LUẬN VĂN:
tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển nông
nghiệp và sự vận dụng của Đảng ta vào quá
trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa
nông nghiệp, nông thôn ở nước ta hiện nay


phần mở đầu

Trong cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại cho
chúng ta hàng ngàn bài viết, bài nói và các tác phẩm văn chương nổi tiếng. ở đó thể hiện rõ
các quan điểm của người về phát triển nông nghiệp, về công nghiệp hoá, hiện đại hoá, về
mối quan hệ giữa phát triển sản xuất và nâng cao đời sống của nhân dân... Lúc sinh thời,
Người rất quan tâm đến việc phát triển sản xuất và cải thiện đời sống của nhân dân. Người
quan tâm đến nông nghiệp và nông dân. Người viết: "nông dân ta giàu thì nước ta giàu.
Nông nghiệp ta thịnh thì nước ta thịnh". Người coi nông nghiệp và nông dân là lực lượng
quan trọng góp phần tạo nên sự giàu có của đất nước ta.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế nông nghiệp là một bộ phận không thể
tách rời trong hệ thống tư tưởng về kinh tế của Người. Những tư tưởng đó của Hồ Chí
Minh là một mẫu mực của sự vận dụng sáng tạo những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa
Mác - Lênin và những quy luật kinh tế khách quan vào điều kiện lịch sử cụ thể Việt Nam...
Tư tưởng kinh tế nông nghiệp của Người đã và đang là những cơ sở lý luận cho đường lối
phát triển kinh tế nói chung, đường lối phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn của Đảng
ta nói riêng. Bởi vì, nước ta căn bản vẫn là nước nông nghiệp, trong đó 80% dân số và hơn
70% lao động sống ở nông thôn và làm nông nghiệp. Trình độ nông nghiệp còn thấp, kỹ
thuật thủ công là chủ yếu, kinh tế nông nghiệp nông thôn đang ở tình trạng yếu kém, làm
cho hiệu quả sản xuất kinh doanh nông nghiệp thấp. Cơ cấu kinh tế còn mang nặng tính
thuần nông, đời sống nông dân tuy được cải thiện nhưng vẫn còn thấp kém (vẫn còn
khoảng 1300 xã đặc biệt khó khăn, 90% dân nghèo là ở nông thôn). Do vậy, với một nước
đi lên chủ nghĩa xã hội từ nông nghiệp lạc hậu như nước ta thì vấn đề mấu chốt là phát
triển nông nghiệp hàng hoá lớn; thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông

nền kinh tế. Nông nghiệp cung cấp nguyên liệu, nguồn xuất khẩu cũng như là thị trường
tiêu thụ rộng lớn. Người còn chỉ rõ, phát triển công nghiệp nói riêng sẽ là cơ sở, điều kiện
để phát triển kinh tế công nghiệp nói riêng, kinh tế nói chung: "muốn phát triển công
nghiệp, phát triển kinh tế nói chung phải lấy việc phát triển nông nghiệp làm gốc, làm
chính. Nếu không phát triển nông nghiệp thì không có cơ sở để phát triển công nghiệp vì
nông nghiệp cung cấp nguyên liệu, lương thực cho công nghiệp và tiêu thụ hàng hoá của

(1)
(2)

Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994, tập 4, tr.215.
Sđd, tập 8, tr.19.


công nghiệp làm ra"(3). Hồ Chí Minh thường khẳng định vai trò, vị trí của kinh tế nông
nghiệp là "coi nông nghiệp làm gốc, làm chính". Điều này được Người nhắc đi nhắc lại
nhiều lần và khi đánh giá vai trò, vị trí hết sức quan trọng của kinh tế nông nghiệp, Hồ Chí
Minh không hề hạ thấp mà còn nhấn mạnh vai trò của kinh tế công nghiệp: " nông nghiệp
không phát triển thì công nghiệp cũng không phát triển được. Ngược lại, không có công
nghiệp thì nông nghiệp cũng khó khăn, công nghiệp và nông nghiệp quan hệ với nhau rất
khăng khít". Khi nói về vai trò của nông nghiệp đối với nền kinh tế, Hồ Chí Minh đã gắn
nông nghiệp với nông thôn. Với Người, nông nghiệp, nông dân và nông thôn là một, bởi vì
nông dân sống ở nông thôn và nông nghiệp là nghề chính của họ. Người nói: nông thôn
giàu có sẽ mua nhiều hàng hoá của công nghiệp sản xuất ra. Đồng thời, sẽ cung cấp đầy đủ
lương thực, nguyên liệu cho công nghiệp và thành thị. Như thế là nông thôn giàu có giúp
cho công nghiệp phát triển, công nghiệp phát triển thúc đẩy nông nghiệp phát triển mạnh
hơn.
Theo Hồ Chí Minh, việc phát triển nông nghiệp và cải thiện đời sống nhân dân phải
do nhân dân tự làm lấy là chính, không nên trông chờ ỷ lại vào sự giúp đỡ của các nước xã
hội chủ nghĩa. Người nói: các nước bạn giúp ta cũng như thêm vốn cho ta. Ta phải khéo

riêng. Theo Người, "muốn làm tốt thuỷ lợi, nhất định phải dựa vào lực lượng to lớn của
quần chúng nhân dân, phải củng cố và phát triển tốt tổ đổi công và hợp tác xã. Cán bộ phải
có kế hoạch chu đáo, phải ra sức tuyên truyền giải thích, phải khéo động viên nhân dân.
Đồng bào và cán bộ phải cố gắng, cố gắng gây thành một phong trào sôi nổi làm thuỷ
lợi"(4). Có như vậy thì công tác thuỷ lợi mới có kết quả tốt. Những tư tưởng này của Hồ
Chí Minh cho tới nay vẫn giữ nguyên giá trị thực tiễn.
Thứ hai, để nông nghiệp phát triển là công nghiệp hoá giúp đỡ nông nghiệp. Công
nghiệp phải giúp cho nông nghiệp có nhiều máy làm thuỷ lợi, máy cày, máy bừa, nhiều
phân hoá học.
Hồ Chí Minh cũng nhận thức rằng, trong một giai đoạn nhất định phải coi nông
nghiệp là quan trọng nhất, là gốc, là chính nhưng phải từng bước hiện đại hoá nông nghiệp
nông thôn, và về lâu dài, công nghiệp là con đường cơ bản bảo đảm sự phát triển nền kinh
tế và nâng cao đời sống của nhân dân. Theo Người, đời sống nhân dân chỉ có thể thật dồi
dào, khi chúng ta dùng máy móc cả trong công nghiệp và trong nông nghiệp. Hiện nay,
chúng ta lấy sản xuất nông nghiệp làm chính. Vì muốn mở mang công nghiệp thì phải có
đủ lương thực, nguyên liệu.
Thứ ba, ta muốn nông nghiệp phát triển thì phải phát triển các ngành trong nền kinh
tế một cách toàn diện và các ngành này phải lấy việc phát triển nông nghiệp làm trung tâm.
Đây là tư tưởng chỉ đạo lớn và hết sức đúng đắn mà Hồ Chí Minh dạy chúng ta.


Khi nói chuyện với bà con nông dân hợp tác xã Hồng Thái (Hải Hưng), Người nói:
phải lấy nông nghiệp làm chính, nhưng phải toàn diện, phải chú ý cả các mặt công nghiệp,
thương nghiệp, tài chính, ngân hàng, giao thông, kiến trúc, văn hoá, giáo dục, y tế... các
ngành này phải lấy phục vụ nông nghiệp làm trung tâm.
Thứ tư, phát triển nông nghiệp một cách toàn diện. Hồ Chí Minh cho rằng, để phát
triển nông nghiệp một cách bền vững thì cùng với đẩy mạnh phát triển trồng trọt cây lương
thực và cây hoa màu cần tăng cường chăn nuôi gia súc, gia cầm, thuỷ cầm. Trồng cây
lương thực, hoa màu tốt sẽ góp phần đẩy mạnh chăn nuôi phát triển. Trồng cây lương thực,
hoa màu tốt sẽ góp phần đẩy mạnh chăn nuôi phát triển. Chăn nuôi phát triển sẽ thúc đẩy

mặc...; loại ngành nghề cung cấp nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác như nghề làm
giấy, dệt vãi, dệt lụa, thép xây dựng và các vật liệu xây dựng khác.
Thứ năm, nhiều chính sách kinh tế và quan hệ của Nhà nước đối với phát triển nông
nghiệp cũng được Hồ Chí Minh chú ý, đề cập, giải quyết để bảo đảm cho nông nghiệp phát
triển. Nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng của nước ta, muốn nông nghiệp phát triển
cần phải có sự hỗ trợ của nhà nước, Hồ Chí Minh rất quan tâm đến lĩnh vực này. Theo Hồ
Chí Minh, các chính sách đối với nông nghiệp bao gồm: chính sách giá cả và chính sách
thuế nông nghiệp. Hồ Chí Minh cho rằng nhà nước phải giúp đỡ nông dân trên nhiều mặt
và khi mua bán với nông dân phải theo hợp đồng kinh tế. Sự giúp đỡ của nhà nước với
nông dân, theo Người gồm các việc: giúp về vốn, về đào tạo cán bộ, về xây dựng kết cấu
hạ tầng cho nông nghiệp. Người nói: Chính phủ phải xuất tiền xây những trường học, mời
thầy để đào tạo cán bộ các ngành và cùng nông thôn, hợp tác xã làm những công trình thuỷ
lợi vừa. Để phát triển nông nghiệp, hợp tác xã phải tậu trâu bò, sắm nông cụ, mua phân
hoá học... Hợp tác xã còn nghèo, thường thường Chính phủ phải giúp đỡ, phải cho vay
vốn.
Người còn nhắc nhở các cơ quan nhà nước từ Phủ Thủ tướng đến ban công tác nông
thôn của Đảng, đến các bộ ngành nông nghiệp, thuỷ lợi, lâm nghiệp, công nghiệp, thương
nghiệp, tài chính, ngân hàng... đều phải có kế hoạch phục vụ nông nghiệp, giúp nông dân,
hợp tác xã phát triển sản xuất.
Thứ sáu, từng bước phát triển hợp tác xã nông nghiệp. Theo Hồ Chí Minh, phát
triển hợp tác xã nông nghiệp là biện pháp quan trọng không chỉ để từng bước đưa nông
dân vào con đường làm ăn tập thể, mà còn là biện pháp để tăng gia sản xuất thực hành tiết
kiệm, phát triển nông nghiệp vững chắc. Người căn dặn, phát triển hợp tác xã cũng phải có
bước đi thích hợp, "phải đi từ thấp đến cao", "từ tổ đổi công (có mầm mống xã hội chủ
nghĩa), tiến lên hợp tác xã cấp thấp (nữa xã hội chủ nghĩa), rồi tiến lên hợp tác xã cấp cao
(xã hội chủ nghĩa)"(7), không được chủ quan nóng vội. Hồ Chí Minh cũng yêu cầu trong
(6)
(7)

Sđd, tập 8, tr.79.

đất nước. Vào những nam đầu của thời kỳ đổi mới, để đưa đất nước thoát ra khỏi khủng
hoảng kinh tế - xã hội, Đại hội VI chủ trương "phải thật sự tập trung sức người, sức của

(8)

Sdd, tập 11, tr.197.


vào việc thực hiện cho được ba chương trình mục tiêu về lương thực - thực phẩm, hàng
tiêu dùng và hàng xuất khẩu". Và nhấn mạnh các chương trình mục tiêu trên là cụ thể hoá
nội dung chính của công nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa trong chặng đường đầu tiên đã được
Đại hội lần thứ V của Đảng xác định.
Khi đất nước đã khắc phục được một bước rất quan trọng tình trạng khủng hoảng
kinh tế - xã hội và đang tạo ra những tiền đề đưa đất nước chuyển dần sang một thời kỳ
phát triển mới, thời kỳ đẩy tới một bước công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, Đảng ta
chủ trương "phải rất quan tâm đến công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và kinh tế
nông thôn". Trong thời kỳ mới của cách mạng, thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện
đại hoá đất nước, Đảng ta khẳng định phải: "đặc biệt coi trọng công nghiệp hoá, hiện đại
hoá nông nghiệp, nông thôn". Và coi đây là nội dung cơ bản hàng đầu của công nghiệp
hoá, hiện đại hoá đất nước trong những năm còn lại của thập kỷ 90. Trước yêu cầu phải rút
ngắn thời gian đến công nghiệp hoá, hiện đại hoá so với các nước đi trước, phấn đấu đến
năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại, Đại hội đại
biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng ta đã chỉ rõ: "trong nhiều năm tới, vẫn coi công nghiệp
hoá hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn là một trọng điểm cần tập trung sự chỉ đạo và
các nguồn lực cần thiết. Tiếp tục phát triển mạnh và đưa nông - lâm - ngư nghiệp lên một
trình độ mới: áp dụng tiến bộ khoa học và công nghệ; đổi mới giống và cơ cấu cây trồng,
vật nuôi, tăng giá trị thu được trên đơn vị diện tích; giải quyết tốt vấn đề tiêu thụ nông sản
hàng hoá; đẩy mạnh thuỷ lợi hoá, cơ giới hoá, điện khí hoá. Đầu tư phát triển mạng lưới
công nghiệp, dịch vụ và kết cấu hạ tầng ở nông thôn. Phát triển ngành nghề, các loại dịch
vụ, chuyển một bộ phận quan trọng lao động nông nghiệp sang các khu vực công nghiệp

sau:
Một là, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng sản xuất
hàng hoá trên cơ sở đảm bảo an toàn lương thực quốc gia. Phải coi công nghệ sinh học và
công nghệ chế biến, công nghệ sau thu hoạch nông - lâm - thuỷ, hải sản để nâng cao giá trị
và sức cạnh tranh của hàng hoá nông sản là nội dung cốt lõi của công nghiệp hoá, hiện đại
hoá sản xuất nông nghiệp và phát triển nông thôn. Điều này đòi hỏi phải có quy hoạch,
chính sách phù hợp, kết hợp lợi ích với tìm ra mô hình tối ưu để giải quyết quan hệ giữa
người làm ra nguyên liệu và người chế biến tiêu thụ.
Hai là, phát triển công nghiệp nông thôn, kết cấu hạ tầng, dịch vụ nông thôn, tiến
hành phân công lại lao động ở nông thôn theo hướng giảm lao động thuần nông, tăng lao
động trong những ngành phi nông nghiệp trên cơ sở phát triển các ngành nghề, tăng nghề
truyền thống và các ngành tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp chế biến, công nghiệp nông


thôn sản xuất hàng hoá tiêu dùng và hàng xuất khẩu, công nghiệp khai thác và chế biến các
nguồn nguyên liệu phi nông nghiệp; các loại hình dịch vụ phục vụ sản xuất và đời sống
nhân dân; xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội. Tăng tỷ lệ đầu tư cho nông nghiệp và
nông thôn, ưu đãi khuyến khích mọi người dân, mọi thành phần kinh tế và đầu tư nước
ngoài đầu tư phát triển công nghiệp dịch vụ trên địa bàn nông thôn nhằm phát triển kinh tế,
tạo việc làm tăng thu nhập ở nông thôn. Chính phủ phải có chính sách hỗ trợ về vốn vay,
về thuế về chuyển giao công nghệ đối với các cơ sở chế biến nông sản ở nông thôn để giúp
họ tự vươn lên đổi mới thiết bị công nghệ, nâng cao hiệu quả kinh doanh.
Ba là, thực hiện chính sách ruộng đất theo hướng thúc đẩy phát triển nông nghiệp
hàng hoá, trên cơ sở sử dụg ruộng đất có hiệu quả. Phát triển kinh tế trang trại với các hình
thức sở hữu khác nhau ở những nơi có nhiều ruộng đất, khai phá đất hoang để trồng cây
dài ngày, chăn nuôi gia súc.
Chính sách đất đai phải tạo điều kiện và thúc đẩy việc nâng cao hiệu quả sử dụng
đất nông nghiệp hiện có và khai thác nhanh đất hoang hoá đang còn chiếm một diện tích
lớn, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng đất vào mục đích chuyên dùng phù
hợp với quy hoạch, đặc biệt là đất mặt bằng sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp.

động và dân cư đến những nơi khó khăn nhưng giảm tiềm năng kinh tế, có vị trí xung yếu
về an ninh quốc phòng, tạo đà phát triển nhanh cho vùng này để giảm dần sự cách biệt
giữa các vùng.
Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn là sự nghiệp của toàn dân,
từng hộ gia đình nông dân vừa là chủ thể vừa là đối tượng của công nghiệp hoá, hiện đại
hoá. Do đó, phải phát triển, nâng cao dân trí, gắn phát triển, tăng cường kinh tế với công
bằng xã hội ở nông thôn.


kết luận

Hồ Chí Minh đã căn cứ vào điều kiện lịch sử cụ thể của Việt Nam, cũng như yêu
cầu của cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam thống nhất Tổ quốc và xây dựng chủ nghĩa
xã hội ở miền Bắc, Hồ Chí Minh đã đưa ra những tư tưởng đúng đắn, khoa học có tính khả
thi cao nhằm phát triển kinh tế nói chung và nông nghiệp nói riêng. Những tư tưởng này
của Người đã góp một phần to lớn vào việc phát triển kinh tế ổn định đời sống nhân dân
trước đây. Ngày nay, những tư tưởng này của Người không chỉ là những kinh nghiệm quý
giá mà còn là những chỉ huấn đúng đắn, khoa học cho công cuộc xây dựng, phát triển kinh
tế nói chung và công nghiệp hoá, hiện đại hoá nói riêng ở nước ta.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển nông nghiệp, được Đảng ta vận dụng vào quá
trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn và đã mang lại những thành
tựu to lớn, đưa kinh tế Việt Nam nói chung và nông nghiệp nói riêng từng bước phát triển,
đời sống nhân dân ở hầu hết các vùng được cải thiện rõ rệt.
Chúng ta đi lên chủ nghĩa xã hội từ một nước nông nghiệp lạc hậu, lại bị chiến tranh
xâm lược tàn phá hết sức nặng nề cần phải nhanh chóng vươn lên, vượt qua thách thức,
nắm bắt cơ hội, phát triển nhanh và bền vững để hội nhập khu vực và thế giới. Vì vậy, tư
tưởng Hồ Chí Minh về phát triển nông nghiệp là cơ sở lý luận cho đường lối phát triển
nông nghiệp, thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn của Đảng ta
trong giai đoạn hiện nay, nhằm từng bước đưa kinh tế Việt Nam ngày càng phát triển
ngang tầm với khu vực và thế giới.


Mai Thị Thanh Xuân, Một số giải pháp thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông
nghiệp, nông thôn, Giáo dục Lý luận, số 11/2001.

7.

Th.S Bùi Xuân Trường, Một số vấn đề về công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông
nghiệp, nông thôn, Giáo dục lý luận, số 11/2002.

8.

PGS.TS Nguyễn Sinh Cúc, Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn
sau hai năm thực hiện nghị quyết Trung ương V khoá IX, Lý luận chính trị, số
3/2004.

9.

PGS.TS Trần Văn Phòng, Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế nông nghiệp,
Giáo dục lý luận, số 11/2005.

10. PGS.TS Vũ Văn Phúc, Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, Tạp
chí Kinh tế và dự báo số 2/2006.


Mục lục

Trang
Phần mở đầu

1