SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT ĐÀO DUY TỪ
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ XUẤT MỘT CÁCH TIẾP CẬN
TÁC PHẨM “RỪNG XÀ NU” CỦA NGUYỄN TRUNG THÀNH
Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Hằng
Chức vụ: Phó Hiệu trưởng
SKKN thuộc môn: Ngữ văn

THANH HOÁ NĂM 2013.
www.sangkienkinhnghiem.com
A. ĐẶT VẤN ĐỀ:
Như chúng ta đã biết, công việc dạy Ngữ văn hiện nay đang gặp rất nhiều
khó khăn. Đây là hiện tượng chung do nhiều nguyên nhân chủ quan, khách quan
mang lại. Một phần do bản thân giáo viên chưa thực sự thu hút được học sinh
“theo đuổi” môn học này và chưa đáp ứng được nhu cầu nhận thức, thẩm mỹ
ngày càng cao của người học cũng như của thời đại. Một phần do kỹ năng khai
thác thông tin, tác phẩm của học sinh trong trường THPT còn lúng túng. Xuất
phát từ thực tế đó, bản thân tôi luôn trăn trở, suy nghĩ, tìm tòi phương pháp,
hướng tiếp cận-khai thác tác phẩm để vận dụng trong từng bài dạy cụ thể nhằm
tháo gỡ cho riêng mình những khó khăn chung trong việc giảng dạy. Ở bài viết
này, trong phạm vi cho phép, tôi chỉ trình bày một hướng “khai thác” phần trích
tác phẩm “Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành: khai thác, tìm hiểu tác phẩm
trong mối quan hệ với hoàn cảnh lịch sử và chỉnh thể tác phẩm văn học.
B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
I. Cơ sở lí luận:
Trong quá trình dạy-học văn ở trường THPT, giáo viên và học sinh gặp
không ít những khó khăn từ phía đặc trưng bộ môn. Đối với học sinh, việc
chiếm lĩnh kiến thức một tác phẩm văn học khác với tiếp nhận kiến thức của các
môn khoa học khác. Đòi hỏi học sinh phải biết cảm thụ, có phương pháp phân
tích nội dung, tư tưởng, tâm lí-tính cách nhân vật, ngôn từ nghệ thuật của tác

những biến cố đời tư của tác giả mà điều quan trọng là các sự kiện, biến cố ấy đã
tạo nên nét đặc trưng gì của thời đại và cá nhân nghệ sỹ. Những biểu hiện khác
nhau của đặc trưng ấy đã đi vào tác phẩm bằng quy luật nào? Tiếng vọng của
nó? Cũng tương tự như vậy, những nhu cầu thẩm mỹ của thời đại và của cá nhân
nhà văn đã tạo nên sự hình thành phong cách nghệ thuật, thi pháp giai đoạn văn
học và của mỗi nghệ sỹ như thế nào? Điều đó thể hiện trong tác phẩm ra sao?
Tất cả đều là những cơ sở - bản chất của vấn đề để chúng ta tìm hiểu tác phẩm.
1. Những thông tin tìm hiểu chung:
www.sangkienkinhnghiem.com
- Bối cảnh lịch sử, xã hội: tác phẩm được công bố năm 1965. Thời điểm này
có những sự kiện: Mỹ một mặt đổ quân ồ ạt vào Miền Nam, mặt khác ráo riết
ném bom phá hoại Miền Bắc, với lời tuyên bố láo xược: “Đưa Miền Bắc trở về
thời kỳ đồ đá”. Những hành động đó của Mỹ đã chạm vào một vấn đề nhạy cảm:
Danh dự, phẩm giá và sự tồn vong dân tộc. Điều này trước đó, do tính chất cuộc
chiến, chủ yếu người Việt đánh nhau với người Việt, nên nó chưa trở nên bức
xúc. Giờ bỗng bùng lên tạo nên nét tâm thế thời đại: Quật khởi, vùng lên
- Về hoàn cảnh riêng của tác giả: Nguyễn Trung Thành quê ở Quảng Nam,
tập kết ra Bắc. Năm 1962, ông trở về Nam tham gia cuộc kháng chiến chống
Mỹ. Việc Mỹ đổ quân vào Miền Nam (1965) mà trực tiếp là bãi biển Chu Lai,
một phần mảnh đất quê hương ông, đã tác động sâu sắc đến tâm lý tác giả. Điều
đó kết hợp với những gì Nguyễn Trung Thành nghe và thấy ở Tây Nguyên trong
quá khứ, hiện tại (trong đó có phong trào Đồng Khởi) tạo nên nhu cầu viết.
Trước “Rừng xà nu”, Nguyễn Trung Thành đã viết tùy bút “Đường chúng ta đi”.
Tác phẩm “Rừng xà nu” ra đời trong tâm thế của tác giả, bởi thế, sự quật khởi
vùng lên của Làng Xô Man, sức sống của dân tộc cùng với chân lý: Chúng nó
cầm súng, chúng ta phải cầm mác” là tiếng vọng của thời đại. Dạy “Rừng
xà nu” nếu không chỉ ra được mối liên hệ bản chất ấy giữa trong và ngoài tác
phẩm hoặc chỉ ra hời hợt, chiếu lệ thì không thể dựng được không khí sử thi của
truyện, do đó cũng không dựng được hình tượng truyện.
- Đặc trưng về thể loại, cốt truyện, kết cấu tác phẩm

năng sinh sôi ( qua các tín hiệu nghệ thuật, giáo viên hướng dẫn học sinh rút ra
các đặc điểm đó). Rừng xà nu xuất hiện như một bộ ngực che chở cho dân làng.
Nó có mặt trong cuộc sống thường ngày của người dân ở mọi ngõ ngách: trên
con đường Tnú trở về, trong ánh lửa của những ngọn đuốc, trong cuộc tiễn đưa
Dường như cuộc sống con người Xô Man đã hóa thân trong nó, tạc nên những
dáng hình, tư thế Xà Nu Hình tượng Rừng Xà Nu trở thành một biểu tượng có
www.sangkienkinhnghiem.com
kích cỡ sử thi tượng trưng cho phẩm chất của một cộng đồng. Cuộc trở về của
Tnú trước hết được đặt trong tương quan với Rừng xà nu. Điều đó có nghĩa Tnú
cũng là một cây xà nu, một phần không thể tách rời của cánh rừng đó.
•
Dân làng Xô Man: đó là những con người với tên gọi cụ thể: Cụ
Mết, Zít, bé Heng, bà cụ Leng, ông già Tâng, anh Prôi Nhưng thực chất họ là
một hình tượng đám đông. Họ là hiện thân của cộng đồng đón tiếp Tnú trở về
như một phần máu thịt của mình bị xẻ tách ra, giờ về lại. Chất sử thi toát lên ở
cả bề mặt bởi tiếng cười nói rộn ràng, ấm áp và cả ở bề sâu của tiếng vọng tâm
linh giao hòa giữa người về và kẻ đón. (Khác với mọi người, Tnú về với làng,
gia đình của anh đã không còn nữa). Dựng hình tượng làng trong quan hệ với
Tnú, phải khắc chạm được điều đó.
•
Làng còn bao hàm những chi tiết cụ thể tưởng như ngẫu nhiên
nhưng thực sự có ý nghĩa, đặc biệt đối với Tnú. Đó là hình ảnh một cây lớn
đổ ngang đường, là âm thanh tiếng chày Với Tnú, cây đổ bên đường gợi kỉ
niệm yêu thương về lần gặp Mai sau 3 năm ở tù về. Lúc đó Mai đã là một thiếu
nữ. Những giọt nước mắt ngày ấy của Mai vẫn ấm mãi trong anh cho đến bây
giờ Kỷ niệm cũng gợi lên trong Tnú nỗi đau về cái chết của vợ con từ sự
phân tích này, giáo viên cần hướng dẫn học sinh rút ra kết luận: Làng Xô Man
với Tnú là như vậy đó. Nó gắn bó với anh không chỉ bằng kỷ niệm yêu thương,
bằng những gì cụ thể nhất . như một con đường, một thân cây bị đổ mà cả
bằng mạng chết của người thân và cả máu của anh nữa. Trở về với làng tức là

từ những ngọn đuốc từ các ngả đường kéo về nhà cụ Mết, bếp lửa rực đỏ, đám
đông dân làng vây quanh, trong đó nổi bật hình ảnh Tnú, Zít và đặc biệt là cụ
Mết Với mục đích dựng dậy một không gian sử thi trong thực tại, từ đó gợi
một không gian sử thi trong quá khứ sâu thảm lịch sử, văn hóa với những câu
chuyện anh hùng ca thời xa xưa và tập quán kể chuyện “Khan” của các bản làng
Tây Nguyên. Nó tạo nên chất sử thi vừa thực, vừa ảo, vừa hiện hữu, vừa sâu
www.sangkienkinhnghiem.com
thẳm, sương khói kiểu Nguyễn Trung Thành. Trong không gian ấy, người giảng
cần lưu ý đặc biệt đến hình tượng cụ Mết với những lý do sau:
Ở nghĩa cụ thể, cụ Mết là người kể câu chuyện bi tráng của cuộc đời Tnú
và dân làng Xô Man. Qua đó, tác giả khắc họa những phẩm chất sử thi của Tnú
như: Sự gắn bó sâu nặng với cộng đồng, sự dũng cảm, gan góc, sức chịu đựng,
sức sống mãnh liệt, tình yêu thương người thân, lý tưởng sống Tất cả đều ở
cấp độ phi thường, khác thường, đại diện cho cộng đồng và gắn chặt với truyền
thống lịch sử, văn hóa
Ở ý nghĩa khái quát, cụ Mết là hiện thân của cộng đồng, lịch sử. Trong
trường hợp đó, cụ trở thành điểm tựa tinh thần cho làng Xô Man, cho Tnú
trong cuộc chiến đấu hiện tại. Cụ còn gợi dậy hình ảnh của những nghệ sỹ dân
gian thời xa xưa (sau đó là một truyền thống văn hóa) trong vai trò kể một câu
chuyện “Sử thi” thời hiện đại về cuộc đời Tnú. Đó cũng là cách để Nguyễn
Trung Thành tạo nên sự liên hệ bản chất giữa quá khứ và hiện tại, trong đó mạch
chảy xuyên suốt là tình yêu cộng đồng, là sức sống Tây Nguyên, là chân lý lịch
sử: “Chúng nó cầm súng ta phải cầm mác”.
Bởi thế, không phải ngẫu nhiên mà tác giả tả cụ Mết với một cơ thể rắn
chắc, ngực căng như cây xà nu, giọng nói ồ ồ, râu dài đến ngực. Cũng không
phải ngẫu nhiên, Nguyễn Trung Thành lại để cho cụ Mết nói trước đám đông
dân làng: “Ông già, bà già biết rồi. Thanh niên có đứa chưa biết, có đứa chưa
biết rõ. Còn lũ con nít thì chưa biết. Tnú, anh Tnú của chúng mày về rồi đó
Đấy, nó đấy, nó đi giải phóng quân đánh giặc, nay nó về thăm làng một đêm
Nó là người Strá mình. Cha mẹ nó chết sớm, làng Xô Man này nuôi nó. Đời nó

văn hóa làng quê ấy đã biết khai thác nó. Giảng nhân vật Tnú trong đoạn này,
qua hệ thống câu hỏi dẫn dắt, bằng tài năng của mình, người dạy phải vừa cùng
một lúc phân tích các hình tượng vừa làm rõ đặc điểm sử thi của hình tượng.
Tnú dưới sự soi sáng của phong cách, thi pháp Nguyễn Trung Thành, qua đó
khắc họa cho học sinh những đơn vị kiến thức cơ bản nhất.
2.3 .Tnú ra đi.
www.sangkienkinhnghiem.com
Ai cũng biết, người tiễn Tnú đi sau một đêm ở làng là cụ Mết, Zít và
cả Rừng xà nu nữa. Điều cần khắc họa cho học sinh, theo tôi không phải là gì
khác mà là tính sử thi của cuộc tiễn. Nó thể hiện ở cả người đi và kẻ ở. Người đi
(Tnú) sau một đêm ở làng đã có cơ hội kiểm nghiệm lại tất cả những gì tốt đẹp
nhất mà mình có. Đồng thời cũng có được những gì dân làng cho và tiếp sức
cho mình. Anh ra đi trong tư thế đại diện cho cộng đồng. Người ở, trong phút
đưa tiễn này cũng đại diện cho cộng đồng, một cộng đồng mà trên mình đã và
đang mang những vết thương rỉ máu nhưng vẫn tràn đầy sức sống (“thể hiện ở
cảnh tượng đạn đại bác đêm qua đã đánh ngã bốn, năm cây xà nu to. Nhựa ứa ra
ở những vết thương đang đọng lại, lóng lánh nắng hè. Quanh đó, vô số những
cây con đang mọc lên. Có những cây mới nhú khỏi mặt đất, nhọn hoắt như
những mũi lê”). Họ đưa tiễn một phần máu thịt của cộng đồng mình hòa vào
một cộng đồng lớn với một niềm tự hào sâu sắc. Bởi thế, tác giả cho xuất hiện
cuối tác phẩm hình ảnh “Ba người đứng ở đây (tức là cửa rừng xà nu gần con
nước lớn) nhìn rất xa. Đến hút tầm mắt cũng không thấy gì khác ngoài những
rừng Xà Nu nối tiếp chạy tít chân trời”. Tóm lại, đó là cuộc tiễn đưa giữa cộng
đồng với cộng đồng mà xung quanh họ, dưới chân họ, trong lòng họ đều âm
vang mạch sống của quê hương, đất nước.
IV. Kiểm nghiệm:
Trên đây là phần trình bày của tôi về một hướng giúp học sinh tiếp cận,
khai thác tác phẩm “Rừng xà nu”. Hướng tiếp cận này tôi đã thử nghiệm kết hợp
ở một vài khóa, lớp học sinh :
Năm học Dạy ở các lớp