ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN VĂN CHIẾN KHẢO SÁT CÁC TÁC GIA HÁN NÔM HƯNG YÊN
GIAI ĐOẠN 1884-1919 LUẬN VĂN THẠC SĨ

Người hướng dẫn: PGS.TS. Phạm Văn Khoái HÀ NỘI - 2008 1

1.4 Phân loại các tác gia Hán Nôm và văn bản 35
CHƯƠNG 2 46
CÁC TÁC GIA HÁN NÔM HƯNG YÊN GIAI ĐOẠN 1884 – 1919 46
THÔNG QUA NGHIÊN CỨU ĐẠI DIỆN 46
2.1 Tác gia Hán Nôm tiểu biểu ( nhóm tác gia sử địa) 46
2.1.1 Tác gia sử học Phạm Văn Thụ 46
2.1.2 Tác gia địa lý Nguyễn Tuỵ Trân. 69
2.2 Nhóm tác phẩm tiêu biểu ( nhóm tác phẩm có khuynh hướng yêu
nước cách mạng) 74
2.2.1 Ca ngợi nghĩa sĩ cách mạng và anh hùng dân tộc đã xả thân vì tổ quốc
79
2.2.2 Thơ trào phúng mang khuynh hướng yêu nước cách mạng. 91
PHỤ LỤC 113

1

KHẢO SÁT CÁC TÁC GIA HÁN NÔM HƢNG YÊN
GIAI ĐOẠN 1884 – 1919

xuất hiện những quan hệ văn hoá cần đƣợc soi tỏ.
Hơn nữa, thời gian này nhiều công trình văn hoá đã đƣợc trùng tu, nó
để lại nhiều dấu ấn văn hoá Hán Nôm. Nhiều hội văn thơ đã xuất hiện. Những
công trình và tổ chức đó đã làm phong phú thêm di sản Hán Nôm của Hƣng
Yên. Giai đoạn 1884 - 1919 cũng là giai đoạn mà các lãnh tụ của những cuộc
khởi nghĩa lớn chống thực dân Pháp nhƣ khởi nghĩa Bãi Sậy, khởi nghĩa Yên
Thế… phát triển trên diện rộng. Bởi vậy, số lƣợng tác gia có tƣ tƣởng mới
cũng bắt đầu xuất hiện và ngày càng nhiều.
Hơn nữa di sản văn hoá thành văn của dân tộc có một vai trò to lớn
trong việc giáo dục đạo đức, rèn luyện nhân cách, đào tạo nhân tài cho các thế
hệ tƣơng lai của đất nƣớc. Chƣơng trình dạy học ngữ văn cải cách trong nhà
trƣờng phổ thông mà bộ giáo dục đang thực hiện đã dành một thời lƣợng cần
thiết cho chƣơng trình địa phƣơng. Nên đề tài “ Khảo sát các tác gia Hán
Nôm Hưng Yên giai đoạn 1884 – 1919” của chúng tôi sẽ có một đóng góp
nhất định trong việc giáo dục truyền thống văn hoá địa phƣơng, lịch sử địa
phƣơng và văn học địa phƣơng đối với các thế hệ trẻ.
Ngày nay, công tác nghiên cứu di sản Hán Nôm của dân tộc nói chung và
di sản Hán Nôm của Hƣng Yên nói riêng đang đƣợc quan tâm đặc biệt. Vì
vậy, những công trình nghiên cứu về các tác gia văn học Hƣng Yên trong một
vài năm gần đây xuất hiện ngày càng nhiều. Trong các công trình đã xuất bản
đó, các nhà nghiên cứu đã đề ra nhiều mục tiêu trong khảo sát các tác gia Hán 3
Nôm một cách có hệ thống và toàn vẹn nhất. Bởi thế, “ Khảo sát các tác gia
Hán Nôm Hưng Yên giai đoạn 1884 – 1919” mà chúng tôi thực hiện cũng
với mong muốn đóng góp cụ thể vào sự nghiệp ấy.

giả khác Tất cả những tác phẩm ấy đều có tính khái quát trên diện rộng. Còn
về cấp độ cơ sở cũng đã xuất hiện một số công trình nghiên cứu về các tác
gia Hán Nôm Hải Hƣng, danh nhân Hƣng Yên. Nhƣ Tìm hiểu các tác gia
Hán Nôm Hải Hƣng của Nguyễn Nhã, Danh nhân Hƣng Yên của Nguyễn
Phúc Lai, và một số bài viết ngắn có liên quan đến các tác gia nhƣ bài viết của
Nguyễn Vinh Phúc, Dƣơng Thị Cẩm, Thanh Sơn…
Những bài viết trên phần nào xây dựng nên đƣợc hình ảnh của một văn
nhân thông qua giới thiệu về tiểu sử của của mỗi ngƣời, nhƣng tất cả còn ở
mức độ sơ lƣợc và mang tính tƣ liệu. Chƣa có một tác phẩm nào tập hợp đầy
đủ những gƣơng mặt văn nhân của Hƣng Yên giai đoạn 1884 – 1919, chƣa có
một tác phẩm nào giới thiệu đầy đủ tác phẩm của các tác gia trong giai đoạn
đó.
Chính vì thế, khảo sát các tác gia Hán Nôm Hƣng Yên giai đoạn 1884 –
1919 sẽ là bƣớc đầu khám phá ra những giá trị còn tiềm ẩn bên trong các tác
phẩm. Nó sẽ mang lại cho chúng ta những hiểu biết chân thực nhất về tình
hình văn học Hƣng Yên trong giai đoạn đƣợc chọn lựa và hiểu cụ thể hơn về
những tác gia trong thời kì này.
III – ĐỐI TƢỢNG VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
A – Đối tƣợng
Đối tƣợng đƣợc chúng tôi xem xét trong đề tài này là những tác gia
Hán Nôm và tác phẩm Hán Nôm trên mảnh đất Hƣng Yên hiện đại, sống và
hoạt động xã hội trong khoảng nhƣng năm 1884 – 1919. Thông qua tác gia và
các tác phẩm chúng ta sẽ có cơ sở, những dữ liệu cần thiết để lý giải vấn đề
cần bàn tới trong luận văn. 5

2 – Phƣơng pháp duy vật lịch sử
Là phƣơng pháp nghiên cứu các sự vật hiện tƣợng dựa trên quan điểm
lịch sử cụ thể. Mỗi một hiện tƣợng văn hoá, lịch sử, văn học… đều có quá
trình lịch sử phát triển lâu dài. Mỗi một hiện tƣợng đều ẩn chứa bên trong nó
cả quá khứ, hiện tại cũng nhƣ tƣơng lai phát triển hay lụi tàn. Vì vậy, đề tài
nghiên cứu này chúng cũng đã biết kế thừa và phát huy những kết quả nghiên
cứu lịch sử phát triển. Thông qua khảo sát các tác gia Hán Nôm giai đoạn
1884 – 1919, dựa trên quan điểm lịch sử mà chúng ta phân tích đƣợc quá khứ
trong hiện tại và hƣớng phát triển cho tƣơng lai.
3 – Phƣơng pháp thống kê
Đây là phƣơng pháp dùng để nghiên cứu các sự vật hiện tƣợng trong
các lĩnh vực, trong mọi điều kiện không gian và thời gian cũng nhƣ hoàn cảnh
khác nhau, gồm có:
3.1 Thống kê mô tả
Kể lại những sự vật hiện tƣợng xảy ra trong quá trình lịch sử mà các tác
gia Hán Nôm Hƣng Yên giai đoạn này chứng kiến. Dựa vào cơ sở thực tế
bằng văn viết của mình, chúng ta có thể giúp đối tƣợng quan tâm nhìn nhận
và hiểu đƣợc vấn đề cần nghiên cứu. Trong đề tài này, chúng tôi đã mô tả
thân thế sự nghiệp, cũng nhƣ quê quán của tác gia, số lƣợng văn bản, vị trí lƣu
trữ văn bản… Bên cạnh đó để lý giải những điều cần phân tích.
3.2 Thống kê so sánh
Đây là phƣơng pháp đƣợc sử dụng để so sánh với những kết quả đã
nghiên cứu trong các thời điểm khác nhau. Để từ đó có sự chính xác và rõ
ràng nhất về nội dung mà vấn đề trong luận văn đặt ra. 7

8
Đồng thời đề tài này của chúng tôi sẽ có những đóng góp nhất định
trong việc giáo dục văn học địa phƣơng, văn hoá địa phƣơng cho thế hệ trẻ.
Bên cạnh đó nó còn giúp cho việc khảo sát các tác gia Hán Nôm giai đoạn
1884 – 1919 nói riêng và nền văn học của tỉnh nói chung có cơ sở và thông
tin. Mong muốn đƣợc góp công sức thì nhiều nhƣng khả năng của mỗi ngƣời
đều có hạn. Vì thế, thông qua đề tài này phần nào sẽ là một kênh thông tin để
chúng ta tìm hiểu văn học Việt Nam trong giai đoạn vừa đƣợc đề cập, cũng
nhƣ những dòng văn thơ điển hình cùng giai đoạn; để từ đó làm phong phú
thêm nguồn thông tin tƣ liệu về các tác gia Hán Nôm Hƣng Yên, các tác gia
Hán Nôm Việt Nam…
VI – KẾT CẤU LUẬN VĂN
Luận văn của chúng tôi đƣợc chia làm hai phần chính, trong mỗi phần
sẽ có những đề mục nhỏ để giới thuyết những vấn đề cần bàn.
Mở đầu: Giới thuyết chung.
Chƣơng 1. Các tác gia Hán Nôm Hƣng Yên giai đoạn 1884 – 1919 và
những đánh giá chung.
Chƣơng 2 Các tác gia Hán Nôm Hƣng Yên gia đoạn 1884 -1919 thông
qua nghiên cứu đại diện.
Phụ lục
9
CHƢƠNG 1
CÁC TÁC GIA HÁN NÔM HƢNG YÊN
GIAI ĐOẠN 1884 – 1919 VÀ NHỮNG ĐÁNH GIÁ CHUNG

Thời Lê sơ (1428-1527): Tháng 6/1466 (tức năm Quang Thuận thứ 7),
Lê Thánh Tông chia nƣớc ta làm 12 đạo thừa tuyên, Hƣng Yên thuộc thừa
tuyên Thiên Trƣờng. Tháng 3/1469 (tức năm Quang Thuận thứ 10), năm đầu
tiên nhà nƣớc định bản đồ, Thiên Trƣờng lại đổi là Sơn Nam quản 11 phủ, 42
huyện, phủ Khoái Châu quản 5 huyện gồm Đông Yên, Tiên Lữ, Kim Động,
Phù Dung, Thiên Thi; phủ Tiên Hƣng quản 4 huyện gồm Ngự Thiên, Duyên
Hà, Thần Khê, Thanh Lan. Tháng 4/1490 (năm Hồng Đức thứ 21), nƣớc ta
đƣợc chia làm 13 xứ, Hƣng Yên thuộc xứ Sơn Nam.
Nhà Mạc (1527-1533): Tháng 6 năm 1527, nhà Mạc (Đăng Dung) đem
các lộ của Khoái Châu thuộc vào Hải Dƣơng.
Thời Hậu Lê (Lê-Trịnh, 1533-1788): Nhà Lê lại đổi lại nhƣ cũ.

Bản đồ Hƣng Yên năm 1740 11
Năm Cảnh Hƣng thứ 2 (1741) tháng giêng: Nhà Lê chia Sơn Nam
thành 2 lộ Sơn Nam thƣợng và Sơn Nam hạ, phủ Khoái Châu thuộc lộ Sơn
Nam thƣợng, phủ Tiên Hƣng thuộc Sơn Nam hạ.
Nhà Tây Sơn (1778-1802): Hai phủ Sơn Nam thƣợng và Sơn Nam hạ
đƣợc đổi lại làm 2 trấn Sơn Nam thƣợng và Sơn Nam hạ.
Nhà Nguyễn (1802-1945):
 Năm Gia Long thứ nhất (1802) lấy 2 trấn thƣợng và hạ lệ thuộc vào
Bắc thành (Sơn Nam thƣợng, hạ, Kinh Bắc, Sơn Trâu, Hải Dƣơng là 5
nội trấn của Bắc thành).
 Năm Minh Mạng thứ ba 1822, trấn Sơn Nam thƣợng đổi là trấn Sơn
Nam, trấn Sơn Nam hạ đổi là trấn Nam Định.

nghị ra Nghị quyết đề nghị Ủy ban Thƣờng vụ Quốc hội cho hợp nhất hai tỉnh
lấy tên là tỉnh Hải Hƣng.
Ngày 6/11/1996 Quốc hội khóa IX, kỳ họp thứ 10 phê chuẩn việc phân
chia lại địa giới hành chính tỉnh. Hải Hƣng đƣợc tách ra làm hai tỉnh; Hƣng
Yên và Hải Dƣơng. Tỉnh Hƣng Yên có diện tích tự nhiên là 923,09km2, dân
số 1.075.517 ngƣời, gồm 6 đơn vị hành chính cấp huyện: thị xã Hƣng Yên,
Mỹ Văn, Châu Giang, Phù Tiên, Ân Thi, Kim Động. Vị trí địa lý, phía bắc
giáp tỉnh Bắc Ninh và thủ đô Hà Nội; phía đông giáp tỉnh Hải Dƣơng; phía
Nam giáp tỉnh Thái Bình và Hà Nam; phía tây giáp tỉnh Hà Nam, và thủ đô
Hà Nội.
Tháng 5/ 1998 chia lại một số huyện trên địa bàn tỉnh huyện Mỹ Văn
thành ba huyện Văn Lâm, Yên Mỹ, Mỹ Hào. Huyện Châu giang thành hai 13
huyện Khoái Châu và Văn Giang. Huyện Phù Tiên chia thành huyện Phù Cừ
và Tiên Lữ. Từ đây, tỉnh Hƣng Yên có 10 huyện và thị xã.
Trong đề tài này, chúng tôi lấy tỉnh Hƣng Yên đƣợc phân chia sau năm
1998 để nghiên cứu về các tác gia và tác phẩm giai đoạn 1884 - 1919.
1.2 Khảo sát các tác gia và tác phẩm Hán Nôm Hƣng Yên
1.2.1 Tác gia Hán Nôm Hưng Yên theo lịch đại
Là một tỉnh nằm giữa đồng bằng Sông Hồng, Hƣng Yên có truyền thống
vẻ vang trong lao động sản xuất, chống chọi với thiên tai và chống giặc ngoại
xâm, lịch sử Phố Hiến – Hƣng Yên đã qua nhiều phen biến đổi thăng trầm.
Ngƣời ta biết đến Phố Hiến nhƣ một vùng đất văn hoá nhƣng cần khẳng định
thêm về truyền thống hiếu học, vẻ đẹp văn học ở vùng quê này…. Tuy nhiên,
thời kì hƣng thịnh xƣa kia đã qua, những gì còn lại chỉ đƣợc lƣu giữ trong các

nhiều thành phần, địa vị khác nhau. Nhƣng tựu chung lại, họ đều là những cây
bút xuất sắc nhƣ Hoàng Công Bảo, Nguyễn Hữu Đức, Nguyễn Khắc Trạch,
Bùi Thực, Hoàng Văn Mỹ, Nguyễn Đình Tố, Trần Tú Dĩnh, Nguyễn Thiện
Thuật, Nguyễn Thạc Chi, Phạm Đình Trạc, Phạm Sĩ Ái, Phạm Văn Thụ, Bùi
Ngọc Quỹ, Lê Cù, Chu Mạnh Trinh, Dƣơng Bá Trạc Nguyễn Gia Cát,
Nguyễn Hành, Nguyễn Tuỵ Trân, Nguyễn Văn San, Phan Văn Ái, Tô Nha,
Tô Ngọc Huyễn, Ngô Quang Huy…
Với tập hợp của hơn 70 tác gia qua các thời kỳ, phần nào cho chúng ta
thấy đƣợc tập hợp đa dạng của các văn nhân trên mảnh đất Hƣng Yên. Tuy
thế, những tác gia có tầm ảnh hƣởng lớn đến xã hội cũng nhƣ đến nhận thức
văn chƣơng trong thời gian tác gia đó sống lại chƣa đƣợc tìm hiểu và nghiên
cứu nhiều. Nhƣng dẫu sao, họ đã tác động lớn đến diện mạo văn học trên đất 15
Phố Hiến và tạo nên bƣớc chuyển mình mới so với nhiều vùng quê khác. Họ
là những con ngƣời cả đời cống hiến cho một lý tƣởng cao đẹp mà mình theo
đuổi, ngƣời thích thú với cảnh điền viên, ngƣời lại vui với thú sách đèn, ngƣời
lại hăng say với sự nghiệp cách mạng, cho sự nghiệp chung của toàn dân tộc,
ngƣời lại bận rộn với con đƣờng quan nghiệp và tƣ tƣởng của họ đã trƣờng
tồn, áng văn thơ của họ đã làm nên những tiếng vang lớn trong trào lƣu cứu
quốc, giải phóng dân tộc và họ đã trở thành niềm tự hào cho mảnh đất Phố
Hiến xƣa và Hƣng Yên nay.
1.2.2 Tác phẩm Hán Nôm Hưng Yên theo lịch đại
Với số lƣợng các tác gia lớn nhƣ vậy, phần nào chúng ta cũng mƣờng
tƣợng ra đƣợc số lƣợng tác phẩm Hán Nôm có trên mảnh đất Hƣng Yên. Trải
qua những biến cố của lịch sử và sự phá hoại của thiên nhiên, những tác phẩm

lễ”, “ Quan đào thi tập” của Trần Tú Dĩnh; “ Học ngâm tồn thảo binh”,
“Hoạ hồ tập” của Phạm Đình Trạc; “ Đồng Giang ất tiến sĩ Phan tƣớng
công tập cảo”, “ Phƣợng minh tập” của Phan Văn Ái; “ Phạm Đôn Nhân
nguyên thảo”, “ Nghĩa Khê thi tập” của Phạm Sĩ Ái; “Thái Bình tỉnh
thông sử”, “ An Nam sơ học sử lƣợc” của Phạm Văn Thụ; “ Hữu Trúc thi
tập”, “ Yên đài anh hoại”, “ Hải phái thi văn tập”, “ Bùi tiên sinh thi
tập” của Bùi Ngọc Quỹ; “ Trúc Vân thi văn tập”; “ Hƣơng Sơn nhật
trình ca” của Chu Mạnh Trinh; “ Bi nhu quận phƣơng trích lục”, “ Hoa
trình thi tập” của Nguyễn Gia Cát; “ Đại Việt cổ kim diên cách địa chí
khảo” của Nguyễn Tuỵ Trân; “Cao Man thế thứ kỉ lƣợc” của Tô Ngọc
Huyễn; “ Minh Mệnh chính yếu”, “ Nam hành tập”, “ Bắc hành tập” của
Tô Trân…
Qua đây, chúng ta thấy sự phát triển của văn học và văn hóa không bao
giờ tách rời quan hệ truyền thống, không bao giờ tồn tại trong thế đơn lẻ mà
nó luôn có sự giao thoa và ảnh hƣởng của một nền hay một giai đoạn văn học 17
nào đó. Ở Hƣng Yên cũng vậy, nền văn học trên mảnh đất “Đô thị Tiểu Tràng
An” xuyên suốt một quá trình lịch sử lâu dài và để lại những nét đặc trƣng
riêng. Nó hiện lên nhƣ bộ mặt tinh thần để chúng ta có thể soi tỏ lịch sử, cũng
nhƣ văn hóa trong từng giai đoạn. Bởi tất cả đều đƣợc văn học đƣơng thời
phản ánh một cách chi tiết và xác thực. Hiển nhiên, đó là sản phẩm đƣợc kết
tinh qua những thăng trầm của lịch sử, qua sự tiếp biến của nền văn học trƣớc.
Đa số các tác phẩm trên đều thuộc lĩnh vực văn học, một số ít thuộc lĩnh
vực sử địa, triết học, hay xã hội học Mà càng về giai đoạn sau các tác phẩm
vƣợt ra khỏi khuôn khổ văn chƣơng thể hiện chí, tình xuất hiện thêm càng