1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẦN THỊ THÙY LINH
THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA DƯỚI GÓC NHÌN
TƯ DUY NGHỆ THUẬT
LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Hà Nội – 2011
2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NỘI DUNG
CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN TƢ DUY THƠ VÀ TƢ DUY THƠ
CỦA TRẦN ĐĂNG KHOA
1. Tư duy thơ ………………………………………………………………11
1.1. Tư duy thơ là một phương thức tư duy nghệ thuật……….… …11
1.2. Tư duy thơ Trần Đăng Khoa………………………….…………14
2. Qúa trình sáng tác và quan niệm về thơ của Trần Đăng Khoa…….… 18
2.1. Sự xuất hiện của một thần đồng thơ ………………………… 18
2.2. Thơ Trần Đăng Khoa ở tuổi trưởng thành …………………… 23
2.3. Quan niệm thơ qua “Chân dung và đối thoại”……………….…27
3. Tiểu kết……………………………………………………………… …31

CHƢƠNG 2: CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA
1. Cái tôi trữ tình xưng “em” và tư duy trẻ thơ hồn nhiên ……………….33
2. Cái tôi chiến sĩ và sự gia tăng yếu tố luận lý, yếu tố nội cảm……….…40
3. Tư duy thơ hướng ngoại qua một số nhân vật trữ tình khác ……… …46
3.1. Những sự vật được nhân hóa………………………………….…46
3.2. Những người thân trong gia đình ……………………………….51
3.3. Anh bộ đội……………………………………………………….57
5

3.4. Bác Hồ……………………………………………………… 63
3.5. Những người lao động chân quê và bất khuất ……………… 65
4. Tiểu kết …………………………………………………………….….68

CHƢƠNG 3: BIỂU TƢỢNG VÀ NGÔN NGỮ THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA
1. Biểu tượng trong thơ Trần Đăng Khoa …………………………….…71
1.1. Biểu tượng trong thơ ………………………………………… 71
1.2. Những biểu tượng đặc sắc trong thơ Trần Đăng Khoa .…… 73

thiết tha cũng như niềm tin bất diệt vào một tương lai tươi sáng. Giữa dàn
đồng ca đa thanh, đa điệu ấy đã vút lên một giọng ca hồn nhiên, trong trẻo,
chan chứa tình cảm yêu thương của một em bé yêu thơ bên dòng sông Kinh
Thày. Thần đồng thơ ca có lẽ là từ thích hợp nhất để nói về nhà thơ Trần
Đăng Khoa cùng những bài thơ làm từ góc sân ngày ấy.
Khi nhận xét thơ Trần Đăng Khoa, tác giả Thanh Vân đã cho rằng: “Thơ
Khoa gợi rõ và làm cho ta yêu mến biết bao quê hương bình dị, thân thuộc và
đang đổi mới, những con người lao động cần cù, vất vả, một quê hương gắn
bó biết bao với sự nghiệp chiến đấu và xây dựng” [37, tr. 151]. Xuất phát từ
một cậu bé thích làm thơ, đến với thơ như một em bé đến với trò chơi yêu
thích, Trần Đăng Khoa đã trở thành một nhà thơ thiếu nhi tài năng, tiêu biểu
cho những nhà thơ “nhí” cùng thời. Những bài thơ đầu tiên của Khoa đã
nhận được những lời động viên, khích lệ của bạn bè, thầy cô và gia đình.
Chính điều này đã kích thích lòng nhiệt tình, hăng say sáng tác của cậu bé.
Tài năng sớm bộc lộ, lại nhận được sự quan tâm, dìu dắt của các nhà thơ lớn
đương thời như nhà thơ Xuân Diệu, Tố Hữu…thơ Khoa viết ngày càng
chững chạc hơn, có chiều sâu hơn trong suy nghĩ cũng như mạch nguồn cảm
xúc. Năm 1970, khi đế quốc Mỹ ngừng ném bom miền Bắc, chiến tranh tạm
lắng xuống, tâm trí nhà thơ trẻ lại có cơ hội được thỏa sức bay bổng cùng
những câu chuyện cổ dân gian. Cùng lúc này, trên văn đàn Việt Nam, hầu
hết các nhà thơ đều chú ý đến một thể tài lớn là trường ca, Trần Đăng Khoa
cũng không phải là một trường hợp ngoại lệ, cậu bé đã quyết định thử bút, và
7

thế là trường ca “Đi đánh thần hạn” ra đời. Đối với một cậu bé vốn sống
không nhiều, kinh nghiệm còn ít thì tác phẩm này có thể xem như là một
thành công bước đầu trên con đường thể nghiệm ngòi bút trong một thể tài
có yêu cầu phức tạp về nội dung và nghệ thuật. Sự kiện này đã đánh dấu cho
sự ra đời sau đó của những trường ca khác: “Trừng phạt”, “Khúc hát người
anh hùng”… Năm 1974, với “Khúc hát người anh hùng”, Khoa đã có một

dẫn. Nghiên cứu thơ từ góc độ tư duy sẽ là một hướng tiếp cận mới mẻ, có
thêm những đóng góp mới trong lĩnh vực nghiên cứu văn học. Trong phạm
vi đề tài này, chúng tôi mong muốn vận dụng những lí luận của tư duy thơ để
nghiên cứu, đi sâu phân tích từng giai đoạn phát triển trong đời thơ Trần
Đăng Khoa, từ đó tìm ra những điểm riêng biệt tạo nên phong cách thơ của
tác giả này.

2. Lịch sử vấn đề
Trong lịch sử phát triển của ngành lí luận, phê bình văn học Việt Nam,
chúng ta có thể thấy rằng số lượng các tác phẩm nghiên cứu về tư duy nghệ
thuật, tư duy thơ là không nhiều. Tác phẩm “Tư duy thơ và tư duy thơ hiện
đại Việt Nam” của tác giả Nguyễn Bá Thành xuất bản năm 1996 được xem
là công trình đầu tiên đi sâu nghiên cứu vào vấn đề này. Theo tác giả Nguyễn
Bá Thành thì tư duy nghệ thuật là sự khôi phục và sáng tạo các biểu tượng
trực quan, là việc hình tượng hóa hiện thực khách quan theo những nhận
thức chủ quan. Vì vậy, tư duy nghệ thuật chịu sự chi phối mạnh mẽ của thế
giới quan và nhân sinh quan của người sáng tạo. Đặc điểm chính trong tư
duy nghệ thuật, cũng như sự khác biệt của nó với tư duy khoa học là ở chỗ
“tư tưởng tình cảm không chỉ là năng lượng của tư duy mà còn là đối tượng
nhận thức của tư duy” [48, tr.55]. Tư duy thơ là phương thức nhận thức và
biểu lộ tình cảm của con người bằng hình tượng ngôn ngữ, vì vậy tư duy thơ
là sự biểu hiện của cái tôi trữ tình, cái tôi cảm xúc, cái tôi đang tư duy. Do
chịu sự chi phối của quan niệm thơ và phương pháp tư duy của từng thời đại
mà vị trí của cái tôi trữ tình có những sự thay đổi nhất định. Vì vậy tư duy
9

thơ, nói cách khác chính là sự phản ánh những tình cảm cộng đồng và tư duy
thời đại. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả Nguyễn Bá Thành đã đưa
ra những quan điểm lí luận về tư duy thơ tương đối đầy đủ, cụ thể. Ngoài ra
trong tác phẩm này phần nghiên cứu về thơ Trần Đăng Khoa cũng đã chú ý

Trong bài “Thơ Trần Đăng Khoa – Nhà thơ Việt Nam hiện đại” (NXB Khoa
học xã hội – 1984) tác giả Vân Thanh lí giải về thế giới thơ Trần Đăng Khoa,
đó là sự bắt nguồn từ những cảnh vật, những sinh hoạt quen thuộc. Đọc thơ
Trần Đăng Khoa người đọc như được gội trong một không khí riêng biệt,
không thể nhầm lẫn của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Thơ Khoa nắm bắt được
những màu sắc, âm thanh, hương vị của thế giới bên ngoài, cảnh vật dưới
ngòi bút ấy như có hình nét và tâm hồn. Đồng thời tác giả cũng nhận định
rằng khi Trần Đăng Khoa đã là một nhà thơ trưởng thành, thơ Khoa vẫn tiếp
tục gợi được sự chú ý của người đọc, nhưng cả người viết và người đọc hôm
nay vẫn đang đòi hỏi ở nhà thơ một nội dung mới, một giọng điệu khác.
Trong bài viết “Trần Đăng Khoa trước con đường hình thành một cá tính
thơ” (NXB Văn học – 1997), tác giả Lại Nguyên Ân và Trần Đình Sử lại
viết dưới dạng một cuộc trò chuyện để đưa ra những nhận xét, đánh giá về
giai đoạn thơ thiếu nhi của Trần Đăng Khoa. Tác phẩm bàn về thơ Trần
Đăng Khoa tương đối đầy đủ được xuất bản gần đây nhất là cuốn “Trần
Đăng Khoa thần đồng thi ca” (NXB Văn hóa thông tin – 2000) của tác giả
Vũ Nho. “Trần Đăng Khoa thần đồng thi ca” gồm có 3 phần, chủ yếu tập
trung bàn về thơ Trần Đăng Khoa trong giai đoạn thiếu nhi, tác giả cũng tập
hợp một số bài bình, nghiên cứu của một số tác giả khác như Phạm Hổ, Tố
Hữu, Xuân Diệu, Lại Nguyên Ân, Phạm Khải, Lê Thường…Khi nói về thơ
Trần Đăng Khoa, tác giả Vũ Nho đã liệt kê các yếu tố tạo nên sức hấp dẫn
trong thơ Khoa, mà trước hết là ở cách xưng hô và một thế giới riêng kì diệu
khiến “người ta ngạc nhiên, khoái trá vì cách quan sát tinh tế, cách nhìn nhận
sự vật hồn nhiên, cách liên tưởng rất riêng, cùng với cách nói lên những gì
nghĩ ra, cảm được và trông thấy”. Tác giả Vũ Nho còn phát hiện ra sức hấp
dẫn trong thơ Khoa là “linh hồn của thơ tình cảm”, thơ Trần Đăng Khoa gắn
11

bó với bao thế hệ bạn đọc còn bởi chất liệu dân gian được sử dụng nhuần
nhuyễn từ kết cấu, hình tượng đến ngôn từ, thể tài, giọng điệu…Khi “Chân

nhi” tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Ngân đã khảo sát, phân tích những tác phẩm
thơ Trần Đăng Khoa. Từ việc so sánh thơ Trần Đăng Khoa với một số tác
phẩm của các em thiếu nhi cùng lứa tuổi đến việc tìm hiểu những quan điểm
của các nhà thơ lớn viết thơ cho các em thiếu nhi, tác giả đã tìm ra được
những nét riêng độc đáo tạo nên sức hấp dẫn trong thơ Trần Đăng Khoa viết
trong giai đoạn thiếu nhi…Như vậy có thể thấy những công trình nghiên cứu
về thơ Trần Đăng Khoa đều xoay xung quanh việc phân tích tác phẩm để tìm
cách giải mã một thần đồng thơ từ các góc độ khác nhau mà chưa có công
trình nào dùng hệ quy chiếu của tư duy thơ để phân tích tư duy thơ Trần
Đăng Khoa. Trong đề tài này, chúng tôi sẽ căn cứ trên những tài liệu nghiên
cứu của các tác giả đi trước để từ đó có những đánh giá, nhận xét khách quan
và chân thực nhất khi bàn về thơ Trần Đăng Khoa dưới góc nhìn tư duy nghệ
thuật. Chúng tôi hi vọng sẽ có được những bước tiến mới trong quá trình
hoàn thiện chân dung nhà thơ Trần Đăng Khoa trong lòng bạn đọc.

3. Phạm vi nghiên cứu
Để thực hiện đề tài “Thơ Trần Đăng Khoa từ góc nhìn tư duy nghệ
thuật”, chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát trên hầu hết tác phẩm của Trần Đăng
Khoa bao gồm thơ, trường ca, lí luận, phê bình bao gồm các tác phẩm:
- Các tập thơ: “Từ góc sân nhà em”, “Góc sân và khoảng trời”, “Bên cửa
sổ máy bay”, “Thơ Trần Đăng Khoa” (Tập 1, Tập 2)
- Các trường ca:“Đánh Thần Hạn”,“ Trừng phạt”, “ Khúc hát người anh
hùng”
- Lí luận, phê bình: “Chân dung và đối thoại”
Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi luôn chú ý đến sự tác động
qua lại giữa tác giả, tác phẩm và những phạm trù lí luận để có được góc nhìn
đa chiều, khách quan nhất đối với đối tượng nghiên cứu. Song song với đó,
chúng tôi cũng đưa ra những ý kiến so sánh thơ Trần Đăng Khoa với những
13



CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN TƢ DUY THƠ VÀ
TƢ DUY THƠ CỦA TRẦN ĐĂNG KHOA

1. TƢ DUY THƠ
1.1. Tƣ duy thơ là một phƣơng thức tƣ duy nghệ thuật
Tư duy nghệ thuật là sự khôi phục và sáng tạo những biểu tượng trực quan, là sự
hình tượng hóa hiện thực khách quan theo nhận thức chủ quan. Tư duy nghệ thuật là
tư duy được thể hiện và thực hiện trong quá trình sáng tạo và thụ cảm nghệ thuật.
Sáng tạo và thụ cảm nghệ thuật là hình thái đặc trưng và là hình thái cao nhất của
hoạt động thẩm mỹ; trong sáng tạo và thụ cảm bao hàm cả đánh giá giá trị. Nếu như
đối với tư duy khoa học hình thức ấy đã được khách quan hóa theo quy luật vận
động của khái niệm và quan hệ logic giữa các khái niệm, thì đối với tư duy nghệ
thuật hình thức ấy là sự biểu hiện trực tiếp của quan niệm về vũ trụ, nhân sinh và
trình độ văn hóa của từng người sáng tạo. Trong tư duy nghệ thuật, bản chất, các
quy luật của hiện thực, cuộc sống không hiện ra dưới dạng trừu tượng của khái
niệm mà biểu hiện qua hình tượng cụ thể, sinh động. Xét về mặt nhận thức luận,
hình tượng nghệ thuật về bản chất, cũng là sự phản ánh hiện thực, tuy nhiên, sự
phản ánh này không phải là trực tiếp, mà là gián tiếp và được thực hiện thông qua
sự sáng tạo mang tính cá nhân, in đậm dấu ấn chủ thể. Vì thế, tư duy nghệ thuật
không chấp nhận sự lặp lại, sự sao chép; nó luôn giả định tính cá biệt, điển hình và
độc đáo. Trần Đăng Khoa là một ví dụ điển hình cho một phong cách thơ thần đồng,
độc đáo. Điều khiến thơ Trần Đăng Khoa khác lạ và vượt lên trên những nhà thơ
cùng độ tuổi khác khác là việc Trần Đăng Khoa đã biết cách đưa thế giới cổ tích,
thần thoại vào trong tác phẩm bằng một tâm hồn nhạy cảm và ngập tràn tình yêu
thương dành cho con người và vạn vật. Những chất liệu dân gian trong những lời ca
dao, những câu chuyện của bà của mẹ đã tạo nên dấu ấn đậm nét trong tư duy thơ
Trần Đăng Khoa. Tuy vậy, điều đó không có nghĩa là nhà thơ cóp nhặt nguyên mẫu
những hình tượng đó vào trong thơ, ở đây tác giả đã khéo léo biến chất liệu dân
15

16

(Buổi sáng nhà em), Ngoài thềm rơi chiếc lá đa – Tiếng rơi rất mỏng như là rơi
nghiêng (Đêm Côn Sơn)…. Trong thơ, liên tưởng là một trong những yếu tố quan
trọng tạo nên sự thành công cho một tác phẩm bởi liên tưởng là quy luật của sự
nhận thức và cũng là quy luật của cảm xúc, sự vận động của trí tưởng tượng ấy là có
định hướng chứ không phải là một sự vô ý. Nhà thơ Sóng Hồng đã cho rằng: “ Thơ
là nghệ thuật kì diệu bậc nhất của trí tưởng tượng”. Đối với một tác giả, trí tưởng
tượng là công cụ hữu hiệu nhất tạo nên những vật liệu cho một tác phẩm thơ, bao
gồm: tứ thơ, ý thơ và lời thơ. Đây được xem là một đặc điểm tạo nên sự thành công
vang dội dành cho thần đồng thơ Trần Đăng Khoa.
Yếu tố trữ tình là một trong những yếu tố xuyên suốt những tác phẩm thơ Trần
Đăng Khoa. Cái tôi trữ tình dù được thể hiện bằng cách nào, trực tiếp hay gián tiếp
thì vẫn luôn là yếu tố quan trọng hàng đầu. Mặc dù, cái tôi trữ tình ấy trong từng
giai đoạn, thời điểm có thể có sự thay đổi theo quy luật tất yếu của thời gian. Khi
còn nhỏ tuổi Trần Đăng Khoa làm thơ với tư duy của một cậu bé, cậu bé ấy mỗi
năm một lớn lên, bản thân tư duy trẻ thơ ấy cũng có sự phát triển nhất định. Đến khi
trở thành một nhà thơ khoác áo lính thì tư duy thơ Trần Đăng Khoa lại là tư duy của
một người lính trưởng thành. Và sau cùng, khi nhà thơ đã gác súng để đi theo con
đường học vấn thì tư duy ấy lại có sự chuyển biến khác, những vấn đề ông quan tâm
có tầm ảnh hưởng lớn hơn, mang tầm vĩ mô hơn. Có thể nói, chính những biến
động, thay đổi trong cuộc sống là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến xu hướng vận
động của tư duy thơ nói chung và tư duy thơ Trần Đăng Khoa nói riêng. Tất nhiên
sự vận động này không thể diễn ra trong một sớm một chiều mà là cả một quá trình
lâu dài, cũng như Trần Đăng Khoa đã có mười năm làm thơ thiếu nhi và cũng
chừng ấy thời gian làm thơ với tư cách một người chiến sĩ. Khi mục đích của tác giả
có sự thay đổi thì sự liên tưởng trong tác phẩm cũng chịu ảnh hưởng, cũng có
những sự thay đổi để phù hợp với chính người sáng tác . Liên tưởng càng đa dạng
thì những biểu hiện của nó càng sinh động , việc nhận thức càng trở nên sâu sắc ,
cảm xúc cũng vì thế mà trở nên phong phú hơn . Trong thơ liên tưở ng là quy luậ t

những bài thơ viết về sự thay đổi của làng quê, hình ảnh chú bộ đội, sự lên án gay
gắt kẻ thù xâm lược… Yếu tố thời đại đã góp phần tạo nên những sắc thái khác
18

nhau trong thơ Trần Đăng Khoa giai đoạn này. Khoa làm thơ trước hết là để dỗ em,
để vui chơi nhưng đồng thời cũng là để thể hiện những suy nghĩ của mình trước một
cuộc chiến tranh phi nghĩa mà đế quốc Mỹ đã đưa đến Việt Nam. Bởi vậy trong thơ
Khoa mới xuất hiện ụ súng trên đường làng, thày giáo trong cuộc chiến tranh cũng
ra trận rồi trở về trường xưa với đôi nạng gỗ trên tay, hình ảnh các chú bộ đội thân
thiết và dũng cảm…
Đối với trẻ thơ, khi bắt đầu biết đọc, biết viết, thế giới được mở ra trước mắt các
em thật rộng lớn, cái gì cũng ẩn chứa những câu hỏi chưa có lời giải đáp, bởi vậy
mỗi sự vật hiện tượng đều gây nên sự tò mò muốn được khám phá. Thế giới lung
linh ngập tràn sắc màu trong thơ Trần Đăng Khoa cũng xuất phát từ chính những tò
mò thú vị đó. Trần Đăng Khoa chỉ khác với các bạn mình ở chỗ cậu bé có cách lí
giải vô cùng ngộ nghĩnh và sáng tạo khiến người đọc vô cùng thích thú. Người đọc
có thể hình dung đến một cậu bé suốt ngày thơ thẩn chơi ở góc sân nhà, lúc lúi húi
bên những cây trầu, lúc trầm ngâm nhìn những quả bòng đang bị rụng nổi lên mặt
ao, lúc lại vui chơi với con chó Vàng…Thơ Trần Đăng Khoa sinh động trong từng
câu chữ, ngay cả trong những bài thơ ngỡ như tĩnh lặng thì ẩn chứa phía sau đó, dù
chỉ là một vài từ thôi cũng đã thể hiện được hết những chuyển động hết sức tinh vi
của sự vật. Những bài thơ được Trần Đăng Khoa sáng tác trong giai đoạn này đã thể
hiện một tư duy mở rất tích cực, nhà thơ luôn mở rộng lòng mình với vạn vật, cỏ
cây, dù vui hay buồn. Bởi vậy, phạm vi đề tài trong thơ Trần Đăng Khoa viết rất
rộng lớn, đi đến đâu gặp sự lạ cũng có thể tạo thành một bài thơ, cho dù không gian
nghệ thuật của nhà thơ lúc này chỉ là một góc sân nhà, vườn cây quanh nhà, dòng
sông Kinh Thày và một khoảng trời xanh cao trên đầu. Nhỏ hẹp là vậy nhưng đối
với tư duy của Trần Đăng Khoa trong thời điểm này đó lại là cả một thế giới to lớn
với biết bao điều thú vị. Quan sát những sự vật, hiện tượng vốn dĩ rất quen thuộc
với mọi người và kể lại bằng thơ, Trần Đăng Khoa đã biến những điều tưởng như

chuyển biến lớn nhưng đã góp phần quan trọng giúp nhà thơ có được những định
hướng đúng đắn trong sáng tác, đó là kim chỉ nam để nhà thơ tiếp tục trên con
đường nghệ thuật.
20

Trải qua một thời gian dài trong quân đội, Trần Đăng Khoa đã có quá trình
trưởng thành tích cực, người đọc khó có thể gặp lại chân dung một cậu bé làm thơ
ngày nào. Đi nhiều, tiếp xúc nhiều, trải nghiệm nhiều đã khiến nhà thơ có quá trình
chuyển đổi khá rõ rệt trong tư duy thơ. Lúc này, những vần thơ đã mất dần tính hồn
nhiên trẻ thơ vốn là đặc điểm rất quan trọng tạo nên danh tiếng cho thơ Trần Đăng
Khoa ngày nhỏ. Thay vào đó là tư duy của một người lính, một nhà thơ đã trưởng
thành. Cái tôi cá nhân nay không còn xưng “em”, tư duy cũng không còn hướng
ngoại như ngày thơ ấu nữa. Thay vào đó là một cái tôi trữ tình đầy cảm xúc, khép
kín hơn thể hiện một quá trình hướng nội với những tâm tư tình cảm đa chiều, phức
tạp. Nhà thơ hướng lòng mình đến những người đồng đội, đến “em”, và những tâm
tư của chính mình. Cũng bởi hướng đến những đối tượng trữ tình mới như vậy nên
thơ Trần Đăng Khoa cũng phải tìm đến những cách thể hiện mới. Người đọc không
còn nhìn thấy hơi hướng của những thể thơ truyền thống, những câu chuyện cổ tích
hay lời ru đưa nôi ngày xưa nữa, thay vào đó ông viết thơ hầu hết theo thể tự do để
thể hiện một cuộc sống nội tâm phức tạp và đa chiều. Sự vận động trong tư duy thơ
Trần Đăng Khoa theo thời gian không khiến độc giả ngạc nhiên, bởi một điều đơn
giản cậu bé Khoa ngày nào giờ đã trưởng thành, Trần Đăng Khoa viết thơ cũng sẽ
viết dưới tầm nhìn, góc độ của một người đã từng trải. Ngày nhỏ là một cậu bé thần
đồng, khi đã là một người lính cầm bút, Trần Đăng Khoa vẫn luôn có những tố chất
đặc biệt, thơ ông tìm đến những đối tượng phản ánh mới dưới những suy nghĩ đồng
cảm và nhân văn. Bắt gặp lại trong thơ Trần Đăng Khoa những câu chuyện hàng
ngày, từ việc chờ mưa đến cháy lòng, việc chứng kiến bạn mình chiến đấu với cá
mập để có cá mang về nấu cháo, việc chứng kiến những hòn đảo đang chìm dưới
nước…tất cả được tác giả tái hiện lại thành những câu chuyện. Những câu chuyện
ấy xét trên bề mặt cũng như những câu chuyện cậu bé Khoa ngày nào vẫn làm thơ

Khi biết đọc, Trần Đăng Khoa rất ham đọc sách, đặc biệt là thơ ca. Tủ sách của
anh trai đã dần trở thành thế giới riêng của cậu bé với những “Dế mèn phiêu lưu
ký”, “Truyện cổ An đéc xen”, “Truyện Kiều”…Vì vậy nên dù còn ít tuổi nhưng Trần
Đăng Khoa đã có trong tay một “lưng vốn” kha khá gồm hàng trăm câu ca dao và
truyện Kiều. Bài thơ đầu tiên Trần Đăng Khoa viết là bài “Con bướm vàng” (1964)
22

đã thể hiện trực tiếp những cảm xúc của một cậu bé chưa đầy tám tuổi với lời thơ
mộc mạc và hồn nhiên: Con bướm vàng - Con bướm vàng - Bay nhẹ nhàng - Trên
bờ cỏ - Em thích quá - Liền đuổi theo - Con bướm vàng - Nó bỏ cánh - Vút lên cao -
Em nhìn theo. Bài thơ có cách diễn đạt mang dáng dấp một khúc đồng dao, các câu
mở đầu và câu cuối cùng hiệp vần với nhau để có thể đọc liên tiếp, xoay tròn. Bài
thơ ra đời, gây nên sự ngạc nhiên cho người lớn và sự thích thú của những độc giả
nhỏ tuổi, mà trước hết chính là cô em gái trong nhà. Sau cái ngưỡng đầu tiên còn
nhiều bỡ ngỡ ấy, cậu bé đã từng bước bước vào thế giới thơ ca như bước vào những
câu chuyện cổ tích. Những nhân vật trong thơ Trần Đăng Khoa là những sự vật rất
gần gũi hàng ngày như cây cối, con vật, góc sân, những trò chơi của trẻ em nông
thôn…Thơ của cậu bé nhanh chóng được những người xung quanh biết đến và yêu
thích, tiếng đồn về một cậu bé thần đồng thơ ca ngày càng lan xa. Nhiều tờ báo
trung ương và địa phương đã đăng thơ Trần Đăng Khoa. Năm 1967, thơ Trần Đăng
Khoa lần đầu tiên xuất hiện trên báo Văn nghệ và báo Thiếu niên tiền phong nhân
dịp kỉ niệm sinh nhật Bác, đó là bài “Ảnh Bác”. Khi nói về thơ Trần Đăng Khoa, tác
giả Vân Thanh đã nhận xét: “Thơ Khoa chủ yếu là nói đến thơ của yêu thương, của
sự sống trẻ thơ, của sinh hoạt bình dị hàng ngày. Từ góc sân nhà, thơ Khoa thấm
nhuần dư vị quê hương đồng nội Việt Nam” [37, tr. 156] . Sau này, khi được hỏi về
thời gian đầu sáng tác nhà thơ Trần Đăng Khoa đã thổ lộ: “Tôi đến với thơ hồn
nhiên như em bé đến với trò chơi vậy” [13, tr. 30]. Những suy nghĩ giản đơn, hồn
nhiên ấy đã thay đổi sau khi cậu bé gặp nhà thơ Xuân Diệu – Người sau này đã trở
thành một người thày rất gần gũi, thân thiết với nhà thơ thiếu nhi . Nhà thơ lớn của
nền thi ca Việt Nam hiện đại đã chỉ ra cho cậu bé thấy sự vất vả và tính nghiêm túc

thơ, cậu bé vẫn chưa từ bỏ ý định tiếp tục gắn bó với thể loại đầy thách thức này.
Trong thời gian không quân Mỹ quay lại ném bom miền Bắc, làng quê yên tĩnh của
Trần Đăng Khoa cũng không thoát khỏi những trận oanh tạc của máy bay B52, cậu
bé lại miệt mài với với ý tưởng mới, và trường ca “Trừng phạt” ra đời. Không nằm
ngoài những hiện thực đang được chứng kiến từng ngày, “Trừng phạt” được xuất
hiện trên trang giấy bằng những cảm nhận của một cậu bé nông thôn về sự độc ác
của kẻ thù, những vết thương và sự mất mát trong chiến tranh cũng như thể hiện rõ
24

nét sự tàn phá của chiến tranh trên mảnh đất quê hương. Với những tác phẩm này,
những bước tiến của cậu bé thần đồng đã được ghi nhận bằng khả năng bao quát
rộng lớn cũng như khả năng miêu tả nội tâm nhân vật. Năm 1974, sự ra đời của
trường ca “Khúc hát người anh hùng” đã đánh dấu bước chuyển biến dài trên con
đường sáng tác của Trần Đăng Khoa. Khi bàn về tác phẩm này trên báo “Phụ nữ
Việt Nam” nhà phê bình Nguyễn Đăng Mạnh đã nhận xét: “Thế là Khoa đã lớn thật
rồi! Mới ngày nào còn sửng sốt về tài thơ của em bé tám, chín tuổi. Bây giờ em đã
nói toàn chuyện người lớn, chuyện chính trị, chuyện thời đại, lại còn bàn luận triết lí
nữa” [30]. So với những tác phẩm dài hơi trước đây của mình, “Khúc hát người anh
hùng” của Trần Đăng Khoa có sự thay đổi rõ rệt về quy mô với việc sắp xếp các
tuyến nhân vật chính, phụ. Đề tài về người nữ anh hùng Mạc Thị Bưởi không phải
là một đề tài mới, năm 1968 Trần Đăng Khoa đã viết bài “Em dâng cô một vòng
hoa” để tưởng nhớ tới người chiến sĩ cách mạng trung kiên này. Chặng đường bảy,
tám năm là khoảng thời gian tương đối dài để cậu bé có thể thấm thía sâu sắc hơn
cuộc đời chiến đấu oanh liệt của người nữ liệt sĩ. Điều khiến cho những độc giả khi
tiếp xúc với tác phẩm này ngạc nhiên ở chỗ, câu chuyện được cậu bé kể lại chân
thực, sống động và cụ thể đến mức người đọc có cảm giác như chính tác giả là
người đã được chứng kiến toàn bộ câu chuyện đó vậy. Nếu như “Đi đánh thần
Hạn” vẫn còn hơi hướng của một câu chuyện dân gian với không gian và thời gian
huyền thoại, thì với “Khúc hát người anh hùng” lại là một câu chuyện có thật, ở một
làng quê cụ thể với những nhân vật cụ thể. Năm khúc với gần 1300 câu thơ, trường

luôn ăm ắp đầy những cảm xúc hồn nhiên của trẻ thơ. Ngây thơ, hồn nhiên là một
bảo bối có sức mạnh nhiệm màu, bởi thế không có gì lạ khi đến với thơ Trần Đăng
Khoa là độc giả đến với một thế giới riêng kì diệu mà trong đó thế giới vật – người
vô cùng phong phú, đa dạng. Hồn nhiên là thế nhưng điều gây ấn tượng mạnh nhất
đối với người đọc khi đến với thế giới thơ Trần Đăng Khoa chính là sức tưởng
tượng, liên tưởng đạt đến trình độ siêu việt của nhà thơ thiếu nhi này. Tác giả Vũ
Nho trong cuốn “Trần Đăng Khoa thần đồng thơ ca” đã khẳng định đây chính là
yếu tố đặc sắc nhất để xếp thơ Trần Đăng Khoa vào loại thơ thần đồng. Ở mỗi bài
thơ, cậu bé đều có cách nhìn, cách cảm, cách nghe riêng, cùng trí tưởng tượng, liên
26

tưởng tràn ngập sắc màu dân gian. Tất cả đều được kết hợp hài hòa, được tỏa sáng
bởi một tâm hồn nhạy cảm, nhân hậu. Tình cảm hồn nhiên, trong sáng ấy đã “tỏa
hương” trong từng câu chữ, bởi vậy, chỉ trong một thời gian ngắn, cậu bé đã kịp tạo
dựng được vị trí của mình trên văn đàn nước nhà, một vị trí đặc biệt mà đến nay
chưa ai có được – Thần đồng thi ca Việt Nam. Đã có nhiều ý kiến khác nhau khi
đánh giá về thơ Trần Đăng Khoa trong giai đoạn này, nhưng tất cả đều thống nhất ở
một điểm: Giai đoạn mở đầu này có ý nghĩa rất lớn với đời thơ Trần Đăng Khoa.
Đây là giai đoạn thiên về năng khiếu bẩm sinh, là đỉnh cao rực rỡ nhất mà từ trước
đến nay chưa có một nhà thơ thiếu niên nào có được. Trần Đăng Khoa chính là một
hiện tượng độc đáo trên văn đàn Việt Nam từ sau cách mạng tháng Tám đến nay.

2.2. Thơ Trần Đăng Khoa ở tuổi trƣởng thành
Sau khi hoàn thành trường ca “Khúc hát người anh hùng”, Trần Đăng Khoa
không sáng tác trường ca nữa. Tốt nghiệp phổ thông trung học, nhà thơ không vào
đại học ngay mà xung phong đi bộ đội. Năm 1985, Trần Đăng Khoa đã ra mắt bạn
đọc tập thơ “Bên cửa sổ máy bay” với chân dung một nhà thơ Trần Đăng Khoa –
người lớn. Với tác phẩm này, Trần Đăng Khoa đã chính thức khép lại những vần
thơ của chú bé thần đồng ngày nào để trở thành một nhà thơ khoác áo lính với
những suy nghĩ sâu rộng hơn và nhiều sự trải nghiệm hơn. Trong tập thơ này Trần