ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
*** PHAN THỊ HỒNG GIAO

QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA
NGUYỄN MINH CHÂU QUA DI CẢO CHUYÊN NGÀNH : VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ : 60.22.34
LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS. TÔN PHƯƠNG LAN HÀ NỘI - 2010



Chương 2: Quan niệm về văn học của Nguyễn Minh Châu
qua Di cảo 48
2.1. Về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực 49
2.1.1 Hiện thực cuộc sống là khởi nguồn sáng tạo của nhà văn 52
2.1.2. Quan niệm về phản ánh hiện thực trong văn học 58
2.1.3. Những yêu cầu về cách tiếp cận, phản ánh hiện thực trong văn học
64
2.2. Văn học thể hiện tính tư tưởng 78
2.2.1. Quan niệm về tính tư tưởng trong tác phẩm văn học 78
2.2.2. Phấn đấu để tác phẩm có tính tư tưởng 84
Chương 3: Quan niệm về nhà văn của Nguyễn Minh Châu
qua Di cảo 89
3.1.Quan niệm về tài năng của người cầm bút 91
3.1.1.Tài năng của người cầm bút gắn liền với cá tính sáng tạo 91
3.1.2. Phát triển tài năng của người cầm bút 95
3.2. Bản năng, ý thức và trách nhiệm của người cầm bút 101
3.2.1. Giai đoạn bản năng của người cầm bút 102
3.2.2. Giai đoạn ý thức của người cầm bút 105
3.2.3. Trách nhiệm của người cầm bút 109
PHẦN KẾT LUẬN 119
TÀI LIỆU THAM KHẢO 1231
A. PHẦN MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
1.1 Trong dòng chảy của văn học hiện đại, Nguyễn Minh Châu (1930
- 1989) là nhà văn thuộc thế hệ sau năm 1954. Ông vào nghề khá muộn nhưng
đã khẳng định được vị trí tiêu biểu của mình. Hành trình văn học của Nguyễn

cung cấp cho hậu thế cái nhìn chân thật về hiện thực của một giai đoạn lịch sử
đầy đau thương nhưng cũng rất đỗi hào hùng mà còn giúp người đọc được
tiếp cận số phận con người, số phận dân tộc với cái nhìn cảnh tỉnh về chiến
tranh. Ta có thể hiểu được cái nhìn tiên cảm của Nguyễn Minh Châu về đề
tài chiến tranh đã có từ rất sớm nhưng điều kiện xã hội chưa cho phép ông có
đủ dũng khí để thể hiện một cách đầy đủ mà đành phải giấu đi, gói trong bao
lần lá, rào sau bao tầng chữ văn chương .
1.3. Cũng ở Di cảo ta có dịp thấu hiểu những trăn trở, suy tư về nghề
văn, về trách nhiệm của người cầm bút qua những trang nhật ký và trang sổ
tay viết văn. Đây là căn cứ thực sự quan trọng để bạn đọc hiểu về con người
nhà văn từ góc độ tâm hồn và nhân cách. Từ đó ta có thể hình dung một cách
đầy đủ hơn về Nguyễn Minh Châu, về những chuyển biến trong quan niệm
nghệ thuật đã manh nha từ rất sớm, để hôm nay, hậu thế thấy được sự dũng
cảm của ông với vị trí tiên phong trong công cuộc đổi mới văn học thời hậu
chiến.
Di cảo cho chúng ta hiểu một cách thấu đáo và đầy đủ hơn về một
Nguyễn Minh Châu tiên phong trong lĩnh vực đổi mới và cũng hiểu được đâu
là động lực thôi thúc ông chọn con đường ấy và vì sao ông lại có thể thành
công đến vậy. Nghiên cứu Di cảo Nguyễn Minh Châu, chúng ta sẽ có được
một cái nhìn đầy đủ, toàn diện hơn về cuộc đời, văn nghiệp và đặc biệt là sự
vận động trong nhận thức và trong quan niệm nghệ thuật của một nhà văn tâm
huyết, tài năng của văn học hiện đại Việt Nam.
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ :
2.1. Nghiên cứu về sáng tác của Nguyễn Minh Châu
Nguyễn Minh Châu công bố truyện ngắn đầu tiên vào năm 1960 và
năm 1970 đã có một số bài phê bình dành cho tiểu thuyết Cửa sông và tập 3
truyện ngắn Những vùng trời khác nhau. Những năm 80 bài phê bình các tác

bước sang cảm hứng nhân văn. Với tài năng, lương tâm và trách nhiệm,
Nguyễn Minh Châu lại cùng dân tộc bước vào cuộc chiến đấu mới: chiến đấu
cho quyền sống của con người.
Có thể thấy các ý kiến bàn về sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật của
Nguyễn Minh Châu đều tập trung vào tìm hiểu mảng hiện thực quen thuộc
nhất của ông: chiến tranh và người lính. Ông đã thể hiện quan niệm nghệ
thuật mới mẻ khi tiếp cận hiện thực này và đã góp phần phát hiện ra những
quy luật vận động sâu kín của đời sống nhân sinh thế sự và đạt tới một chiều
sâu nhân bản mới.
Các tác giả đều thống nhất trong việc khẳng định: Sự đổi mới trong quan
niệm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu đã thực sự đem đến cho ông một vị
trí không thể thay thế trong giai đoạn quá độ của văn học trước và sau 1975,
trở thành một nhà văn đặt nền móng toàn diện và sâu sắc cho sự đổi mới - đặc
biệt là ở đề tài viết về chiến tranh. Những ý kiến của người đi trước thực sự là
những gợi ý quý báu, làm cơ sở giúp chúng tôi triển khai và hoàn thành luận
văn này.
2.2. Nghiên cứu về phê bình và tiểu luận của Nguyễn Minh Châu
Sự nghiệp của Nguyễn Minh Châu không chỉ được ghi dấu ở phần sáng
tác, mà ngay trong địa hạt phê bình, người ta cũng nhớ đến ông ở tư cách là
người đầu tiên khuấy động sự tĩnh lặng hàng bao nhiêu năm của một nền văn
học thời chiến. Bằng bài tiểu luận Viết về chiến tranh ông đã làm xôn xao dư
luận. Và văn học thời kỳ đổi mới đã ghi nhận bài viết Hãy đọc lời ai điếu cho
một giai đoạn văn nghệ minh hoạ của ông là hiện tượng đặc sắc của một nhân
cách dũng cảm và trung thực và một cảm quan nhạy bén của một nghệ sỹ đã
nhận thức được sự tất yếu của tiến trình văn học.
Tìm hiểu tiểu luận - phê bình của Nguyễn Minh Châu diễn ra khá muộn so
với quá trình nghiên cứu về sáng tác của ông. Bảy năm sau ngày ông qua đời,
năm 1994, những trang tiểu luận - phê bình của ông mới được nhà nghiên cứu
Tôn Phương Lan tập hợp và cho ra mắt bạn đọc một cách đầy đủ trong tập


làm đối tượng nghiên cứu với nhiều góc độ khác nhau. Dẫu vậy, vẫn chưa có 6
một chuyên luận hay một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách có hệ
thống về Di cảo Nguyễn Minh Châu. Gần đây nhất, một luận văn thạc sĩ
chuyên ngành Lý luận văn học của tác giả Trần Thị Lan Phương (2008) có tên
Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu qua phê bình và tiểu luận (do
PGS.TS Nguyễn Bá Thành hướng dẫn) đã tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của
Nguyễn Minh Châu, từ góc độ Lý luận văn học với ba nội dung sau : Quan
niệm của Nguyễn Minh Châu về văn học và nhà văn; về hiện thực và việc
phản ánh hiện thực; về nhân vật trong tác phẩm văn học. Đây là một đề tài
nghiên cứu thiên về mảng phê bình tiểu luận của Nguyễn Minh Châu từ góc
độ Lý luận văn học nhưng vẫn là những gợi ý và là nguồn tham khảo cần thiết
đối với chúng tôi trong quá trình thực hiện luận văn này.
3.3. Tình hình nghiên cứu về Di cảo Nguyễn Minh Châu

Di cảo
của Nguyễn Minh Châu là tác phẩm vừa được nhà xuất bản
Hà Nội cho ra mắt bạn đọc vào tháng 7 năm 2009. Đã hai mươi năm kể từ
ngày ông mất (23/1/1989), những trang viết, những tờ nháp, những cuốn sổ
ghi chép của Nguyễn Minh Châu đã được vợ ông - bà Nguyễn Thị Doanh
phối hợp với Nhà xuất bản Hà Nội công bố tương đối có hệ thống.

Do mới xuất bản nên chưa có một công trình chuyên sâu nào lấy
Di cảo
Nguyễn Minh Châu

làm đối tượng nghiên cứu. Tôn Phương Lan là một người
nghiên cứu lâu năm về Nguyễn Minh Châu cũng là người viết lời giới thiệu

nghề cầm bút và hầu như chưa từng được công bố. Đó còn là những suy nghĩ,
nhận định về xu thế, tình hình văn học trong nước và trên thế giới được rút ra
từ “Trang sổ tay viết văn” và từ cuốn sổ ghi chép cuối cùng (1987-1988) của
ông. Những trang viết nối từ chiến tranh sang hòa bình - đặc biệt là những trải
nghiệm của Nguyễn Minh Châu những năm cuối đời đã thể hiện sự thay đổi,
chuyển biến trong tư tưởng, nhận thức của ông về mọi khía cạnh của nghề
văn, từ đó dẫn đến những đột phá trong sáng tác của ông: “
Cỏ lau
”, “
Người
đàn bà trên chuyến tàu tốc hành
”, “
Khách ở quê ra
”…
Phần III:
Riêng tư :
là thế giới tâm hồn, tình cảm của nhà văn. Ở đây tập
hợp những trang viết mà chính ông đối thoại và đối diện với mình. Và cả
những trang viết về một phần không thể thiếu trong cuộc đời ông là gia đình,
vợ con, anh em, bè bạn.
Giới thiệu nội dung
Di cảo
, Tôn Phương Lan đã đưa ra những nhận xét,
những suy ngẫm về tư tưởng của của Nguyễn Minh Châu

:
Trong thời kỳ đầu,
những ghi chép của ông hầu như chủ yếu là về những sự kiện, con người, địa
danh cụ thể. Càng về sau, sự chọn lọc, độ suy ngẫm, tính triết lý càng được
tăng dần Những trang ghi chép của ông còn là sự thẩm thấu một nỗi đau

giá chúng lại càng không thể giản đơn. Tuy nhiên có thể khẳng định rằng: Có
những tình cảm, những nỗi niềm, những giá trị nhân văn và nghệ thuật mà chỉ
đến khi đọc Di cảo của Nguyễn Minh Châu ta mới cảm nhận hết vị trí tiên
phong của nhà văn trong việc đổi mới tư duy nghệ thuật.
Có thể Di cảo của Nguyễn Minh Châu không phải là hoàn toàn mới.
Bởi lẽ, nhiều ý tưởng trong Di cảo đã được nhà văn thai nghén để cho ra đời
những tác phẩm văn học có ý nghĩa đột phá. Song thời của ông đã sống là thời
kỳ chưa “mở cửa”, văn chương chưa thật sự được “cởi trói” nên ở di cảo
chúng ta vẫn còn bắt gặp nhiều ý tưởng táo bạo. Nguyễn Minh Châu đã suy
ngẫm về chiến tranh, con người, về nghề văn và người viết văn ở một dạng
thức ghi chép chân thực nhất, thô mộc nhất, bổ sung một cách thiết thực vào
việc tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của ông. Đó là suy nghĩ, cảm nhận của 9
một con người đối mặt với khoảng cách mong mang giữa sự sống và cái chết
trong chiến tranh, đối mặt với từng trang giấy trắng hằng đêm với tâm huyết
và trăn trở của người cầm bút chân chính nên rất chân thực, sống động. Nhiều
ý tưởng mà Nguyễn Minh Châu thể hiện qua Di cảo là "của để dành" cho bản
thân, chưa có điều kiện công bố - chứ không phải là những sản phẩm đã được
"làm hàng" qua bàn tay sáng tạo của những người nghệ sĩ. Di cảo Nguyễn
Minh Châu đã thực sự trở thành căn cứ quan trọng để hiểu về con người nhà
văn từ góc độ tâm hồn và nhân cách cũng như sự đổi mới tư duy và quan
niệm nghệ thuật của ông.
Với tính chất là di cảo, ta bắt gặp những tình cảm, những nỗi niềm,
những giá trị nhân văn và nghệ thuật, góp phần đánh giá đúng đắn hơn về tài
năng Nguyễn Minh Châu. Không phải bao giờ những điều nhà văn viết ra
cũng đồng nhất với những điều mà nhà văn ấp ủ, nung nấu. Ý thức nghệ thuật
của ông có lúc không còn song hành, đồng nhất với ý thức công dân mà đã
vượt lên, hướng về những triết lý nhân sinh sâu thẳm. Ta hiểu thêm về sự hòa

phẩm cụ thể của Nguyễn Minh Châu.
Tìm hiểu
Di cảo
Nguyễn Minh Châu, chúng tôi đặt trong toàn bộ sáng
tác và trong những tư liệu về phê bình và tiểu luận đã công bố của Nguyễn
Minh Châu và phần nào là các di cảo, nhật ký chiến tranh, nghề nghiệp của
các nhà văn khác như Nguyễn Thi, Nguyễn Huy Tưởng, Dương Thị Xuân
Quý, Đặng Thùy Trâm…để hiểu thêm tính chất của một dạng thức văn học
mang tính riêng tư nhưng cũng không kém chân thành và nghiêm túc, bổ sung
một cách hiệu quả vào việc tìm hiểu cuộc sống và con người với những chiều
kích khác nhau, trong những giai đoạn hào hùng của dân tộc.

3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
:
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Di cảo Nguyễn Minh Châu trên
phương diện đổi mới quan niệm nghệ thuật. Bởi vậy, chúng tôi đã tiến hành
khảo sát toàn bộ tác phẩm và sử dụng một số phương pháp như sau :
- Phương pháp phân tích.
- Phương pháp hệ thống.
- Phương pháp so sánh đối chiếu.
4. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và Danh mục Tài liệu tham khảo,
luận văn triển khai nội dung gồm ba chương:
Chương 1: Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh Châu
qua Di cảo
Chương 2: Quan niệm về văn học của Nguyễn Minh Châu qua Di cảo
Chương 3 : Quan niệm về nhà văn của Nguyễn Minh Châu qua Di cảo 11

quan niệm nghệ thuật về con người thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của
họ, càng đánh giá đúng thành tựu của họ.
1.1.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người
Quan niệm nghệ thuật về con người là một khái niệm khá phức tạp
và đã có nhiều cách hiểu khác nhau. Tìm hiểu khái niệm quan niệm nghệ
thuật trong nghiên cứu văn học Xô Viết, G.S.Trần Đình Sử cho rằng: quan
niệm nghệ thuật là một phạm trù nghệ thuật học, nó gắn bó với quan niệm thế
giới quan, triết học, xã hội học về con người và thế giới nói chung, nhưng tự
bản thân nó đã là một “ý thức hệ” đặc biệt gắn liền với miêu tả nghệ thuật. Từ
đó G.S. đã đưa ra khái niệm được được nhiều người tán thành hơn cả: Quan
niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người
đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phuơng tiện, biện pháp hình thức thể
hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các
hình tượng nhân vật trong đó [93-tr.43]. Như vậy, cái thúc đẩy sức sáng tạo
nghệ thuật chính là quan niệm nghệ thuật về cuộc đời và đặc biệt là về con
người, thể hiện sự thống nhất giữa hiện thực được phản ánh và năng lực cắt
nghĩa, lý giải nghệ thuật của nhà văn. Ứng với một quan niệm về cuộc đời và
con người là một thế giới nghệ thuật tồn tại ngay trong khám phá của nhà văn.
Trên cơ sở quan niệm nghệ thuật đã hình thành trước trong tư duy, trong cảm
xúc, tác giả có thể lựa chọn và xây dựng những hình tượng nghệ thuật khác
nhau. Và mỗi hình tượng nghệ thuật như vậy trong những tác phẩm khác nhau
của cùng một tác giả lại gặp nhau ở cùng một điểm dưới sự chỉ đạo của quan
niệm nghệ thuật của tác giả.
Mỗi nhà văn lớn đều có một quan niệm nghệ thuật về con người của
riêng mình. Quan niệm nghệ thuật về con người tất nhiên cũng mang dấu ấn
sáng tạo của cá tính nhà văn, gắn liền với cái nhìn của họ. Nhà văn quan niệm
về con người như thế nào thì sẽ lựa chọn các phương tiện nghệ thuật thể hiện
phù hợp như thế. Nguyên tắc cắt nghĩa, lý giải tính qui luật số phận con người
của nhà văn đã phản ánh trình độ tư duy nghệ thuật, vai trò sáng tạo của họ

14
chiến tranh đã trở thành một đề tài lớn trong văn học Việt Nam từ xưa đến
nay. Sự hiện diện của đề tài này trong văn chương chính là sự phản ánh sinh
động nhất bức tranh hiện thực cuộc sống trong những giai đoạn lịch sử đặc
biệt của dân tộc. Hoàn cảnh lịch sử này đã tác động tới việc hình thành quan
niệm nghệ thuật về cuộc đời và con người của các nhà văn viết về chiến tranh
- trong đó có Nguyễn Minh Châu. Văn học 1945-1975 chủ yếu quan tâm đến
con người công dân, con người chính trị, rất ít để ý đến đời sống riêng tư của
mỗi cá nhân- nếu có cũng chỉ ở góc độ tình cảm đồng bào, đồng chí. Trong
chiến tranh, con người tìm thấy ý nghĩa của cuộc sống gắn liền với Tổ quốc,
nhân dân và hướng về tương lai tươi sáng. Văn chương viết về chiến tranh tập
trung đề cập đến con người quần chúng, con người cộng đồng và con người
phi thường sẵn lòng hy sinh quyền lợi cá nhân để hoàn thành nghĩa vụ và
trách nhiệm công dân. Cá nhân trong văn học viết về đề tài chiến tranh chỉ tìm
thấy ý nghĩa thực sự của cuộc đời khi bước từ phạm vi gia đình ra phạm vi xã
hội và sẽ không tồn tại nếu chỉ vì những khát vọng - kể cả những khát vọng
nhiều khi rất chính đáng- chỉ cho riêng bản thân mình. Những con người như
Lữ, Khuê (Dấu chân người lính ); Đông, Quỳnh, Tú (Vùng trời); Mẫn, Thiêm
( Mẫn và tôi ) ….là những hình ảnh tiêu biểu cho vẻ đẹp của con người trong
văn học viết về chiến tranh giai đoạn 1945-1975. Chú trọng miêu tả con người
tiêu biểu cho số phận chung của cả cộng đồng dân tộc, kết tinh những phẩm
chất cao đẹp của cả cộng đồng, văn học viết về chiến tranh đã tạo ra một bước
ngoặt mới trong việc khám phá đời sống con người, đề cập đến hình mẫu
con người lý tưởng mang tính cộng đồng.
Tuy nhiên, từ sau toàn thắng 1975, cuộc sống đã mở ra những triển vọng
cao hơn cùng những đòi hỏi lớn hơn. Để đáp ứng những nhu cầu thẩm mĩ mới
của công chúng, văn chương cần trở về với đặc trưng vốn có của mình: Văn
học là nhân học. Bệnh đơn giản, một chiều trong quan niệm nghệ thuật về con

tình cảm đầy tính nhân bản. Những dòng nhật ký chiến trường đã để lại cho
con người hôm nay hiểu rõ hơn về thời lửa đạn của dân tộc, về sự ghê sợ của
chiến tranh, về cái giá của hoà bình và về lòng yêu nước ngời lên trong lửa
đạn của mỗi con người Việt Nam chân chính. Mãi mãi tuổi hai mươi của 16
Nguyễn Văn Thạc [99], Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm đã từng tạo nên những “cơn
sốt”nhật ký chiến tranh. Một số cuốn nhật ký như: Nhật ký Nguyễn Huy
Tưởng, Nhật ký Trần Đăng, Nhật ký Nam Cao Nhật ký Bê Trọc, Nhật ký
Chu Cẩm Phong, nhật ký Dương Thị Xuân Quý, nhật ký Nguyễn Ngọc Tấn-
Nguyễn Thi[ 100]…dù cho không tạo nên những “cơn sốt” như Mãi mãi tuổi
hai mươi, Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm nhưng có ý nghĩa lớn, bổ sung một cách
đắc lực trong việc tìm hiểu về con người trong những giai đoạn chiến tranh ác
liệt nhất và hào hùng nhất của dân tộc.
Có thể coi Di cảo của Nguyễn Minh Châu cũng mang một dạng thức
riêng tư, có điểm tương đồng với các tác phẩm thuộc thể loại nhật ký chiến
tranh. Bên cạnh những phác thảo truyện, những ghi chép mang tính chất tư
liệu, phần lớn Di cảo là những dòng nhật ký về chiến tranh vừa mang ý thức
công dân vừa thể hiện chiều sâu nhân bản. Qua Di cảo ta hiểu thêm những
suy ngẫm ở dạng chân thực, “chưa được sửa sang và đẽo gọt” để hiểu thêm về
quá trình đổi mới quan niệm nghệ thuật của ông.
1.2. Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh
Châu qua Di cảo
Đại tá - nhà văn quân đội Nguyễn Minh Châu đã tham dự chiến
tranh với tư cách là người lính thực thụ đồng thời là một nhà văn, chứng nhân
của lịch sử. Là nhà văn quân đội thời chiến tranh, Nguyễn Minh Châu đã có
nhiều chuyến đi thực tế chiến trường, từ Quảng Bình, Vĩnh Linh đến đường 9
Nam Lào và đặc biệt là chiến trường Quảng Trị, nơi diễn ra nhiều chiến dịch
hết sức quyết liệt trong cuộc kháng chiến chống Mĩ. Trên tinh thần nhập cuộc

là sự tiếp nối của quan niệm về con người trong hai mươi năm trước đó nhưng
đã phát triển tập trung vào một hướng lớn và đi tới đỉnh cao của nó là quan
niệm con người sử thi. (Theo quan niệm của G.s. Trần Đình Sử, đặt trong cái
nhìn thi pháp học lịch sử để đánh giá văn học những năm chống Mỹ: thực
chất sử thi ở đây là phạm trù của một diễn ngôn, mỗi câu chuyện là một bài ca
về người anh hùng dân tộc, đại diện cho tinh hoa, khí phách nhân dân đứng 18
lên chống áp bức bóc lột và ngoại xâm ). Đây là một đóng góp của Nguyễn
Minh Châu cho văn học trong hành trình khám phá và thể hiện con người, đề
cao sức mạnh và vẻ đẹp của con người Việt Nam.
1.2.1.1. Con người trong cuộc chiến đầy gian khổ, hy sinh :
Phần I của Di cảo Nguyễn Minh Châu gồm những ghi chép từ những
năm1967- 1968, 1972-1973 trở đi. Đây là quãng thời gian xảy ra chiến dịch
Đường 9 - Nam Lào, Khe Sanh…Những ghi chép của Nguyễn Minh Châu về
con người trong thế đối mặt với hiện thực chiến tranh tuy mới dừng lại ở dạng
tư liệu nhưng vô cùng phong phú, rất chân thật và sống động. Đây chính là
kho tư liệu vô giá giúp ông thai nghén nên những tác phẩm xuất sắc viết về
chiến tranh một cách trực diện nhất. Ông am hiểu sâu sắc thực tế chiến đấu và
có năng lực dồi dào trong việc khám phá thực tế ấy. Lần dở từng trang Di
cảo, ta thấy được dấu chân của Nguyễn Minh Châu đã vượt qua biết bao
nhiêu chặng đường dài đầy gian khổ, lăn lộn với người lính trên chiến trường.
Từng trang di cảo đã hiện lên sức sống nóng hổi, ngổn ngang và quyết liệt của
chiến trường. Qua những trang tư liệu thấm đẫm chất hiện thực như còn đang
vương khói lửa của chiến tranh, ta thấy được tư duy nghệ thuật về con người
của Nguyễn Minh Châu trong giai đoạn đầu cầm bút là phản ánh, quan sát,
suy ngẫm về con người, lấy hiện thực khốc liệt của chiến tranh làm đối tượng
để tái tạo ra một loạt con người và hiện thực mới trong sáng tạo nghệ thuật.
Nhà văn đã từng khẳng định : thực tế đời sống trong gần chục năm chống Mỹ

tý. Và thịt là điều mơ ước không bao giờ có. Nằm mơ cũng không thấy được
là được húp một thìa nước canh có những lá rau màu xanh. Chẳng ai dám
ước ao những cái xa vời nữa như đọc một dòng thư gia đình hay ngồi ở một
nơi sạch cỏ, không có bùn đất, uống một ngụm nước chè” [12-tr.112]. Cùng
với đói ăn là đói mặc, là sự khắc nghiệt của thiên nhiên hoang dã, của khí hậu
miền Trung, là sự huỷ diệt của thuốc độc từ những chiếc máy bay trực thăng
phun thẳng xuống cánh rừng-nơi bộ đội ém quân. Người lính bị hành hạ và
giày vò bởi những cơn khát, những trận sốt rét [12-tr.74]. Đói ghê gớm: mùa
mưa 1971 không có lạng gạo nào …Gọi là ăn cơm nhưng thực chất là ăn sắn- 20
sắn sấy vừa đen lại vừa hôi [12-tr.248]. Đói cơm đã khổ, nhạt muối lại vô
cùng khổ hơn[12-tr.249]. Lại còn thiếu mặc: còn 47 đồng chí từ 1970 chưa có
áo quần, 8 người một cái thắt lưng [12-tr.249]. Nhưng khủng khiếp hơn cả là
ám ảnh về cái chết. Có thể nói nhà văn đã không ngần ngại, không né tránh
việc mô tả sự hy sinh, những cái chết đầy thương tâm của người lính. “Cả
khẩu đội hy sinh. Khẩu đội trưởng, máu ộc ra từ mồm, mũi, mắt ” [12-tr.31].
Cái chết bủa vây khắp nơi “ Cái hàm ếch bị sập, hầm pháo sập. Pháo nằm đổ
nghiêng, nòng pháo gẫy gập xuống đất. Anh em nằm ngổn ngang, chẳng còn
ai nguyên cả ngưòi, người gục bên chân pháo, kẻ nằm vắt trên thành công sự.
Máu me đầy” [12-tr.32]
Đọc Di cảo của Nguyễn Minh Châu ta có cảm giác “nặng tay”.
Không phải chỉ vì cuốn sách dày mà bởi sức nặng của chất sống thực tế chiến
tranh ngồn ngộn. Chúng ta trân trọng những trang di cảo bởi trước hết nhà
văn đã phải lăn lộn với hiện thực chiến trường ở nơi nóng bỏng nhất (chiến
trường Quảng Trị- cái rốn của chiến tranh). Khi nhà văn đạt tới một chiều
dày hiện thực nhất định thì sức gợi từ hiện thực đó sẽ có nhiều hứa hẹn để
tạo nên quan niệm nghệ thuật về con người. Cuộc kháng chiến chống Mĩ
giải phóng Miền Nam, bảo về Miền Bắc, tiến tới thống nhất Tổ quốc là một

[12-tr.55]. Rất nhiều gương mặt chiến sỹ trẻ tuổi xuất hiện trong Di cảo. Họ
đã sẵn sàng dâng hiến tuổi thanh xuân, chiến đấu hết mình, hy sinh cho Tổ
quốc. Tiêu biểu là cậu Cư: mắt một mí, khuôn mặt đẹp trái xoan, răng đều và
trắng, bề ngoài có vẻ ngỗ ngược nhưng bên trong người chiến sỹ trẻ măng ấy
chứa đựng một sự hy sinh lớn lao. Bỏ học lớp 9, đi bộ đội từ năm 16 tuổi. Mẹ
đau mắt nặng đang nằm ở bệnh viện. Hai em ở nhà còn bé [12-tr.91]. Đồng
chí Điểm, trước khi hy sinh còn dặn lại: nói với gia đình tôi cho các em tôi ở
nhà tiếp tục học [12-tr.36]. Đồng chí Đông bắn hết đạn liền nhảy vào lôcốt
bóp cổ một tên [12-tr.36]. Cảm động biết bao là những tấm gương coi thường
cái chết, hy sinh cả tuổi trẻ và mạng sống của mình cho cuộc chiến đánh Mỹ
mà không hề đắn đo. Đó là đồng chí Hòa- lính lái xe: bị thương nặng, thức
đêm nhiều, da xanh xao, vết thương vẫn còn loét máu, mảnh đạn nằm sâu
trong xương…nhưng vẫn nhất quyết không mổ, khăng khăng xin ra viện để 22
được tiếp tục cầm lái. Anh tự nhủ: đánh xong thằng Mỹ cái đã rồi mổ cũng
được. [12-tr.36]. Những con người ấy đã để lại trong lòng Nguyễn Minh Châu
bao nỗi xúc cảm mãnh liệt và ông đã ghi chép về họ với niềm ngưỡng mộ sâu
sắc .
Là nhà văn mặc áo lính, Nguyễn Minh Châu ý thức hết sức sâu sắc về
tư cách công dân và sứ mệnh thiêng liêng của người cầm bút trong giai đoạn
khốc liệt nhất của cuộc chiến. Tâm niệm sáng tác trở thành cháy bỏng trong
ông lúc này là hướng đến cuộc “đấu tranh vì quyền sống của cả dân tộc”.
Những trang ghi chép của Di cảo Nguyễn Minh Châu cho chúng ta thấy biết
bao tấm gương anh dũng, quả cảm trong chiến tranh. Phải chăng đây là những
tư liệu quý báu để nhà văn cho ra đời những tác phẩm khá quy mô như Dấu
chân người lính - ngợi ca những người chiến sỹ đã “đem ngực mình dựng
thành chiến luỹ cản mười đợt tiến công điên cuồng của địch”.
Có thể khẳng định những ghi chép của Nguyễn Minh Châu về những