ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN


NGUYỄN XUÂN TRUNG

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO
VÀ SỰ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG ĐÓ VÀO THỰC HIỆN
CHÍNH SÁCH ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM
HIỆN NAY
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành : CNDVBC và CNDVLS
Mã số : 62.22.80.05

Người hướng dẫn:
PGS.TS. PHẠM NGỌC ANH
PGS.TS. NGUYỄN THÚY VÂN HÀ NỘI - 2014 LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu trích
dẫn trong luận án có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Các kết quả trình bày trong luận án
là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.

Hà Nội, ngày 30 tháng 05 năm 2014
Tác giả luận án

Nguyễn Xuân Trung

Nguyễn Xuân Trung

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
TT Chữ viết đầy đủ Chữ viết tắt
01 Ban Chấp hành Trung ƣơng BCHTW
02 Chủ nghĩa tƣ bản CNTB
03 Chủ nghĩa xã hội CNXH
04 Chủ nghĩa duy vật biện chứng CNDVBC
05 Chủ nghĩa duy vật lịch sử CNDVLS
06 Dân tộc dân chủ nhân dân DTDCND
07 Đảng Cộng sản Việt Nam ĐCSVN
08 Hà Nội HN
09 Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn ĐHKHXH & NV
10 Đại học Quốc gia Hà Nội ĐHQGHN

giáo, đoàn kết tôn giáo trong thực hiện công tác tôn giáo của Đảng và Nhà nƣớc
ta…………………………………

12 17
Chƣơng 2: TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN
GIÁO…………………………………………………………………………….

27
2.1. Cơ sở hình thành tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo……………
2.2. Những quan điểm cơ bản về đoàn kết tôn giáo theo tƣ tƣởng Hồ Chí
Minh……………………………………………………………………………
Chƣơng 3: SỰ VẬN DỤNG TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT
TÔN GIÁO CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƢỚC VÀO THỰC HIỆN CHÍNH
SÁCH ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
3.1. Sự vận dụng của Đảng, Nhà nƣớc thông qua các chủ trƣơng, chính
sách……………………………………………………………………………….
3.2. Những kết quả đạt đƣợc và nguyên nhân của những kết quả đó trong thực
hiện chính sách đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam hiện nay theo tƣ tƣởng Hồ Chí
Minh…………………………………
3.3. Một số hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế đó trong thực hiện
chính sách đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam………………………………………
27

39 82


145
TÀI LIỆU THAM KHẢO……………………………………………………
PHỤ LỤC………………………………………………………………………
147
159
3

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội. Từ khi ra đời đến nay, nó luôn là lĩnh
vực nhạy cảm và đƣợc nhiều ngƣời quan tâm, nghiên cứu. Với tƣ cách là một hiện

huy sức mạnh của khối đoại đoàn kết toàn dân để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, chống
mọi âm mƣu chia rẽ dân tộc, lợi dụng tôn giáo của các thế lực thù địch, phản động
chống phá sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta.
Đảng và Nhà nƣớc ta xác định, đại đoàn kết dân tộc là mục tiêu quan trọng nhất
của đoàn kết tôn giáo. Vì thế, nội dung cơ bản nhất của công tác tôn giáo chính là công
tác vận động, thuyết phục quần chúng thực hiện tốt các chủ trƣơng, đƣờng lối, chính
sách của Đảng, pháp luật của Nhà nƣớc về tôn giáo, làm sao đoàn kết đƣợc đồng bào
tôn giáo vào trong khối đại đoàn kết dân tộc, coi đồng bào tôn giáo cũng là một lực
lƣợng cách mạng quan trọng trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nƣớc. Từ chủ
trƣơng đó, bƣớc vào quá trình đổi mới, Đảng và Nhà nƣớc ta đã rất quan tâm đến vấn
đề tôn giáo, có nhiều chủ trƣơng, chính sách đối với tôn giáo, giúp cho các tôn giáo
đồng hành cùng dân tộc trên con đƣờng phát triển, tạo điều kiện cho đồng bào tôn giáo
thể hiện quyền tự do tín ngƣỡng, tôn giáo của mình, qua đó cũng nhằm đoàn kết đƣợc
đông đảo đồng bào tôn giáo vào khối đại đoàn kết dân tộc.
Để xây dựng chủ trƣơng, đƣờng lối, chính sách, pháp luật đối với tôn giáo, nền
tảng tƣ tƣởng lý luận mà Đảng và Nhà nƣớc ta dựa vào chính là chủ nghĩa C.Mác -
V.I.Lênin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh. Tƣ tƣởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan
điểm lý luận toàn diện, sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam,
trong đó có vấn đề đoàn kết tôn giáo, đại đoàn kết dân tộc. Trên cả bình diện lý luận và
thực tiễn, Hồ Chí Minh đã có những quan điểm độc đáo, đặc sắc, những cách làm hiệu
quả, thiết thực để xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc, đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam.
Những quan điểm và cách làm sáng tạo này tạo nên di sản quý báu mà Hồ Chí Minh
để lại cho toàn Đảng, toàn dân ta. Cần phải biết kế thừa, phát huy qua các giai đoạn
cách mạng, nhất là ở những giai đoạn có nhiều thay đổi có tính chất bƣớc ngoặt, nhiều
vấn đề xuất hiện về tôn giáo nhƣ hiện nay. Thực tế thực hiện công tác tôn giáo ở nƣớc
ta, mặc dù đã đạt đƣợc nhiều thành tích đáng ghi nhận, nhƣng chúng ta cũng đang gặp
phải không ít những khó khăn, hạn chế trong công tác tôn giáo, đặc biệt là vấn đề đoàn
kết tôn giáo trong bối cảnh mới. Những vấn đề nổi cộm này đòi hỏi phải đƣợc nhận
thức và giải quyết thấu đáo, nhất là từ phƣơng diện lý luận.
Vì thế, nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về

tƣởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo vào công cuộc đổi mới ở nƣớc ta giai đoạn từ
1990 đến nay.
4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu

6

- Cơ sở lý luận: Luận án đƣợc thực hiện trên cở sở lý luận là triết học C.Mác -
V.I.Lênin, cụ thể là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; tƣ
tƣởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nƣớc về tôn giáo.
- Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phƣơng pháp luận của chủ nghĩa
duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, nhƣ: phƣơng pháp logic - lịch sử
phƣơng pháp phân tích, tổng hợp, kết hợp với các phƣơng pháp đối chiếu - so sánh và
phân tích tình huống… để phục vụ cho mục đích nghiên cứu của luận án.
5. Đóng góp mới của luận án
- Luận án góp phần hệ thống hóa những quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh về
đoàn kết tôn giáo (đặc biệt là nội dung đoàn kết đồng bào trong nội bộ mỗi tôn giáo) từ
cách tiếp cận triết học.
- Luận án góp phần làm rõ thực trạng vận dụng tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về đoàn
kết tôn giáo của Đảng và Nhà nƣớc ta vào thực hiện chính sách đoàn kết tôn giáo ở
Việt Nam, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm, những vấn đề đặt ra và đề xuất một
số giải pháp nhằm thực hiện tốt hơn chính sách đoàn kết tôn giáo ở nƣớc ta hiện nay.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
- Về lý luận: Luận án góp phần khẳng định tính cách mạng và khoa học của tƣ
tƣởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và ý nghĩa chỉ đạo của tƣ tƣởng này trong
công tác tôn giáo của Đảng và Nhà nƣớc ta hiện nay. Luận án cũng góp phần tổng kết
việc thực hiện quan điểm đoàn kết tôn giáo theo tƣ tƣởng Hồ Chí Minh của Đảng và
Nhà nƣớc ta.
- Về thực tiễn: Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên
cứu, giảng dạy và học tập tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về tôn giáo hoặc làm luận cứ cho
việc hoạch định các chủ trƣơng, chính sách về công tác tôn giáo trong tình hình hiện

Công giáo trong những giai đoạn lịch sử nóng bỏng và hết sức nhạy cảm. Linh mục
Trần Tam Tỉnh khẳng định: “Đối với giáo hội Công giáo, cụ Hồ Chí Minh đã tỏ ra hết
sức có tình có lý. Chỉ hai tháng sau ngày độc lập, linh mục Lê Hữu Từ đƣợc phong
làm trƣởng đoàn Chính phủ gồm bốn vị bộ trƣởng đến tham dự, trong đó có những cán
bộ cao cấp nhất của Việt Minh là ông Phạm Văn Đồng và Võ Nguyên Giáp và vị cố
vấn tối cao của Ngƣời là cựu Hoàng Bảo Đại. Trong thƣ chúc mừng giám mục mới,
ngƣời tỏ sự vui sƣớng vì có một nhà lãnh đạo mới của ngƣời Công giáo đi theo chân
đức Giêsu chịu đóng đinh hầu giúp giáo dân biết hy sinh và chiến đấu bảo vệ tự do và

8

độc lập của đất nƣớc. Ngày 25/2/1946, chính Ngƣời đích thân đi một mình không có
đoàn bảo vệ, đến ngày Phát Diệm để long trọng tuyên bố: “Từ nay, giám mục Lê Hữu
Từ sẽ là Cố vấn tối cao của Chánh phủ” [Trích theo 138, tr. 27].
Đây thực sự là một tài liệu có giá trị cho những nhà nghiên cứu quan điểm Hồ
Chí Minh đối với tôn giáo nói chung, Công giáo nói riêng.
Cũng chủ đề này, còn nhiều tác giả đề cập đến và nêu bật lên những quan điểm
của Ngƣời đối với tôn giáo. Đó cũng là biểu hiện cụ thể trong ứng xử kiên trì, mềm
dẻo, sắc sảo, tùy cơ ứng biến nhƣng không một chút nghiêng ngả về lập trƣờng nguyên
tắc. Điều đó cho thấy rõ quan điểm “Dĩ bất biến ứng vạn biến” của Ngƣời trong vấn đề
tôn giáo. Tất cả những điều đó đã đƣợc tác giả Ngô Phƣơng Bá thể hiện trong bài viết:
Những biểu hiện sinh động của tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng in trong
cuốn Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân tộc, tôn giáo và đại đoàn kết trong cách mạng Việt
Nam, do Nxb Quân đội ấn hành năm 2003.
Cuốn sách Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng của Viện nghiên cứu tôn giáo,
Nxb Khoa học xã hội xuất bản lần đầu năm 1996; xuất bản lần thứ hai năm 1998 có tái
bản bổ sung. Cuốn sách đã đề cập đến quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín
ngƣỡng thông qua những giai đoạn lịch sử nhất định cũng nhƣ thông qua cách giải
quyết vấn đề tôn giáo trong cách mạng giải phóng dân tộc ở nƣớc ta.
Cuốn sách Những vấn đề lý luận và thực tiễn tôn giáo ở Việt Nam của Viện

tƣởng Hồ Chí Minh về tôn trọng quyền tự do tín ngƣỡng.
Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng ta bàn về tôn giáo do
Mã Giang tổng hợp cũng là một ấn phẩm do Tổng cục chính trị - Thƣ viện quân đội in
ấn và lƣu hành năm 2003. Cuốn sách đã trình bày những nội dung cơ bản của tƣ tƣởng
Hồ Chí Minh về tín ngƣỡng, tôn giáo; quan điểm, chủ trƣơng, chính sách của Đảng và
Nhà nƣớc ta về tín ngƣỡng, tôn giáo; vấn đề tôn giáo trong Văn kiện Đại hội đại biểu
toàn quốc lần thứ IX và Văn kiện Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ƣơng
khóa IX.
Nhân kỷ niệm 112 năm ngày sinh của Hồ Chí Minh, Học viện chính trị Quốc
gia Hồ Chí Minh đã tổ chức cuộc hội thảo: Nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí
Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo. Các bài viết tham gia hội thảo này đƣợc Nxb
Tôn giáo ấn hành thành cuốn sách Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn
giáo (2003) do GS.TS Lê Hữu Nghĩa và TS Nguyễn Đức Lữ đồng chủ biên. Cuốn
sách gồm một đề dẫn và 18 tham luận của các nhà khoa học đến từ nhiều cơ quan, ban
ngành khác nhau đƣợc chia thành hai phần: Phần thứ nhất gồm các bài viết Hồ Chí
Minh về tôn giáo. Phần thứ hai, gồm các bài tham luận Hồ Chí Minh về công tác tôn

10

giáo. Cuốn sách đã trở thành tài liệu tham khảo tốt cho những ngƣời nghiên cứu tƣ
tƣởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và hoặc làm công tác quản lý nhà nƣớc về tôn giáo.
Trong luận văn khoa học lịch sử Hồ Chí Minh với luật pháp tôn giáo (Khoa
Lịch sử, Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Hà Nội, 2005), tác giả Đào
Thị Hạnh đã phân tích vai trò của tôn giáo và pháp luật tôn giáo trong xã hội Việt Nam
kể từ năm 1945 đến nay. Qua sự phân tích của tác giả, đã cho thấy quá trình hình
thành, hoàn thiện pháp luật tôn giáo ở Việt Nam có tầm ảnh hƣởng và đóng góp rất lớn
của Hồ Chí Minh - với tƣ cách là ngƣời đặt nền móng cho pháp luật tôn giáo ở Việt
Nam. Cũng bàn về chủ đề này, trƣớc đó, trên Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 3, năm
2002, GS.TS Đỗ Quang Hƣng đã có bài viết: Hồ Chí Minh và nền tảng luật pháp tôn
giáo ở nước ta. Bài viết đã nêu ra một số nét về cống hiến xây dựng luật pháp tôn giáo

Về tác giả nƣớc ngoài, mặc dù chƣa có tác giả nào trực tiếp viết về Hồ Chí
Minh với tôn giáo nhƣng có nhiều tác giả nƣớc ngoài viết về cuộc đời hoạt động cách
mạng của Hồ Chí Minh có liên quan đến vấn đề tôn giáo đã có những ý kiến nhận xét
rất có giá trị. Khi nhận xét về thái độ của Hồ Chí Minh với tôn giáo, Xanhtơni - Cao
ủy viên Pháp nhiều năm ở Đông Dƣơng đã từng gặp, làm việc với Chủ tịch Hồ Chí
Minh viết: “Về phần tôi, phải nói rằng chƣa bao giờ tôi có cơ sở để nhận thấy trong
các chƣơng trình của cụ Hồ Chí Minh một dấu vết nào, dù nhỏ nhất của sự công kích
đa nghi, hoặc chế diễu đối với một tôn giáo bất kỳ nào” [Dẫn theo 138, tr. 80]. Cuốn
sách của tác giả ngƣời Trung Quốc là Hoàng Tranh có tên: Hồ Chí Minh với Trung
Quốc, Nxb Sao mới, Bắc Kinh, 1990, cung cấp nhiều tƣ liệu để chúng ta hiểu rõ tƣ
tƣởng đại đoàn kết của Hồ Chí Minh, Ngƣời không chỉ đoàn kết dân tộc mà còn đoàn
kết mọi tầng lớp nhân dân lao động trên toàn thế giới, không phân biệt chính kiến, tôn
giáo trong cuộc đấu tranh chống thực dân, đế quốc xâm lƣợc giành độc lập dân tộc.
Hay nhƣ trong bài báo của nhà báo Xô viết Ôxíp Manđenxtam đăng trên báo “Ngọn
lửa nhỏ” (1923) đã cho chúng ta thấy quan điểm của học giả nƣớc ngoài về Hồ Chí
Minh về vấn đề tôn giáo là: “Ở Việt Nam không có tôn giáo theo cách nghĩ của ngƣời
châu Âu”.
Cuốn sách Đồng chí Hồ Chí Minh, Nxb Thanh niên, Hà Nội, 1995 của tác giả
Xô viết Epghênhi Côbêlép cũng có những nhận xét rất có giá trị: “Nguyễn Ái Quốc đã
nhiều lần kiên trì yêu cầu đảng viên phải có thái độ tỉnh táo đối với tôn giáo cũng nhƣ
tín ngƣỡng khác của nhân dân đã khiến cho những ngƣời cộng sản Việt Nam trong
thời kỳ cách mạng đề ra đƣợc đƣờng lối đúng đắn, có hiệu quả trong lĩnh vực hết sức
quan trọng này và cho phép họ thu hút về phía cách mạng đông đảo tín đồ của hai tôn
giáo đông nhất ở Việt Nam là đạo Phật và đạo Gia tô ” [17, tr. 49].

12

1.2. Những công trình nghiên cứu tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết
dân tộc, đoàn kết tôn giáo
Trong các công trình có liên quan đến Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc,


của xã hội và đến nhiều quốc gia, trong đó, Việt Nam không là một ngoại lệ. Nhận
thức rõ vấn đề này, sau khi giành đƣợc chính quyền trong cách mạng tháng Tám, Đảng
ta, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã giải quyết thành công vấn đề dân tộc, tôn
giáo và đại đoàn kết dân tộc. Đó là cơ sở lý luận, thực tiễn quan trọng thực hiện chiến
lƣợc đại đoàn kết dân tộc, đoàn kết lƣơng giáo để “kháng chiến kiến quốc” thắng lợi.
Công trình Khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo đối với sự nghiệp bảo
vệ Tổ quốc do Nguyễn Mạnh Hƣởng (chủ nhiệm), Viện Khoa học xã hội nhân văn
quân sự, Hà Nội 2003, đã phân tích việc khắc phục ảnh hƣởng tiêu cực của tôn giáo
đối với sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của vấn đề nghiên
cứu; tập trung làm rõ quan điểm cơ bản của chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin, tƣ tƣởng Hồ
Chí Minh và ĐCSVN về tôn giáo và khắc phục ảnh hƣởng tiêu cực của nó trong cách
mạng XHCN. Đề tài nhấn mạnh, một trong những yếu tố quan trọng nhất dẫn đến cách
mạng thành công là do đoàn kết đƣợc đông đảo lực lƣợng cách mạng vào khối đoàn
kết chung của dân tộc, trong đó các đồng bào tôn giáo chiếm vị trí rất quan trọng. Vì
thế, việc coi trọng vấn đề tôn giáo, chính sách tôn giáo hƣớng tới đoàn kết đồng bào
tôn giáo, nhằm khắc phục những ảnh hƣởng tiêu cực của tôn giáo đối với sự nghiệp
bảo vệ Tổ quốc XHCN hiện nay là hết sức cần thiết và ý nghĩa.
Trong cuốn Củng cố mối quan hệ dân tộc và tôn giáo ở Việt Nam trong bối
cảnh hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh của TS Vũ Văn Hậu, Nxb Chính trị - Quốc
gia, Hà Nội 2009, đã cho thấy mối quan hệ biện chứng sâu sắc giữa dân tộc và tôn giáo
trong tƣ tƣởng Hồ Chí Minh và trong bối cảnh hiện nay. Từ đó, trên cơ sở vận dụng tƣ
tƣởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo, tác giả đã nêu bốn nội dung cần thực hiện để
củng cố mối quan hệ giữa dân tộc và tôn giáo ở nƣớc ta hiện nay: Thứ nhất, vấn đề tôn
giáo cần đặt trong mối quan hệ chặt chẽ và đồng thuận với dân tộc và CNXH. Thứ hai,
khai thác và phát huy yếu tố văn hóa trong tôn giáo. Thứ ba, phải chống sự lợi dụng
tôn giáo của các thế lực thù địch. Thứ tư, đổi mới nhận thức và hành động về vấn đề
tôn giáo. Cũng trong cuốn sách này, tác giả đã đi sâu vào phân tích trƣờng hợp cụ thể:
“Quan hệ giữa dân tộc và tôn giáo - nghiên cứu qua trƣờng hợp Phật giáo”. Tóm lại,
theo tác giả, hoạt động tôn giáo và chính sách tôn giáo phải nhằm tăng cƣờng đoàn kết

địch lợi dụng tôn giáo vào công tác bảo đảm an ninh trật tự ở nước ta hiện nay (Học
viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2008). Tác giả đã đi sâu
vào phân tích hoạt động lợi dụng tôn giáo của các thế lực thù địch và thực trạng việc
vận dụng tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về chống địch lợi dụng tôn giáo ở Việt Nam. Từ đó,
tác giả đã đƣa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc vận dụng tƣ tƣởng Hồ

15

Chí Minh về đấu tranh chống địch lợi dụng tôn giáo trong công tác đảm bảo an ninh
trật tự. Nổi lên trên, làm nền tảng cho những chính sách đó, chính là những giải pháp
về đoàn kết tôn giáo, củng cố khối đoàn kết dân tộc, không để kẻ thù lợi dụng vấn đề
tôn giáo để chia rẽ lƣơng, giáo, ảnh hƣởng tới khối đại đoàn kết dân tộc, ảnh hƣởng tới
an ninh trật tự ở Việt Nam…
Ngoài ra, còn một số luận văn thạc sĩ khác viết về đoàn kết tôn giáo trong tƣ
tƣởng Hồ Chí Minh dƣới các góc độ, lát cắt, đối tƣợng, không gian và thời gian nghiên
cứu khác nhau nhƣ: Nâng cao hiệu quả công tác vận động tín đồ Công giáo ở Kon
Tum hiện nay, Trần Thị Tuyết Hà, luận văn thạc sĩ khoa học Tôn giáo học, Học viện
Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2001; Công tác vận động quần chúng tín đồ
tôn giáo ở tỉnh Bắc Ninh hiện nay, Nguyễn Đức Thịnh, luận văn thạc sĩ khoa học Tôn
giáo học, Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội 2001; Công tác vận động
quần chúng tín đồ công giáo ở tỉnh Nam Định từ năm 1990 đến nay, Hồ Xuân Định,
luận văn thạc sĩ khoa học Tôn giáo, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà
Nội, 2004; Hồ Chí Minh với vấn đề đoàn kết lương giáo trong cuộc kháng chiến chống
thực dân Pháp 1945 - 1954 (Khảo sát tình hình các tỉnh phía Bắc),Trần Thị Mai
Thanh, luận văn thạc sĩ khoa học Lịch sử, Trƣờng ĐHKHXH & NV, Hà Nội, 2005…
Những đề tài này đã đề cập tới vấn đề đoàn kết tôn giáo trong tƣ tƣởng Hồ Chí Minh
trong những trƣờng hợp cụ thể của từng hoàn cảnh và địa phƣơng dƣới lăng kính của
các ngành khoa học khác nhau.
Các luận án tiến sĩ nghiên cứu về vấn đề này thời gian gần đây, trƣớc hết phải
kể đến luận án: Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết lương giáo trong thực

tƣởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo đã trình bày, còn có những bài nghiên cứu
trên các tạp chí, cuộc hội thảo khoa học, đặc biệt là tạp chí chuyên ngành tôn giáo. Tác
giả Nguyễn Đức Lữ với bài “Tư tưởng tín ngưỡng tự do lương giáo đoàn kết ở Hồ Chí
Minh”, Tạp chí Dân vận, số 6 - 2003; Về tư tưởng đoàn kết lương giáo của Chủ tịch
Hồ Chí Minh, NCS. Lê Đại Nghĩa, tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 1- 2001; Hồ Chí
Minh về mối quan hệ giữa tôn giáo với một số lĩnh vực của đời sống xã hội, TS
Nguyễn Đức Lữ, tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 6 - 2002; Tư tưởng Hồ Chí Minh về
điểm tương đồng đoàn kết lương giáo và vận dụng vào tình hình hiện nay, Thƣợng tá,
TS Nguyễn Mạnh Hƣởng, tạp chí Giáo dục lý luận Chính trị quân sự, số 3 - 2003; Hồ
Chí Minh với vấn đề tự do tín ngưỡng và đoàn kết tôn giáo, Văn Thanh Mai, tạp chí
Tƣ tƣởng - văn hóa, số 2 - 2005; Quan điểm của Hồ Chí Minh về đề cao sự tương
đồng, tôn trọng sự khác biệt giữa tôn giáo và chủ nghĩa xã hội, Phạm Hữu Xuyên, tạp
chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 5 - 2006; Vận dụng quan điểm tôn giáo của Hồ Chí Minh

17

để xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc trong cách mạng Việt Nam, Lê Bá Trình, tạp chí
Nghiên cứu Tôn giáo, số 8 - 2011; Hồ Chí Minh về tôn giáo, tư duy sáng tạo và độc
đáo, PGS.TS Nguyễn Đức Lữ, tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 5 - 2011; Thái độ nhân
văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo, Nguyễn Xuân Trung, tạp chí Lý
luận chính trị và truyền thông, số 10 - 2013; Bối cảnh và cơ sở hình thành tư tưởng Hồ
Chí Minh về đoàn kết tôn giáo, Nguyễn Xuân Trung, tạp chí Giáo dục lý luận, số 204 -
2013; Mẫu số chung của việc đoàn kết tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Nguyễn
Xuân Trung, tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 6 - 2013…
1.3. Những công trình nghiên cứu sự vận dụng tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về
tôn giáo, đoàn kết tôn giáo trong thực hiện công tác tôn giáo của Đảng và Nhà
nƣớc ta
Trong công tác tôn giáo và quản lý các hoạt động của tôn giáo, từ khi đổi mới
đến nay, Đảng và Nhà nƣớc ta luôn chú trọng vận dụng tƣ tƣởng Hồ Chí Minh để xây
dựng, ban hành các chủ trƣơng, nghị quyết, chỉ thị cũng nhƣ việc thực hiện nó trong

tôn giáo của thế giới và của Việt Nam.
Trong cuốn Những vấn đề tôn giáo hiện nay của tác giả Đặng Nghiêm Vạn,
Phạm Nhƣ Cƣơng, Vũ Khiêu, Trần Đình Hƣợu, Hà Văn Tấn do Nxb Khoa học xã hội
xuất bản năm 1994, trên nền tảng những tƣ tƣởng về tôn giáo của các nhà kinh điển và
tƣ tƣởng Hồ Chí Minh, cuốn sách đã đƣa ra những nhận thức về tôn giáo nói chung và
một số vấn đề tôn giáo đang đƣợc quan tâm ở Việt Nam trong giai đoạn đó.
Năm 2001, Nxb Công an nhân dân xuất bản cuốn Quản lý Nhà nước đối với
hoạt động tôn giáo trong điều kiện xây dựng Nhà nước dân chủ, pháp quyền Việt Nam
hiện nay do Nguyễn Hữu Khiển chủ biên. Cuốn sách đã đề cập tới những vấn đề chung
nhất của tôn giáo; tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về tôn giáo; về tình hình tôn giáo ở Việt
Nam Đặc biệt, công trình này đã trình bày khá hệ thống quan điểm của ĐCSVN về
công tác tôn giáo và những nguyên tắc trong quản lý các hoạt động tôn giáo; những
nội dung chủ yếu của quản lý Nhà nƣớc đối với hoạt động tôn giáo từ sự vận dụng tƣ
tƣởng Hồ Chí Minh… Từ đó, tác giả đề xuất giải pháp triển khai cho hoạt động công
tác tôn giáo hiện nay ở Việt Nam.
Năm 2001, Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật xuất bản cuốn Lý luận về tôn giáo
và tình hình tôn giáo ở Việt Nam của Đặng Nghiêm Vạn. Cuốn sách là bản tổng kết
những nghiên cứu của các tác giả ở đề tài KHXH - 04-06 về những vấn đề lý luận và
thực tiễn liên quan đến tôn giáo và tín ngƣỡng ở Việt Nam. Nội dung cuốn sách đã
khái quát đầy đủ nhất những vấn đề lý luận chung về tôn giáo, vai trò của tôn giáo
trong đời sống xã hội, thực trạng và chính sách tôn giáo ở Việt Nam trên cơ sở vận

19

dụng tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và đoàn kết tôn giáo…. của Đảng và Nhà
nƣớc.
Năm 2001, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh - Trung tâm khoa học tín
ngƣỡng về tôn giáo đã ra mắt kỷ yếu đề tài nhánh: Đổi mới chính sách tôn giáo và Nhà
nước quản lý tôn giáo hiện nay - những bài học kinh nghiệm và kiến nghị cụ thể thuộc
đề tài cấp Nhà nƣớc: Xu hướng phát triển tôn giáo hiện nay ở nước ta và những vấn đề

Công trình đã trình bày một cách hệ thống, khái quát, chính thống về tình hình tôn
giáo và chính sách của Nhà nƣớc Việt Nam đối với tôn giáo và quan điểm của Nhà
nƣớc Việt Nam về quan hệ quốc tế của các tôn giáo xuất phát từ lập trƣờng của chủ
nghĩa C.Mác - V.I.Lênin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về tôn giáo. Cũng năm 2006, Nxb
Tôn giáo xuất bản cuốn Các văn bản pháp luật quan hệ đến tín ngưỡng, tôn giáo của
Ban tôn giáo Chính phủ. Cuốn sách gồm hai phần: Phần I: Các văn bản pháp luật về
tín ngƣỡng tôn giáo. Phần II: Một số văn bản pháp luật liên quan đến tín ngƣỡng, tôn
giáo. Cuốn sách này là sự thể hiện rõ nhất sự vận dụng tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về tôn
giáo và đoàn kết tôn giáo trong việc xây dựng và ban hành các văn bản pháp luật liên
quan đến việc điều chỉnh, quản lý tôn giáo, tín ngƣỡng.
Để góp phần hệ thống lại những nét chủ yếu về lý luận và thực tiễn trong công
tác tôn giáo của Đảng và Nhà nƣớc ta, năm 2008, Nxb Lý luận chính trị tái bản cuốn
sách Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam - lý luận và thực tiễn của Đỗ Quang
Hƣng (xuất bản lần đầu năm 2005). Tác giả đã làm rõ các nội dung: Bối cảnh quốc tế
của vấn đề tôn giáo ở Việt Nam thế kỷ XX; chủ nghĩa C.Mác - V.I.Lênin, tƣ tƣởng Hồ
Chí Minh về tôn giáo và bƣớc đầu nhận thức về vấn đề tôn giáo của ĐCSVN (giai
đoạn 1924 - 1945); sự phát triển quan điểm và đƣờng lối tôn giáo của ĐCSVN từ cách
mạng DTDCND đến cách mạng XHCN; xây dựng, từng bƣớc hoàn thiện và thực thi
chính sách tôn giáo của Đảng, Nhà nƣớc ta từ 1945 đến nay trên cơ sở vận dụng quan
điểm về tôn giáo của các nhà tƣ tƣởng C.Mác - V.I.Lênin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh.
Nhằm cung cấp cho những nhà nghiên cứu, những ngƣời làm công tác quản lý
tôn giáo và những ngƣời hoạt động tôn giáo chuyên nghiệp những kiến thức cơ bản về
pháp luật liên quan đến tín ngƣỡng, tôn giáo, năm 2008, Nxb Tôn giáo đã xuất bản
cuốn Hỏi - đáp pháp luật liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo của Ban tôn giáo chính
phủ. Cuốn sách đƣợc viết dƣới dạng hỏi và đáp gồm 45 câu về ba lĩnh vực lớn thể hiện
sự quán triệt của Đảng và Nhà nƣớc ta từ tƣ tƣởng Hồ Chí Minh để ứng xử với các tôn
giáo và hoạt động tôn giáo.
Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam (tái bản có bổ sung) do
PGS.TS Nguyễn Đức Lữ chủ biên đã đƣợc Nxb Tôn giáo xuất bản năm 2011. Cuốn