
khép kín trong bn bng thành kiên c. Yu t th hai là thị .
u t  phát trin khu ph buôn bán bên ngoài nhng bng
 c vi các hoi, th
công nghia dân.
Các nghiên cu v Hà Ni cho bii thi Pháp thuc, gi
c kính vn tn ti các làng nông nghip chen gia ph và ch [Nguy 
Chính 1985, Nguyn Quang Ngc - Nguyt b phn quan
trng to nên dáng dp ca Hà Nng ph nh ca th th công và tiu

Chính, 2008].
3.2.2. Mô hình ĐTH trong thời kỳ kinh tế bao cấp
Thi k t n 1986 là thi k Vit Nam phi tri qua các cuc chin
tranh, b cô lp và khnh nn kinh t ng ca Liên Xô. T lúc này, Hà
Ni mt ln na thoát khi s có mt bc ngoài, n lc xây
dng th a mc mi. Lúc này chính ph không còn hài lòng vi
nhng di sc xây dc xây di thi Pháp thuc, bi h phi
din vi s xung cp nng n ca các ngôi nhà. T 
c lp, Ving chính sách xã hi nhng nhng nhu
cu ca các thành ph ln  min Bc v mt nhà . Mt loi hình nhà  m
ng nhu cu v m c xây dng  ngoài phm vi m
n tp th (KTT). Các khu nhà nc xây dng
theo mô hình nhà  tp th cc du nhp vào Vit Nam qua Trung
Quc, Bc Tric xã hi ch n kinh t k
hong th nghim mô hình này.  Hà Nc xây dng

23
c ht ti nhng khu vm vi thành phc
tp trung tn nht, rc m rng ra ti sát phn
ranh gii phía ngoài ca thành ph, dng giao thông và nhng yu t
c khác. Nhng ng là ba hoc bn tng hp thành mt
khu rng lc xây dng, kiu nhà này phát trin mnh  Hà Ni. Nhà không
c xây dng xung quanh nhng khu thit b h tng tp th, gn mt làng
 ng t mt s ci thin v u kin sng cho
i dân thành ph. [Trn Hùng, Nguyn Quc Thông, 2004]
Trung T, Thanh Xuân, Ging Võ là ba khu tp th ln, tiêu biu cho chính
sách xây dng nhà tp th ng Võ và Thanh Xuân là hai khu
va có nhà  va có công trình công cc ngoài.  hai khu này,
 gng phân chia khu nhà , cng giao
thông. Bng là kt qu ct xây dng m tiêu biu

nhng khu nhà  cho cán b c t các tn. Do
thing nhiu nhà  h tng và công
trình công cng kp vi nhu cu. Tình hình càng tr nên bc
p th c xây dn gii quyt tình trng tp trung dân.
Trong bi c u nhng n
lc trong vic quy hop mi ti Hà Ni. Các
khu công nghic xây dng trong thi k i 
Long, khu công nghing, khu công nghip B
công nghip Thch Bàn, Gia Thun nay Hà Ni có 11 khu công nghip và
ch xut. Theo quynh ca th ng chính ph 
lai Hà Ni s có 30 khu công nghip - ch xut ch yu nm  i
thành. Các khu vt b phn khá l các vùng nông
thôn ven Hà Ni và các tnh lân cn tìm kim ving thi hình thành
các dch v c v cho công nhân (ng, gii
hình thành hàng lot các khu nhà , nhà tr cho công nhân
nghèo, i nó là các dch v t phát dành cho công nhân.
ng trong các khu công nghip này ch yu là tr, gm 2 nhóm
chính: công nhân trc tip làm vic trong khu công nghip và nhi làm
dch v, hình thành xung quanh các khu công nghip - . V bn cht, quá
trình di -  vào các khu công nghii
sng ca cng  các khu công nghip và nhi làm dch v.
Vic thu hút dân s  công nghip, to nên mt hình thái
khác vc. Mu kinh t ca khu vc này ch yu là công nghip và
dch v i sng li mang nhim nông thôn b 
yu là nhng t nông thôn. Hin nay nhiu v t
ra  khu v v u kin sng, v ng, v v sinh, và t
nn xã hc bit nhiu nghiên cm dng tình
dc các n công nhân và v nhi khu vc này.

25

t th. Giá cho m  
 các dch v   ng cho vic sinh hot mà ch
nhu kin kinh t mi có ti sng  ng lp dân nghèo
không th u kin  y, v mt li sng mà
 i mi ni, h là nhi có thu nhp khá tr
lên, và là nh dân trí cao. Hà N
i sng khác nhau trong quá trình này.

26
3.2.4. Sự hình thành các xóm liều và xóm di cư
Thut ng t hin gi
 ch nhng khu v nhng th dân
nghèo ln chim nhng khu vc b hoang trong thành ph  
làm vic. Nhi sng  ng bt chp nhnh ca
pháp lut, sng trong nhng ngôi nhà ti tàn và tm b trong khi bn thân h ít có
i tip cn các dch v xã hi so vi nhu
y thì  Hà Ni có khá nhiu xóm liu. Tuy nhiên các xóm này ch yc
tìm thy  khu vc ven sông Hng, gm c
Thành Công, và nhng xóm khác  ngoi ô các qun Thanh Xuân, Hoàng Mai và
Cu Gi

[Nguy
i là mt hing mi   Vit Nam mà
ngay t thi thu, gi i t 
ngày càng nhanh thì các xóm liu hình thành càng nhiu, tràn ra  tt c nh
có m ng h các gm cu nn ánh bn
cht ci ôi vi quá trình ô th hóa là quá trình nghèo kh hóa
ô th din ra  mt b phn dân di c. Các khu nhà  chut xut hin xen ln vi
các khu dân c ô th ông úc. Nhng nga xã hi sng
xen ln vi nhng dân c ô th có i sng cao, ã to cho bc tranh ô th  Hà