TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ YẾN
LOẠI HÌNH NHÂN VẬT BIỂU TƯỢNG TRONG
TÁC PHẨM CỦA FRANZ KAFKA
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Lí luận văn học
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Lí luận văn học
Mã số: 60.22.32
Chuyên ngành: Lí luận văn học
Hà Nội – 2009
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ………………………………………… …………………….1
1. Lí do chọn đề tài ………………………………… ………………….1
2. Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu ………… ……………….2
2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu …………………… ………………2
2.2. Mục đích nghiên cứu ……………………………………………… 2
3. Lịch sử vấn đề …………………………………………………………2
3.1. Lịch sử vấn đề ……………………………………………… ……….2
3.2. Một số đánh giá về Kafka……………………………………….…… 6
4. Phương pháp nghiên cứu…………………………………………… …7
5. Cấu trúc của luận văn …………………………………………………8
h, Ngôn ngữ ……………………………………………………….76
KẾT LUẬN …………………………………………………………….79
PHỤ LỤC ………………………………………………………………81
Niên biểu ……………………………………………………… 81
Một vài đặc điểm của văn học hiện đại chủ nghĩa ………………84
THƯ MỤC THAM KHẢO …………………………………………….90
Nguyễn Thị Yến Loại hình nhân vật biểu tượng trong tác phẩm của F. Kafka
1
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Kafka là một trong những nhà văn vĩ đại nhất của văn học hiện đại chủ
nghĩa phương Tây. Suốt thời gian từ khi ông mất cho đến ngày nay, gần một
thế kỉ, người ta vẫn không ngừng mổ xẻ, giải mã, phân tích ba tiểu thuyết, mà
không cuốn nào hoàn tất, một ít truyện vừa, truyện ngắn, đoản văn, thư từ,
nhật kí ông viết.
Nhưng ở Việt Nam, những gì chúng ta biết về Kafka quá ít, hay nói
đúng hơn, ta chưa nghiên cứu sâu sắc về một hiện tượng hiếm hoi lạ lùng, gần
như độc nhất trong văn học phương Tây này.
Tác phẩm của Kafka chưa được dịch hết sang tiếng Việt, hơn nữa thông
qua những ngôn ngữ trung gian nên gây ít nhiều khó khăn cho người nghiên
cứu. Song cũng phải thấy rằng dịch Kafka quả là một thử thách với người làm
công tác dịch thuật, một tác giả khó dịch cả về ngôn ngữ lẫn tư tưởng.
Kundera trong Những di chúc bị phản bội cho thấy chỉ một câu của Kafka
thôi, khi dịch qua tiếng Pháp, cũng có đến vài bản dịch và đều khác nhau, sau
cùng Kundera phải tự tay dịch lại vì không chịu theo một bản dịch nào.
vật biểu tượng trong các sáng tác của Kafka một cách tương đối toàn diện về
mặt thi pháp xây dựng nhân vật và ý nghĩa biểu tượng của nhân vật. Qua đó
góp phần tìm hiểu giá trị các sáng tác của Kafka nói chung.
Những giá trị đạt được của luận văn sẽ làm cơ sở tìm hiểu nhân vật
biểu tượng trong các tác phẩm của chủ nghĩa hiện đại nói riêng và trong các
tác phẩm văn học nói chung.
3. Lịch sử vấn đề
3.1. Lịch sử vấn đề
Franz Kafka - tuyển tập tác phẩm do Nhà xuất bản Hội nhà văn và
Trung tâm văn hoá ngôn ngữ Đông Tây phát hành, là cuốn sách tập hợp tương
đối đầy đủ những tác phẩm quan trọng nhất của nhà văn người Séc viết bằng
tiếng Đức, Franz Kafka. Phần đầu của cuốn sách đăng bài viết của tác giả
Nguyễn Thị Yến Loại hình nhân vật biểu tượng trong tác phẩm của F. Kafka
3
Nguyễn Văn Dân với tiêu đề Kafka với cuộc chiến chống phi lí. Trong đó, nhà
phê bình viết: “Nghệ thuật diễn đạt cái phi lí của Kafka là ngôn ngữ phúng
dụ, tượng trưng. Vì thế cái thế giới của Kafka cũng mang tính tượng trưng,
siêu thực, phi lịch sử cụ thể (về sau cái thế giới của kịch phi lí cũng vậy)”. (7/
11) Như vậy, theo tác giả bài viết, ngôn ngữ trong các sáng tác của Kafka rất
đặc biệt, đầy phúng dụ, tượng trưng, tức là người đọc phải xuyên qua cái “vỏ”
ngôn ngữ đó để hiểu ý đồ của tác phẩm. Thực ra, văn học là nghệ thụât của
ngôn từ, vì thế muốn hiểu được những điều nhà văn gửi gắm, người đọc phải
thâm nhập được vào những gì bên trong lớp vỏ ngôn ngữ vốn đã đầy tính ước
lệ. Tuy nhiên, đối với những trang viết đầy tính tượng trưng, siêu thực như
của Kafka thì công việc của người đọc còn vất vả hơn bởi đó là ước lệ của
ước lệ, đồng thời ngôn từ luôn có xu hướng vượt ra ngoài chính nó. Và quan
trọng hơn hết, chỉ có kiểu ngôn ngữ đó mới trở thành phương tiện của Kafka
trong “cuộc chiến chống phi lí”. Kafka đã biểu đạt tận cùng sự phi lí của thế
665) “Người ta thường gọi tác phẩm của Kafka là huyền thoại chính bởi sự
vậy: nó có thể là nơi bão hoà của bao biểu tượng, chính vì nó là một sự cảm
nhận trực tiếp, hồn nhiên để gợi lên những tổng hợp, những khái quát về
những vấn đề lớn lao của thân phận con người”. (25/ 665) Trong lời nhận xét
trên đây, Đặng Anh Đào khẳng định giá trị nhân văn trong các sáng tác của
Kafka, đó là những trang văn viết về thân phận con người. Xét đến cùng,
những cái gọi là “huyền thoại”, “biểu tượng” thực chất chỉ cái cách để nhà
văn viết về con người thôi.
Một trong những nhà văn quan trọng nhất nửa cuối thế kỉ XX là Milan
Kundera đã nhận xét về nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn đồng hương sống
những năm đầu thế kỉ: “Các tiểu thuyết của Kafka là một thứ ngoa dụ như
trong chiêm bao và tưởng tượng về tình trạng đó…” (15/ 110)
Xuất phát từ quan điểm chống giải mã tác phẩm văn học theo lối diễn
giải mà thực chất là áp đặt cách hiểu theo lối chủ quan, Susan Sontag, một
trong những đại thụ trí thức của Mĩ đã chỉ ra: “Tác phẩm của Kafka, chẳng
hạn, đã bị cưỡng hiếp tập thể bởi ít nhất là ba đạo quân diễn giải. Những kẻ
đọc Kafka như ẩn dụ xã hội nhìn thấy sự nghiên cứu và phân tích tỉ mỉ về bức
Nguyễn Thị Yến Loại hình nhân vật biểu tượng trong tác phẩm của F. Kafka
5
xúc và áp lực của chế độ bàn giấy đương đại, ắt phải đưa đến một Chính
Quyền chuyên chế. Những kẻ đọc Kafka như ẩn dụ phân tâm học ngó thấy sự
phơi bày tuyệt vọng về sự kinh hãi của Kafka đối với phụ thân, nỗi lo về sự bị
thiến, cảm thức về sự bất lực tình dục và sự lệ thuộc vào những giấc mơ.
Những kẻ đọc Kafka như ẩn dụ tôn giáo thì giải thích rằng nhân vật K. trong
truyện Lâu đài muốn tìm phương tiện lên trời, và Joseph K. trong quyển Vụ
án bị xét xử theo công lý bí ẩn và hà khắc của Đấng Tối Cao. (54)
Từ điển triết học giản yếu thì tổng kết về nhà văn người Séc viết bằng
tiếng Đức như sau: “Kafka viết truyện và tỉểu thuyết sử dụng yếu tố kỳ quái,
mộng ảo, biểu tượng. Phản ánh con người bị tha hoá, sợ cuộc sống cô đơn
Con số có lẽ lên đến hàng vạn. Trên thế giới từ lâu đã hình thành một tư trào
Kafka học. Riêng ở Việt Nam, qua các thành tựu mà giới nghiên cứu đã đạt
được, chúng tôi nhận thấy vấn đề tính biểu tượng trong nhân vật của Kafka
còn để ngỏ. Chúng tôi hi vọng trên cơ sở những thành tựu đã đạt được của
những nhà nghiên cứu đi trước, luận văn sẽ tiếp tục bổ sung vào phần còn mở
ngỏ đó.
3.2. Một số đánh giá về Kafka
W.H.Auden, nhà thơ vĩ đại của nước Anh đánh giá rằng : “Nêu danh
một nhà văn mà vai trò đã ảnh hưởng sâu đậm đến thời đại của chúng ta
không kém gì dấu ấn của Dante, Shakespeare hay Goethe, với các thế hệ
đưong thời, thì người đó sẽ là Kafka”. (57) Cũng chính nhà thơ này cũng từng
nói một câu nổi tiếng: “Kafka quan trọng với chúng ta vì những tiên đoán của
nhà văn chính là những tình huống khó khăn của con người hiện đại.”
(1)
Nếu như nhà thơ người Anh coi Kafka là người ảnh hưởng sâu đậm
nhất đến thời đại mình thì nhà viết kịch người Pháp Claudel lại coi Kafka là
một trong những nhà văn vĩ đại nhất của mọi thời: "Đối với tôi, ngoài Racine,
là nhà văn vĩ đại, duy nhất chỉ có một người: Franz Kafka.”(52)
(1)
Kafka is important to us become his predicament is the predicament of modern man.
Nguyễn Thị Yến Loại hình nhân vật biểu tượng trong tác phẩm của F. Kafka
7
Borix Xuskov xem sáng tác của Kafka là sự từ bỏ con đường của chủ
nghĩa hiện thực để đi vào con đường của chủ nghĩa hiện đại.
Luận văn được tiến hành trên cơ sở áp dụng và kết hợp những phương
pháp nghiên cứu văn học sau đây:
Phương pháp tiếp cận hệ thống để thấy được toàn diện vấn đề nhân vật
trong tiểu thuyết của Kafka.
Phương pháp phân tích – tổng hợp để chứng minh và làm rõ các khía
cạnh của vấn đề.
Phương pháp đối chiếu so sánh nhằm chỉ ra và khẳng định phong cách
riêng của Franz Kafka.
Với những gì trình bày trong luận văn này, người viết mong muốn góp
phần đi sâu tìm hiểu một vấn đề lí luận văn học (loại hình nhân vật biểu
tượng) và tác giả văn học (Franz Kafka), đồng thời góp phần tìm hiểu ảnh
hưởng của Kafka đối với nền văn học hiện đại.
5. Cấu trúc của luận văn
Luận văn gồm ba chương chính và phần Mở đầu, Kết luận, Thư mục
tham khảo, Phụ lục.
- Chương 1: Một số cách đọc Kafka
- Chương 2: Một số nhân vật biểu tượng điển hình trong tác phẩm của
Kafka
- Chương 3: Thi pháp xây dựng nhân vật biểu tượng trong tác phẩm
của Kafka
Phần Phụ lục người viết đưa vào Niên biểu của Franz Kafka (phần này
được người viết tổng hợp từ nhiều nguồn tư liệu), và bài viết của Giáo sư
John Lye với nhan đề Một vài đặc điểm của văn học hiện đại chủ nghĩa do
người viết dịch để làm tư liệu tham khảo.
Nguyễn Thị Yến Loại hình nhân vật biểu tượng trong tác phẩm của F. Kafka
liệt nhưng vẫn cung kính, nó chỉ tạo thêm một nghĩa mới bên trên nghĩa cũ 10
(trực nghĩa). Cách diễn giải tân thời là đào sâu, và khi đào nó đã hủy diệt. Nó
đào bới "đằng sau" văn bản để tìm ra một ẩn bản mà nó cho là thật sự có giá
trị” (54) Theo đó, nữ văn sĩ người Mĩ này cho rằng tác phẩm của Kafka bị
“cưỡng hiếp tập thể” bởi ít nhất ba đạo quân diễn giải: “Những kẻ đọc Kafka
như ẩn dụ xã hội nhìn thấy sự nghiên cứu và phân tích tỉ mỉ về bức xúc và áp
lực của chế độ bàn giấy đương đại, ắt phải đưa đến một Chính Quyền chuyên
chế. Những kẻ đọc Kafka như ẩn dụ phân tâm học ngó thấy sự phơi bày tuyệt
vọng về sự kinh hãi của Kafka đối với phụ thân, nỗi lo về sự bị thiến, cảm
thức về sự bất lực tình dục và sự lệ thuộc vào những giấc mơ. Những kẻ đọc
Kafka như ẩn dụ tôn giáo thì giải thích rằng nhân vật K. trong truyện Lâu đài
muốn tìm phương tiện lên trời, và Joseph K. trong quyển Vụ án bị xét xử theo
công lý bí ẩn và hà khắc của Ðấng Tối Cao”. (54)
Kundera thì kết tội những kẻ diễn dịch đó là những kẻ ghét nghệ thuật,
những kẻ đã “cột chặt nghệ thuật vào một mục đích nằm ở bên kia mỹ học.
Lý thuyết về nghệ thuật dấn thân: nghệ thuật được coi là phương tiện của một
đường lối chính trị. Các nhà lí thuyết coi tác phẩm nghệ thuật chỉ là một cái
cớ để thực thi một phương pháp (phân tâm học, kí hiệu học, xã hội học)”. (15/
134, 135)
Trong Những di chúc bị phản bội, Kundera đã chỉ trích Max Brod,
người có công đưa Kafka đến với công chúng, đã gây ra “tai hoạ” khi ông này
đã sáng tạo ra hình ảnh Kafka theo lối áp đặt, đồng thời ông sáng tạo ra khoa
Kafka - học. Chính Brod đã “châm ngòi” cho lối đọc Kafka với vô số biến
tấu, tự do suy lí, tự do tư biện đến nỗi càng ngày càng không còn dính dáng
đến tác phẩm của Kafka. Kundera còn đưa ra cả định nghĩa bằng một sự trùng
ngôn về cái gọi là “khoa Kafka - học”. Đó là “luận văn nhằm Kafka - học hoá
Kafka. Nhằm thay thế Kafka bằng Kafka đã Kafka - học hoá.” (15/ 217)
án mà Kafka tiến hành đối với chính mình, K. chỉ là cái tôi khác của nhà văn.
Thực tế Kafka đã cắt đứt lời hứa hôn với Felice. Nhưng chỗ thiếu thực tế là
A. Vialatte đã suy diễn một cách thiếu căn cứ rằng việc ông bố vợ tương lai từ
Malmo tìm đến khách sạn Ascanie gặp Kafka đã gây cho Kafka ấn tượng một
toà án. 12
Kundera đã gọi cái cách đọc Kafka như vậy là đẩy “Kafka tội nghiệp”
trở về trong cái “ngữ cảnh – mini – mini tiểu sử”, một kiểu đọc rất xa lịch sử
tiểu thuyết, rất xa nghệ thuật. Nếu một cuộc đời có thể là tác phẩm nghệ thuật
thì người ta không còn thấy lí do tồn tại của tác phẩm nghệ thuật. Việc đồng
nhất cuộc đời và tác phẩm chính là đã từ chối quy chế tự trị của nghệ thuật.
Người ta không cần biết một Kafka nghệ sĩ với những trang văn làm người
đọc lúng túng mà lại “dồn” ông vào ngữ cảnh duy nhất: Felice, người cha,
Milena, Dora. Thế cho nên chính Kundera cũng từ chối đặt ngang tầm với
những những bức thư Kafka viết cho Felice và cuốn Lâu đài.
Trở lại với thư từ và nhật kí đó những văn bản riêng tư của nhà văn,
những văn bản thể hiện sinh động, thực chất nhất con người của Franz Kafka
với tư cách nhà văn và với tư cách một con người. Tuy nhiên, chúng không
phải là tác phẩm văn học. Việc quá chú trọng đến các văn bản riêng tư hơn
các sáng tác văn chương không những không khiến phát hiện được giá trị nằm
trong các tác phẩm của Kafka mà còn dẫn đến thiên kiến áp đặt chủ quan, hay
nói cách khác là diễn giải dựa trên tiểu sử tác giả.
Mặt khác, nhân vật văn học tuy là “đứa con tinh thần” của tác giả, là
đối tượng tác giả kí thác nhiều quan niệm, tư tưởng, tình cảm. Nhưng nhân
vật văn học còn là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, vì vậy không thể
đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống và càng không thể đồng
nhất với người sáng tạo ra chúng. Nhân vật văn học có thể có bóng dáng của
nhà văn nhưng không thể trùng khít với nhà văn. Việc đề cao quá mức ý
nó không phải không có lí, nhằm trả tác phẩm về giá trị tự thân của nó, tránh
được sự “cưỡng hiếp” (chữ của Susan Sontag) của tiểu sử người viết.
Cũng xuất phát từ hệ quy chiếu là tiểu sử nhưng cách đọc thứ hai lại rơi
vào một sự cực đoan khác: thần thánh hoá tiểu sử của Kafka.
Trước khi qua đời, Kafka muốn đốt hết những trang viết chưa xuất bản
của mình vì ông không thực sự ưng ý với chúng. Tuy nhiên, không ít người đã
giải thích ý muốn hiến bản thảo của mình cho thần lửa đó của Kafka là một cử
chỉ hiến sinh tôn giáo của một vị thánh. 14
Từ cái lối thần thánh hoá tiểu sử Kafka mà người ta nảy sinh thái độ
thần thánh hoá văn chương của nhà văn, như Brod đã từng tuyên bố “sự sùng
bái cuồng tín” với mỗi từ của Kafka. Nhưng đồng thời với sự sùng bái đó là
sự phủ nhận tuyệt đối ý chí mĩ học của tác giả.
1.2. Đọc Kafka tách rời khỏi mĩ học và nghệ thuật hiện đại
Có một thực tế là người ta say sưa xem xét mối quan hệ của Kafka với
các nhà triết học như Kierkegaard, Nietzche, với các nhà thần học, nhưng tách
rời Kafka với các nhà tiểu thuyết, các nhà thơ và các nhà hiện đại chủ nghĩa
đương thời.
Kafka là nhà văn viết trong nỗi cô đơn nhưng không có nghĩa ông
không hề bị tác động, ảnh hưởng bởi môi trường mĩ học nói chung. Và dù
Kafka “một mình một đường” với lối viết văn đạt đến tới hạn thì vẫn phải
sống chung trong bầu không khí nghệ thuật của thời đại. Bởi thế, đọc Kafka
mà không biết đến sự tồn tại của nghệ thuật hiện đại sẽ mất đi nhiều cơ hội để
hiểu thêm về tác phẩm.
Không ít người đã tách Kafka ra khỏi thế hệ những nhà cách tân lớn
như Igor Stravinski, Anton Webern, Béla Bartók, những nhà soạn nhạc vĩ đại
của thế kỉ XX, hay những nhà văn làm thay đổi bộ mặt văn chương thế kỉ XX
Bởi thế, thế kỉ XIX, tiểu thuyết được mô tả hợp với tinh thần thực
chứng, khoa học của thời ấy. Ở đó nhà văn đóng vai trò là người “biết tuốt”,
kể lại toàn bộ câu chuyện và tác phẩm nghệ thuật gửi gắm đến độc giả nhiều
nghĩ suy về cuộc đời. Phải nói rõ hơn rằng đó là những tư tưởng của tác giả
gửi gắm vào tác phẩm và người đọc đến với tiểu thuyết là để được “giáo
huấn” những vấn đề đó. Tuy nhiên, sang đến thế kỉ XX, tiểu thuyết không
phải là cuốn sách tư tưởng, mà thực chất nó cũng chẳng trầm tư mặc tưởng,
chẳng có tham vọng “dạy khôn” độc giả. Nó trao quyền giải mã cho người
đọc, một sự tiếp nhận không áp đặt. Như cách nói của James Joyce, tác giả rút
lui khỏi bối cảnh, không can thiệp và tác phẩm, về nhà…giũa móng tay.
Ý kiến sau đây của Kundera đã chỉ ra và lí giải được sự cần thiết phải
đặt tác phẩm vào bối cảnh chung của lịch sử mĩ học và tiểu thuyết: “Theo tôi, 16
những tác phẩm lớn chỉ có thể ra đời trong lịch sử của ngành nghệ thuật của
nó và bằng cách tham gia vào lịch sử đó. Chỉ ở bên trong lịch sử mới có thể
hiểu được cái gì là mới mẻ và cái gì là lặp lại, cái gì là khám phá và cái gì là
bắt chước, nói cách khác, chỉ ở bên trong lịch sử một tác phẩm mới có thể tồn
tại như là giá trị có thể nhận chân và đánh giá. Cho nên theo tôi không có gì
kinh khủng hơn đối với nghệ thuật là rơi ra ngoài lịch sử của nó, bởi đó là rơi
vào một chốn hỗn mang nơi các giá trị thẩm mỹ không còn nhận ra được
nữa.” (15/ 193)
Như vậy, việc đọc Kafka tách khỏi mĩ học và nghệ thuật hiện đại không
những không phát hiện được giá trị của văn chương Kafka mà còn không thấy
được vị trí xứng đáng của Kafka trong nền văn học nói riêng, nghệ thuật và
mĩ học nói chung.
1.3. Đọc Kafka như một thứ chú giải
Trở lại với ý kiến của nhà văn người Mĩ, Susan Sontag cho rằng tác
nghiệm sinh thường nhật cũng như trong số phận lịch sử của nó.” (43)
Đối với những người đọc Kafka như ẩn dụ phân tâm học, họ sẽ phơi
bày tuyệt vọng về sự kinh hãi của Kafka đối với cha thể hiện dưới các mô típ
trong tác phẩm (đứa trẻ bị kết tội, hình ảnh kẻ ăn bám, lời phán quyết… như
những chấn thương (trau-ma) của tuổi thơ hằn lại trong tác phẩm), nỗi lo về
sự bị thiến, cảm thức về sự bất lực tình dục và sự lệ thuộc vào những giấc mơ.
Khi đọc Kafka như ẩn dụ Mác-xít, người ta quả quyết nhân viên đo đạc
là biểu tượng của cách mạng bởi anh toan tính chia lại đất đai theo một cách
mới.
Cách đọc Kafka của đông đảo độc giả hậu chiến từ những năm 40 của
thế kỉ XX có thể được xem là diễn giải chính trị, coi tác phẩm của Kafka như
một ẩn dụ về chính trị. Người ta đã tiếp cận với Kafka như thể tiếp cận với
một nhà tiên tri. Ở trung tâm các mạch ngầm tạo nên tác phẩm, dường như đã
hiện hữu những điềm dự báo khốc liệt về một sự tiền định không lối thoát. 18
Văn chương của Kafka thôi thúc và cảnh tỉnh độc giả trưóc đại họa và
mê cung. Sau đại chiến thế giới thứ hai, người ta không thể đọc Vụ án mà
không liên tưởng đến chế độ toàn trị, nơi công an, cảnh sát ngày ngày thẩm
vấn bị can mà không cần đưa ra lời buộc tội. Từ Đông Âu sang Liên Xô và
Trung Quốc, biết bao các vụ án dàn dựng, biết bao nạn nhân phải chứng minh
mình vô tội, chứ không phải như thông lệ, guồng máy tư pháp chứng minh bị
can phạm tội.
Không chỉ ở Đông Âu, lối kiến giải chính trị cũng thịnh hành ở Tây Âu
và Bắc Mỹ. Đặc biệt là người Do Thái sống sót sau khi Đức quốc xã đã lùa
vào lò thiêu 6 triệu đồng bào của họ và chửi rủa rằng: “Chúng mày là loài sâu
bọ”. Người Do Thái cũng như đông đảo độc giả hậu chiến không thể đọc Hóa
thân và Lâu đài mà không soi gương, ngỡ ngàng tìm thấy ở hành trình vô
vọng của K. định mệnh của dân tộc Do Thái truyền kiếp, vẫn là kẻ ngoại
đào xới bản văn của Kafka, nhằm thỏa mãn người đọc.
Theo Kundera, chỉ có một phương pháp để hiểu các tiểu thuyết của
Kafka, đó là đọc chúng như người ta đọc tiểu thuyết. Nghĩa là thay vì tìm
trong các nhân vật của nhà văn chân dung của tác giả và trong những lời nói
của nhân vật những thông điệp bí ẩn đã mã hoá thì ta cứ theo dõi một cách
chăm chú ứng xử của nhân vật, lời nói của nhân vật và cố hình dung hệ thống
nhân vật đó trước mắt ta.
Như vậy, có thể thấy đọc Kafka như thế nào thực sự là một câu hỏi lớn
và cuộc tranh luận dường như vẫn chưa đến hồi cáo chung. Mỗi cách đọc
Kafka đều có những điểm khả thủ riêng nhưng cũng có những điểm cực đoan
riêng. Song có một điều không thể phủ nhận rằng, chỉ khi nào nhà tiểu thuyết
được trả về đúng phận sự của anh ta và tiểu thuyết được trả về đúng vai trò
của nó thì chúng ta mới có cơ sở để hiểu những sáng tác của nhà văn. Nhà
tiểu thuyết không phải người phát ngôn của ai cả, thậm chí cũng không phải
người phát ngôn những ý tưởng của chính mình. Còn tiểu thuyết, đó là “hình
thức lớn của văn xuôi trong đó, qua những cái tôi thử nghiệm (các nhân vật)
tác giả khảo sát đến tận cùng đôi ba chủ đề lớn của sinh tồn”. (15/ 154)
Từ những những tổng kết về các cách đọc Kafka, người viết luận văn
cho rằng, để hiểu những gì Kafka viết, cần phải đặt nhà văn vào trong bối
cảnh lớn của lịch sử văn học (của lịch sử tiểu thuyết châu Âu). Kafka không
phải là thánh, và tác phẩm của ông, giống như những tác phẩm văn chương
khác, phản ánh về sự sinh tồn nên phải tránh lối thần thánh hoá tiểu sử nhà
văn và tránh lối sùng bái văn chương của nhà văn. Đồng thời phải xem xét
Kafka như một nhà tiểu thuyết, tức là người biến mình đi sau tác phẩm của 20
mình. Kafka thuộc thế hệ những nhà cách tân lớn đương thời, bởi thế phải đặt
Kafka vào bối cảnh chung của nghệ thuật hiện đại. Cuối cùng, và quan trọng
CHƯƠNG 2: NHỮNG NHÂN VẬT BIỂU TƯỢNG ĐIỂN HÌNH
TRONG TÁC PHẨM CỦA KAFKA
2.1. Nhân vật biểu tượng tồn tại như một loại hình nhân vật độc lập thể
hiện chất lượng phản ánh và sáng tạo.
Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, là
“con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học” (21/ 202). Nhân vật
văn học có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống và thể
hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời. Trong quá trình mô tả nhân vật, nhà
văn có quyền lựa chọn những chi tiết, yếu tố mà họ cho là cần thiết bộc lộ
được quan niệm của mình về con người và cuộc sống.
Có rất nhiều cách phân loại nhân vật văn học dựa theo những tiêu chí
khác nhau: xét về phương diện hệ tư tưởng, về quan hệ đối với lí tưởng xã hội
của nhà văn (nhân vật chính diện, nhân vật phản diện); xét về vai trò nhân vật
trong tác phẩm (nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm); xét từ góc
độ thể loại (nhân vật trữ tình, nhân vật tự sự, nhân vật kịch); xét từ cấu trúc
hình tượng (nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân
vật tư tưởng); xét từ góc độ chất lượng miêu tả (nhân vật, tính cách, điển
hình).
Từ khái niệm nhân vật đến tính cách và tính cách điển hình là những
mức độ khác nhau về chất lượng tư tưởng – nghệ thuật của sự thể hiện con
người trong tác phẩm văn học.
Nhân vật là những con người nói chung được miêu tả trong tác phẩm.
Ở đây, nhà văn có thể chỉ mới nêu lên một vài chi tiết về ngôn ngữ, cử chỉ,
hành động … cũng có thể miêu tả kĩ và đậm nét.
Tính cách là nhân vật được khắc họa với một chiều sâu bên trong. Nó
như một điểm quy tụ mà từ đó có thể giải thích được mọi biểu hiện muôn
màu, muôn vẻ sinh động bên ngoài của nhân vật.
Copyright: Tài liệu đại học ©