ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHẠM THỊ NHUNG

NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT
SỐNG ĐỌA THÁC ĐẦY CỦA MẠC NGÔN LUẬN VĂN THẠC SĨ
VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI

Hà Nội - 2012
LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

1.2. Kết cấu đặc trưng trong Sống đọa thác đầy 17
1.2.1 Kết cấu mô phỏng theo phương thức tự sự truyền thống 17
1.2.2. Kết cấu đồng hiện, lồng ghép 22
1.2.3. Kết cấu vòng tròn 27
CHƯƠNG 2: NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN 30
2.1. Người kể chuyện 30
2.1.1. Khái niệm người kể chuyện 30
2.1.2. Sự đa dạng của ngôi kể 32
2.1.2.1. Người kể chuyện ở ngôi thứ nhất 33
2.1.2.2. Người kể chuyện ở ngôi thứ hai 36
2.1.2.3. Người kể chuyện đặc biệt Mạc Ngôn 39
2.2 Điểm nhìn 43
2.2.1 Khái niệm điểm nhìn 43
2.2.2. Các kiểu điểm nhìn 43
LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
2
2.2.2.1. Điểm nhìn trẻ thơ 43
2.2.2.2. Điểm nhìn hư ảo 45
2.2.2.3. Điểm nhìn súc vật 47
CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG NHÂN VẬT 53
3.1 Khái niệm nhân vật 53
3.2. Đặc điểm nhân vật 55
3.2.1. Nhân vật của Mạc Ngôn xuất hiện với cá tính rất riêng biệt. 55
3.2.2. Nhân vật luôn đấu tranh cương quyết cho quyền riêng của mình. 57
3.2.3. Nhân vật là những người dân bình thường nhất. 58
3.2.4. Nhân vật mang những nét kì ảo 58
3.3 Một số loại hình nhân vật 60
3.3.1. Tây Môn Náo - Kiếp luân hồi thể hiện nỗi đau khổ của con người 60
3.3.2. Mặt Xanh - Kẻ chống đối “cách mạng” mang khát vọng con người. 63

vùng đất Cao Mật, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc.
Là cây bút tiêu biểu cho văn xuôi đương đại thời kỳ đổi mới, tác phẩm của
Mạc Ngôn đã làm thay đổi diện mạo của nền văn học đương đại. Được xem là nhà
văn có bút lực mạnh nhất hiện nay ở Trung Quốc, là “nhân vật khai phá của thế kỷ
XX” ở Châu Á, Mạc Ngôn đã và đang trở thành một hiện tượng trên văn đàn Trung
Quốc và Thế giới. Mới đây, ông đã được trao giải thưởng Nobel văn học 2012. Giải
thưởng đó là sự ghi nhận và đánh giá chính xác nhất về những gì Mạc Ngôn đã
cống hiến cho nền văn học Trung Quốc và thế giới. Lựa chọn Mạc Ngôn để nghiên
cứu và tìm hiểu, chúng tôi muốn thông qua một cây bút xuất sắc để có cái nhìn
khách quan về quá trình đổi mới nền văn học của Trung Quốc, cũng như thấy được
nét đặc sắc của cây bút này.
LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
4
Mạc Ngôn thành công ở cả trên ba thể loại là tiểu thuyết, truyện vừa và truyện
ngắn. Đặc biệt, ở thể loại tiểu thuyết, không ít các tác phẩm của ông được dịch ra
nhiều thứ tiếng trên thế giới và được giới nghiên cứu đánh giá cao như: Báu vật của
đời, Đàn hương hình, Gia tộc cao lương đỏ…. Ở Việt Nam, các tiểu thuyết của
Mạc Ngôn đã được xuất bản khá đầy đủ, được đông đảo bạn đọc quan tâm, được
các nhà nghiên cứu phê bình chú ý và đánh giá cao.
Một tác phẩm gần đây nhất của ông cũng được bạn đọc trong nước và thế giới
quan tâm là Sống đọa thác đầy. Đây được coi là cuốn tiểu thuyết khẳng định thêm
một lần nữa sức mạnh tài năng và ngòi bút phi thường của nhà văn vùng đất Cao
Mật này.
Sống đọa thác đầy (生死疲劳) là tác phẩm mới của Mạc Ngôn, được xuất bản
năm 2007. Tác phẩm đánh dấu sự thành công đỉnh cao của ông cả về nội dung và
hình thức: thể hiện được cuộc sống và những bước đi lên của lịch sử đất nước
Trung Quốc; nghệ thuật thể hiện mang đậm tính hiện đại phương Tây, cách tiếp cận
mới mẻ, tạo ấn tượng đối với độc giả khiến họ muốn tìm tòi và khám phá.
Một trong những yếu tố khẳng định văn tài của Mạc Ngôn trong thể loại tiểu

thuyết của nhà văn vùng Đông Bắc Cao Mật.
Tiểu thuyết của Mạc Ngôn đã chinh phục được nhiều bạn đọc trong và ngoài
nước. Đó là bởi không những ông đã đi sâu miêu tả đời sống chân thực của con
người, phong tục tập quán ở nông thôn, những xung đột ý thức mới và cũ trong
cuộc cải cách… mà quan trọng hơn là phong cách nghệ thuật độc đáo của ông.
Phong cách đó không giống với bất cứ của một nhà văn nào trên thế giới.
Xuất phát từ thực tiễn trên, việc nghiên cứu tiểu thuyết của Mạc Ngôn nói chung
và cụ thể là yếu tố nghệ thuật tự sự về kết cấu và người kể chuyện, nhân vật trong tiểu
thuyết Sống đọa thác đầy, chúng tôi muốn khám phá sâu hơn về khía cạnh nghệ thuật,
phong cách viết truyện để thấy được cái “không giống một ai” của ông.
2. Lịch sử vấn đề:
Trên thực tế, các tác phẩm của Mạc Ngôn đã trở thành đối tượng của nhiều nhà
nghiên cứu trên thế giới. Họ tìm hiểu các tác phẩm của nhà văn này trên nhiều
phương diện khác nhau như: đề tài, nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệu…
Trong đó, vấn đề về nghệ thuật tự sự và tìm hiểu yếu tố mới lạ vẫn được nhiều nhà
LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
6
nghiên cứu quan tâm và đánh giá cao. Những tài liệu nghiên cứu về Mạc Ngôn trên
cơ sở liên quan tới vấn đề kết cấu và người kể chuyện trong một số tác phẩm của
ông, chúng tôi đã sưu tầm và thấy được có sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu.
2.1. Tài liệu Tiếng Việt
2.1.1. Tài liệu do Mạc Ngôn viết
Phần tài liệu này bao gồm những bài trả lời phỏng vấn và những diễn thuyết
của Mạc Ngôn ở trong và ngoài nước được dịch giả Nguyễn Thị Thại dịch ra tiếng
Việt trong 2 cuốn sách là: Mạc Ngôn và những lời tự bạch, Lâm Kiến Phát -
Vương Nghiêu, NXB Văn học, 2004 và Chuyện văn chuyện đời, Mạc Ngôn, NXB
Lao Động, 2004. Ngoài ra, còn có một số tờ báo và các bài phỏng vấn trên nhiều
trang mạng điện tử. Các tài liệu này đã đề cập đến nhà văn Mạc Ngôn trên nhiều
phương diện như: động cơ sáng tác, nguồn gốc ảnh hưởng, quan điểm, lập trường

gian đều được xây dựng mới lạ và độc đáo. Những yếu tố đó càng khiến độc giả
nhận rõ hơn điểm rất riêng của nhà văn này. Đó là yếu tố không giống với bất cứ
một nhà văn nào. Có thể coi, đây là công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Mạc
Ngôn có giá trị khoa học rất cao.
Các bài viết của PGS.TS Lê Huy Tiêu đã gợi ý, giúp ích rất nhiều cho chúng
tôi thực hiện luận văn này. Sống đọa thác đầy là sự thể hiện đỉnh cao thế giới nghệ
thuật tiểu thuyết của Mạc Ngôn. Từ cách tiếp cận và nghiên cứu theo hướng thi
pháp học và tự sự học trong bài viết trên, có thể thấy ở Sống đọa thác đầy là một sự
“lạ hóa” độc đáo. Từ cốt truyện vừa mang nét truyền thống, vừa mang vẻ hiện, rồi
đến cách thể hiện, nghệ thuật sắp xếp tình tiết trong câu chuyện đã đưa ngòi bút
thần của Mạc Ngôn đạt đến đỉnh cao.
Ngoài ra, nhiều cuốn tiểu thuyết của Mạc Ngôn còn là đề tài khóa luận, luận
văn của nhiều sinh viên các trường đại học. Tiêu biểu phải kể đến :
Khảo sát Báu vật của đời trên phương diện cốt truyện và kết cấu, Khóa luận
tốt nghiệp, Đại học Sư phạm Huế, 2004 của Cao Thúy Hà. Phát hiện về điểm nhìn
trẻ thơ là đóng góp đáng nghi nhận của khóa luận này. Điểm nhìn này cũng được
thể hiện rất rõ trong Sống đọa thác đầy. Nhưng có điều khác với các tác phẩm trước
của ông là trong tác phẩm này, điểm nhìn trẻ thơ được thể hiện một cách tinh tế, đa
dạng và độc đáo hơn rất nhiều.
LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
8
So sánh nghệ thuật trần thuật trong Trăm năm cô đơn và Báu vật của đời,
Luận văn thạc sĩ, Đại học Sư phạm Huế, 2005 của Trần Thị Năm. Việc so sánh
người kể truyện và điểm nhìn, giọng điệu trần thuật, không gian – thời gian nghệ
thuật giữa hai tác phẩm là điểm thành công của luận văn. Từ phạm vi và góc độ
nghiên cứu của luận văn, có thể ứng dụng và tìm hiểu rõ hơn về nghệ thuật điểm
nhìn và giọng điệu của Mạc Ngôn trong Sống đọa thác đầy.
Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Đàn hương hình của Mạc Ngôn, Luận
văn thạc sĩ, ĐHSP Hà Nội, 2006 của Nguyễn Thị Minh Quân. Luận văn đã đi sâu

nhận định từ bài viết này, khi khảo sát và tìm hiểu về thế giới nghệ thuật trong Sống
đọa thác đầy, chúng tôi cũng đã nhận ra sự cân đối đó trong cách viết của nhà văn.
Như vậy, có thể nói, nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Mạc Ngôn nói chung và
trong Sống đọa thác đầy nói riêng đã và đang thu hút được rất nhiều nhà nghiên
cứu Việt Nam. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu này chỉ dừng lại ở giới hạn
một hoặc một vài cuốn tiểu thuyết của Mạc Ngôn. Còn cuốn tiểu thuyết được xuất
bản gần đây nhất và được độc giả trên thế giới đánh giá cao là Sống đọa thác đầy
thì ít có một công trình nghiên cứu nào viết về tác phẩm này một cách hoàn thiện.
Nếu có thì chỉ đi sâu tìm hiểu chi tiết về một khía cạnh nào đó trong nghệ thuật tự
sự của tác phẩm. Gần đây nhất, có Luận án tiến sĩ Khoa học Ngữ văn mang tên
Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn của tác giả Nguyễn Thị Tịnh
Thy, Viện văn học, 2009. Công trình này đã được tác giả nghiên cứu khái quát chín
bộ tiểu thuyết của Mạc Ngôn là : Gia tộc cao lương đỏ, Cây tỏi nổi giận, Thập tam
bộ, Tửu quốc, Báu vật của đời, Rừng xanh lá đỏ, Đàn hương hình, Bồn mươi
mốt truyện tầm phào, Sống đọa thác đầy. Tại sao lại lựa chọn chín cuốn tiểu thuyết
này? Có lẽ đó là các tác phẩm trường thiên tiểu thuyết của Mạc Ngôn thể hiện rõ
nhất văn tài của ông. Trọng tâm của luận án này là đi sâu vào tìm hiểu nghệ thuật tự
sự của tiểu thuyết Mạc Ngôn thông qua những phương diện chủ yếu như: người kể
chuyện, điểm nhìn, kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệu. Từ đó, tác giả xác định phong
cách sáng tác và vị trí của nhà văn trong dòng chảy của thể loại tiểu thuyết Trung
Quốc. Đối với những công trình nghiên cứu có tính quy mô lớn như thế này, việc đi
sâu nghiên cứu chi tiết yếu tố nghệ thuật trong từng tác phẩm là rất khó. Cho đến
nay, ở Việt Nam cũng ít có một công trình nào khảo sát trọn vẹn chín cuốn tiểu
thuyết trên. Trong quá trình thực hiện đề tài, ở một vài yếu tố cần thiết, chúng tôi
cũng có tham khảo và đối chiếu với nguyên tác của từng tác phẩm.
LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
10
Tuy nhiên, tác giả Nguyễn Thị Tịnh Thy cũng cố gắng phân tích và đưa ra
điểm mới lạ trong từng tác phẩm của Mạc Ngôn, trong đó có Sống đọa thác đầy.

LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
11
trang mạng tushucheng (): “điểm nhìn chính là kết cấu,
ngôi kể chính là kết cấu. Sau khi xác định được ngôi kể, bạn sẽ không phải đang kể
chuyện mà đang trải qua câu chuyện”. Mạc Ngôn cũng chỉ ra được những đặc điểm
chung trong nghệ thuật tự sự của mình như: Điểm nhìn trẻ thơ, ngôn ngữ thô tục,
kết cấu dân gian…
2.2.2 Tài liệu nghiên cứu về Mạc Ngôn
Tài liệu nghiên cứu về Mạc Ngôn rất nhiều, nội dung nghiên cứu cũng rất sâu
rộng và phong phú. Tuy nhiên, trong phạm vi và định hướng của đề tài, chúng tôi
chỉ điểm lại một vài bài viết trong một số tác phẩm được coi là tiêu biểu khi đánh
giá về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của ông.
Trong cuốn Mạc Ngôn – nghiên cứu và tư liệu (
莫言研究资料
、中国当代作
家研究资料丛书、 天津人民出版社、 2005) của tác giả Dương Dương đã đề cập
nhiều đến những đổi mới trong phong cách sáng tác của Mạc Ngôn. Đồng thời, nêu
ra được những yếu tố nghệ thuật sự tự trong một số tác phẩm nổi tiếng của ông.
Cũng trong cuốn sách này, tác giả Trần Tư Hòa trong bài viết Trần thuật dân
gian trong tiểu thuyết Mạc Ngôn những năm gần đây (莫言近年小说的民间是叙
述) thì cho rằng: “ký ức, làng quê, trẻ thơ là 3 điểm tựa tự sự của Mạc Ngôn”. Trần
Tư Hòa cũng cho rằng, tiểu thuyết của Mạc Ngôn đã “mở ra một không gian của sự
sống và số mệnh một cách to lớn nhất trong tự sự lịch sử”, hình thành nên “thi pháp
lịch sử” đặc hữu và đó cũng là “đóng góp quan trọng nhất của Mạc Ngôn đối với sự
phát trển của nghệ thuật tự sự của tiểu thuyết đương đại” [43, 337].
Trong trang điện tử Baidu 百度, tìm kiếm về các bài viết nghiên cứu về nghệ
thuật tiểu thuyết của Mạc Ngôn, có thể thấy một số bài viết có tính phát hiện vấn
đề rất tốt.
Trong đó, có luận văn thạc sĩ Giá trị tự sự học trong tiểu thuyết Mạc Ngôn (莫

đọa thác đầy. Để làm nổi bật vấn đề, những tài liệu lý luận về tự sự học liên quan
cũng được quan tâm khai thác. Đồng thời, sẽ đưa ra sự so sánh với các tiểu thuyết
khác của Mạc Ngôn ở một vài khía cạnh nghệ thuật tự sự. Mục đích hơn hết là để
thấy rõ ở Sống đọa thác đầy thể hiện đầy đủ phong cách vừa cổ điển, vừa hiện đại,
và là tác phẩm thể hiện văn tài vượt bậc của Mạc Ngôn.
Trả lời nhân viên của Ủy ban Nobel khi ông nhận giải Nobel Văn học năm
LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
13
2012, Mạc Ngôn có nói: Có ba tác phẩm quy tụ phong cách nghệ thuật viết tiểu
thuyết của ông và cũng là ba tác phẩm đáng đọc nhất, đó là: Cao lương đỏ, Đàn
hương hình và Sống đọa thác đầy.
3.2 Đối tượng nghiên cứu:
Trong luận văn này, đối tượng nghiên cứu sẽ hướng trọng tâm vào việc tìm
hiểu vấn đề kết cấu và người kể chuyện trong tiểu thuyết Sống đọa thác đầy của
Mạc Ngôn. Sống đọa thác đầy là tiểu thuyết quy tụ rất nhiều thành công về nghệ
thuật tự sự của tiểu thuyết Mạc Ngôn nhưng luận văn chỉ nghiên cứu phương diện
về kết cấu, người kể chuyện và nhân vật. Thiết nghĩ, đó là những yếu tố quan trọng
và đánh dấu thành công lớn của Mạc Ngôn trong tiểu thuyết này. Đây là ba thành tố
chính cấu tạo nên một tác phẩm. Khi tập trung làm rõ các vấn đề đó chúng tôi cũng
sẽ làm rõ một số yếu tố khác như ngôn ngữ, giọng điệu.
Trên cơ sở đó, luận văn xác định phong cách sáng tác và vị trí của Mạc Ngôn
trên văn đàn Trung Quốc nói chung và các nhà văn đương đại nói riêng.
3.3 Mục đích nghiên cứu:
Trong thế kỷ 20 vừa qua, lý luận văn học đã thu được những thành tựu đáng tự
hào ở trên nhiều phương diện khác nhau. Đặc biệt, vấn đề lý thuyết tự sự đang ngày
càng được quan tâm rộng rãi. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử đã từng khẳng định:
“lý thuyết tự sự sẽ cho ta thấy không chỉ là kỹ thuật trần thuật của các thể loại, các
nhà văn, mà còn cho tất cả truyền thống văn hóa ở đằng sau nó” [37,86]. Cũng
chính vì thế mà nghiên cứu tự sự học ngày càng trở nên đặc biệt quan trọng. Trong


LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
15
B. NỘI DUNG CHÍNH
CHƯƠNG 1: TỔ CHỨC KẾT CẤU TÁC PHẨM
Ở chương đầu tiên này, chúng tôi tập trung làm rõ vấn đề kết cấu ở hai góc
độ chính. Thứ nhất, giải quyết khái niệm kết cấu, làm rõ thuật ngữ để có một cách
hiểu thống nhất cho quá trình nghiên cứu của mình. Thứ hai, chúng tôi khảo sát
các kiểu kết cấu đặc trưng của tác phẩm, trong đó chỉ ra 3 loại kết cấu chính đó là:
kết cấu truyền thống, kết cấu lồng ghép và kết cấu vòng tròn. Từ những gì khảo
sát được chúng tôi sẽ có những đánh giá nghệ thuật xây dựng kết cấu cốt truyện
của Mạc Ngôn.
Ở một số luận văn hay bài nghiên cứu khác, chúng tôi nhận thấy người viết
thường đi khái thác các vấn đề về nhân vật, người kể chuyện trước rồi mới đến vấn
đề kết cấu tác phẩm. Ở đây, chúng tôi lựa chọn tìm hiểu kết cấu tiểu thuyết trước
bởi trong quan niệm của chúng tôi kết cấu chính là yếu tố quan trọng hàng đầu, tạo
nên không gian cho nhân vật, và các thành tố nghệ thuật khác hình thành.
1.1 Khái niệm kết cấu:
Văn học là sự sáng tạo ngôn từ. Trong sự sáng tạo đó, vai trò của hình thức tự
sự là rất lớn, đặc biệt là kết cấu của tác phẩm. Sở dĩ như vậy bởi tất cả những yếu tố

Trần Đình Sử lại cho rằng: Kết cấu là toàn bộ tổ chức sinh động của tác phẩm,
phục tùng đối tượng nghệ thuật và nhiệm vụ nghệ thuật cụ thể mà nhà văn đặt ra
cho mình. Như vậy, kết cấu không tách rời nội dung cuộc sống và tư tưởng nghệ
thuật. Trên cơ sở đó, ông đã đưa ra hai phương diện kết cấu cơ bản: cấp độ hình
tượng và cấp độ trần thuật. Ở cấp độ hình tượng, khi nghiên cứu kết cấu, người ta
chú ý đến việc tổ chức các quan hệ nhân vật, thành phần của cốt truyện… Ở cấp độ
trần thuật, kết cấu là sự sắp xếp, tổ chức các thành phần khác nhau của trần thuật
như sự thay đổi của điểm nhìn, sự luân phiên, xen kẽ các sự kiện và các đoạn tả
cảnh, tả tình khác nhau.
Hiểu một cách đơn giản, kết cấu chính là kiến trúc của một tác phẩm bất kỳ
nào đó. Nó gắn với cốt truyện, là cách tổ chức cốt truyện, đồng thời làm nhiệm vụ
chuyển tải quan niệm của nhà văn về đời sống, tư tưởng chủ đề tác phẩm. Bởi mỗi
cuốn tiểu thuyết là một cuộc sống thu nhỏ, nhà văn nhìn cuộc sống như thế nào sẽ tổ
chức kết cấu tác phẩm của mình theo lối ấy. Do vậy, không sai khi nói nó là một tổ
LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
17
chức sinh động nhưng cũng rất phức tạp. Trong tác phẩm văn học, kết cấu đóng một
vai trò quan trọng, bởi nó khiến tác phẩm trở nên mạch lạc và có “vẻ duyên dáng
của sự trật tự” (Horatius).
Trong bất cứ một tác phẩm văn học nào cũng hàm chứa một kiểu kết cấu chủ
yếu nhất định. Nó có chức năng đa dạng. Không chỉ bộc lộ rõ chủ đề tư tưởng của
tác phẩm, triển khai, trình bày cốt truyện, cấu trúc hợp lý tính cách nhân vật, tổ
chức điểm nhìn của tác giả mà còn tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như một hiện
tượng thẩm mĩ. Một cuốn tiểu thuyết thành công không thể có một kết cấu lỏng lẻo.
Do vậy, kết cấu chặt chẽ thể hiện rõ tư duy nghệ thuật của tác giả là yêu cầu hàng
đầu đối với tất cả các nhà văn. Có những tác phẩm rất đồ sộ về dung lượng nhưng
lại có kết cấu hết sức đơn giản, song cũng có những tác phẩm tuy không quá quy
mô nhưng lại có lối kết cấu phức tạp nhiều tầng. Các dạng kết cấu chính thường là
kết cấu chương hồi, kết cấu tâm lý, kết cấu đan xen, đồng hiện, lồng ghép, kết cấu

Sống đọa thác đầy có hình thức thể tài tự sự của văn học truyền thống Trung
Quốc. Đó chính là việc coi trọng cốt truyện, coi trọng người kể chuyện. Thời gian
tự sự chủ yếu được tổ chức theo biên niên, theo trật tự tuyến tính. Thời gian sự kiện
được xác định bằng ngày, tháng, năm, thậm chí đến từng giờ, phút, giây. Địa điểm
và hoạt cảnh xảy ra sự kiện, vấn đề cũng được thể hiện rõ ràng đến minh bạch.
Người đọc có thể nhìn nhận và liên tưởng vấn đề một cách sinh động theo chiều
hướng tổ chức và cách miêu tả, trần thuật của nhà văn. Cách kết cấu này thường đưa
ra nhiều sự kiện, thiên về kể mà ít tả, đặc biệt ít tập trung vào tâm lý nhân vật mà
thường tập trung vào hành động của nhân vật. Lấy kiểu kết cấu truyền thống, Mạc
Ngôn một mặt khai thác ưu điểm là tập trung vào các sự kiện phản ánh được vô số
những biến cố trong 50 năm lịch sử của biết bao con người, mặt khác ông khéo léo
đan xen việc tả từ thiên nhiên đến tâm lý con người. Do đó, dù sử dụng phương
thức kết cấu truyền thống có dấu ấn của tiểu thuyết chương hồi nhưng kết cấu của
Sống đọa thác đầy vẫn mang một hơi thở mới, ghi dấu ấn cá nhân mang màu sắc
sáng tạo của Mạc Ngôn.
Đầu mỗi chương của Sống đọa thác đầy đều có hai câu đối làm chức năng tóm
tắt nội dung sẽ được kể ra trong chương đó. Người đọc có thể nhìn nhận, thông hiểu
vấn đề thông qua hai câu đối Mạc Ngôn đặt ở đầu mỗi chương truyện. Cách làm
LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
19
này giống với kết cấu chương hồi của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc. Nhưng
những câu đối này lại mang một màu sắc rất đương đại, nó không mang nét cổ kính,
mẫu mực của văn học cổ, nó được tạo nên từ những ngôn từ hiện đại, gần gũi đời
sống, hàm chứa những ý nghĩa đa tầng. Tiểu thuyết chương hồi là một kiểu kết cấu
khá phổ biến trong văn học trung đại của Trung Quốc gắn với nhiều tác phẩm nổi
tiếng. Trong các bộ tiểu thuyết cổ, hai câu đối ở đầu hay cuối mỗi chương vừa cân
chỉnh về các vế đối, vừa làm nhiệm vụ dẫn dắt người đọc, thâu tóm nội dung của
mỗi chương. Nó giống như tên của mỗi chương được viết một cách sáng tạo. Ở
Sống đọa thác đầy, các câu đối này cũng làm nhiệm vụ tương tự. Nhưng nó được

bên cạnh con người, đồng hành cùng con người, chịu những nét tác động chung của
lịch sử nhưng lại mang một màu sắc riêng của kiếp động vật. Mỗi quyển sách vừa có
thể được tách ra thành một câu chuyện riêng, một tác phẩm độc lập, lại vừa gắn kết
với các quyển còn lại thể hiện một cuộc đời ở nhiều kiếp luân hồi của Tây Môn Náo.
Kiểu kết cấu luân hồi này, cho phép tác giả nối tiếp mạch truyện dù nhân vật chính đã
thay hình đổi dạng, ở một trạng thái sống hoàn toàn khác. Đồng thời, nó liên kết các
sự kiện thành một chuỗi liền mạch. Tây Môn Náo dù sống ở kiếp sống nào cũng luôn
nhớ về quá khứ của mình, những người thân của mình. Do đó, kí ức của nhân vật này
luôn chảy trôi trong toàn bộ mạch truyện dù nhân vật đang ở kiếp sống nào đi nữa.
Bồ Tùng Linh trong Liêu trai chí dị cũng sử dụng kiểu nhân vật luân hồi, tái sinh.
Nhưng nó được thể hiện ở những câu chuyện nhỏ, đồng thời nó không được tổ chức
một cách chủ động và chặt chẽ như trong tác phẩm của Mạc Ngôn.
Cách tổ chức kết cấu tác phẩm này cho thấy quan niệm của nhà văn về thế giới.
Thế giới bên ngoài chúng ta không đơn điệu như chúng ta nhìn thấy. Nó là một thế
giới nhiều mặt. Con người cũng chỉ là một thành tố nhỏ trong đó, sự tồn tại của con
người ở kiếp sống này cũng chỉ là một phần của sự sống. Mạc Ngôn đã để nhân vật
hóa thân, chuyển kiếp mà không cần tách thành các quyển riêng. Như vậy, người
đọc vẫn không gặp khó khăn gì trong việc tiếp cận tác phẩm. Nhưng ông chọn cách
tách thành các quyển với tên riêng như vậy để cho thấy rằng: Tây Môn Náo, Tây
Môn Lừa, Tây Môn Trâu, Tây Môn Lợn, Tây Môn Chó, Tây Môn Khỉ, Lam Ngàn
Năm Đầu To vừa là một mà vừa không phải là một. Mỗi nhân vật này sống một
kiếp sống khác nhau, cùng với con người ở làng Cao Mật trải qua các thời kỳ khác
LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
21
nhau của lịch sử. Nhưng mỗi kiếp sống riêng ấy lại giống như một mặt của khối
rubic làm tròn làm đầy một cuộc đời, một cách nhìn. Nó thể hiện một nỗi ám ảnh
đau đáu của con người rằng dù làm kiếp gì thì mỗi chúng ta cũng đều phải trải qua
những đau khổ ấy. Những hạnh phúc và đắng cay ấy, đều phải sống, phải chết, phải
mệt mỏi đấu tranh và trăn trở. Liệu có thể đi đâu, đầu thai thành kiếp gì để thoát

kết cấu khác. Giống như một vở kịch có phần giới thiệu, nội dung chính và hạ màn.
Kiểu kết cấu này cho phép tác giả gần người đọc hơn, giao lưu với người đọc và có
tác dụng định hướng khơi mở cho người đọc.
Trong Cao lương đỏ, tác phẩm đầu tiên đã mang lại vinh quang cho Mạc
Ngôn đã được dựng thành một bộ phim nổi tiếng. Nhà văn dùng lối kết cấu hiện đại
dán ghép mang tính điện ảnh rất cao. Điều đó cho thấy, tuy thống nhất về phong
cách nhưng Mạc Ngôn rất quan tâm đổi mới các tiểu thuyết của mình, sao cho mỗi
câu chuyện lại được kể bằng một cách khác nhau.
Cách kết cấu của Sống đọa thác đày mang đặc trưng truyền thống này. Nhìn
bên ngoài có vẻ giống với kết cấu trong tiểu thuyết cổ điển quen thuộc nhưng thực
tế, Mạc Ngôn chỉ mượn đó như một cách tạo hình thức cổ điển bề ngoài của tác
phẩm. Thực chất, bên trong sự trật tự của chương hồi là một thế giới phi trật tự khác
lạ. Kết quả của một kết cấu phi trật tự đó là cách kết cấu đồng hiện, lồng ghép. Cách
thể hiện này đã mang đậm phong cách hiện đại và hậu hiện đại của nhà văn đương
đại Trung Quốc.
1.2.2. Kết cấu đồng hiện, lồng ghép
Kết cấu đồng hiện, lồng ghép là kiểu kết cấu của tiểu thuyết hiện đại cho phép
nhà văn cùng một lúc kể nhiều câu chuyện khác nhau. Mỗi câu chuyện ấy có thể
độc lập, có thể có quan hệ mật thiết với các câu chuyện khác trong tác phẩm, có thể
xảy ra ở cùng một thời gian hoặc ở những không gian khác nhau. Nhưng nó thể hiện
tính phức điệu của bản nhạc cuộc sống. Với kiểu kết cấu này thường người kể
chuyện và điểm nhìn cũng trở nên linh hoạt và phong phú.
Yếu tố nhận ra trong cách kết cấu đồng hiện là thời gian. Hay nói chính xác
hơn có thể là thời điểm, thời đoạn. Cùng trong một thời điểm, thời đoạn nhất định
nhưng có nhiều sự kiện xảy ra và tác giả phải bố trí chúng bằng sự đồng hiện của
thời gian.
LUẬN VĂN THẠC SĨ Nghệ thuật tự sự trong Sống đọa thác đầy của Mạc Ngôn
PHẠM THỊ NHUNG – CAO HỌC VĂN QH - 2007 - X
23
Sống đọa thác đầy có sự đồng hiện của hai sự kiện hoàn toàn giống nhau.