1
2
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
NGUYỄN THỊ HÀ PHƯƠNG
CÁC CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC
TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN
NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
Mã số : 60 38 01
TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
HÀ NỘI - 2012
Công trình được hoàn thành
MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU
1
Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỨC NĂNG CỦA
NHÀ NƯỚC
5
1.1.
Khái niệm về chức năng của nhà nước
5
1.2.
Phân loại chức năng của nhà nước
10
1.2.1.
Chức năng chính trị
Chương 2: TÌNH HÌNH THỰC HIỆN CHỨC NĂNG CỦA NHÀ
NƯỚC TA TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT
30
4
TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
2.1.
Tình hình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa của nước ta hiện nay
30
2.2.
Tình hình thực hiện chức năng của nhà nước trong điều kiện
phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
33
2.2.1.
Tình hình thực hiện chức năng chính trị của nhà nước
33
2.2.2.
Tình hình thực hiện chức năng kinh tế của nhà nước
36
2.2.3.
Tình hình thực hiện chức năng xã hội của nhà nước
51
2.2.4.
Tình hình thực hiện chức năng đối ngoại của nhà nước
68
2.4.
Những hạn chế, bất cập trong thực hiện chức năng của nhà nước
quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường nhằm
92
5
đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế
3.1.4.
Nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng của nhà nước trong
quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường nhằm
đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước và xã hội
95
3.2.
Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng của nhà
nước trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường
97
3.2.1.
Tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật
97
3.2.2.
Hoàn thiện tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước
103
3.2.3.
Nâng cao trình độ, năng lực, phẩm chất của đội ngũ cán bộ,
công chức nhà nước
108
3.2.4.
Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối
với Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
109
KẾT LUẬN
giữ được bản sắc chính trị - xã hội của dân tộc trong thời kỳ hội nhập toàn cầu.
Công cuộc đổi mới toàn diện các lĩnh vực kinh tế - xã hội ở nước ta
trong những năm qua đang đặt ra một đòi hỏi khách quan là phải xây dựng
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nó được coi là một trong những
nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay.
7
Với những lý do nêu trên, việc nghiên cứu các chức năng của Nhà
nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình xây dựng và phát
triển nền kinh tế thị trường có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc đến việc
xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta. Về lý luận, nó giúp chúng ta nhận
thức sâu sắc và đầy đủ hơn bản chất, vai trò xã hội, nhiệm vụ chiến lược và
mục tiêu lâu dài của Nhà nước ta trong giai đoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội
đặc biệt là trước yêu cầu của nền kinh tế thị trường. Về thực tiễn, việc nghiên
cứu này sẽ cung cấp những luận cứ khoa học để đưa ra những giải pháp có
tính khả thi nhằm phát huy hiệu quả vai trò của Nhà nước đối với sự phát triển
nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay.
Với mong muốn góp một phần vào công cuộc xây dựng Nhà nước
pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, tôi chọn đề tài: "Các chức năng
của nhà nước trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam" làm luận văn thạc sỹ.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Liên quan đến nội dung của đề tài tìm hiểu các vấn đề, khía cạnh xoay
quanh chức năng nhà nước tuy không nhiều nhưng đã có một số tài liệu, công
trình nghiên cứu, tìm hiểu dưới các góc độ khác nhau và đề cập ở mức độ
khác nhau tùy thuộc vào mục đích, phương pháp tìm hiểu. Đặc biệt, gần gũi
với nội dung của đề tài này là: Luận án Tiến sĩ "Chức năng kinh tế của nhà
nước- Lý luận và thực tiễn ở Việt Nam hiện nay", của Trần Thái Dương, thực
hiện năm 2004; Luận văn Thạc sĩ: "Quản lý nhà nước về kinh tế trong điều
kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay", của Nguyễn Thị Việt Hương,
- Đánh giá thực trạng các chức năng nhà nước ta hiện nay;
- Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện các chức
năng của nhà nước trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
9
5. Phơng pháp luận và phơng pháp nghiên cứu
Phng phỏp lun nghiờn cu lun vn l lý lun ch ngha Mỏc - Lờnin,
t tng H Chớ Minh, cỏc quan im ca ng v Nh nc ta v xõy dng
v phỏt trin nn kinh t th trng nh hng xó hi ch ngha Vit Nam.
Cỏc phng phỏp c th nghiờn cu ni dung ti lun vn l: phõn tớch -
tng hp, logic - lch s; nghiờn cu thc tin; tru tng húa khoa hc ca
kinh t chớnh tr; x lý s liu thng kờ bng toỏn hc.
6. Nhng úng gúp mi ca lun vn
- Lun vn khỏi quỏt mt cỏch h thng c s lý lun v phõn tớch
thc trng thc hin cỏc chc nng nh nc ta hin nay;
- xut mt s gii phỏp nhm nõng cao hiu qu thc hin cỏc chc
nng ca nh nc trong quỏ trỡnh xõy dng v phỏt trin nn kinh t th
trng nh hng xó hi ch ngha Vit Nam.
7. Kt cu ca lun vn
Ngoi phn m u, kt lun v danh mc ti liu tham kho, ni
dung ca lun vn gm 3 chng:
Chng 1: Nhng vn lý lun v chc nng nh nc.
Chng 2: Tỡnh hỡnh thc hin chc nng ca Nh nc ta trong quỏ
trỡnh xõy dng v phỏt trin nn kinh t th trng nh hng xó hi ch ngha.
Chng 3: Yờu cu; gii phỏp nõng cao hiu qu thc hin chc nng
ca Nh nc trong quỏ trỡnh xõy dng v phỏt trin nn kinh t th trng
nh hng xó hi ch ngha Vit Nam.
11
nhằm đặt nhà nước vào đúng vị trí, đảm đương đúng chức năng của mình đối
với sự phát triển kinh tế - xã hội, góp phần làm sáng tỏ cơ sở khoa học cho
việc hoạch định đường lối, chính sách phục vụ sự nghiệp xây dựng nhà nước
pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam như Đảng Cộng sản Việt Nam đã nêu rõ:
"Cần tập trung nghiên cứu, xác định đúng vai trò, chức năng, nhiệm vụ của
Nhà nước trong cơ chế mới. Trên cơ sở đó chấn chỉnh, đổi mới tổ chức và cơ
chế hoạt động của bộ máy nhà nước, làm cho bộ máy gọn nhẹ, trong sạch,
cán bộ tinh thông nghiệp vụ, tận tụy công việc, làm việc có hiệu quả" [42, tr. 2].
Chức năng của nhà nước là một trong những vấn đề cơ bản của lý luận
nhà nước và pháp luật, là khái niệm phức tạp, luôn gắn với những phạm trù như
bản chất, nhiệm vụ, các hình thức và phương pháp hoạt động của nhà nước
Theo từ điển tiếng Việt, "chức năng" là từ gốc Hán bao gồm hai thành
tố "chức" và "năng". Thành tố "chức" trong các từ "chức phận", "chức trách",
"chức vụ". Thành tố "năng" trong các từ "bản năng", "năng lực", "khả năng".
Chức năng được hiểu với hai sắc thái nghĩa là "hoạt động, tác dụng bình thường "
và "vai trò bình thường hoặc đặc trưng" [55, tr. 191]. Như vậy, chức năng nhà
nước được hiểu như là hoạt động, khả năng vốn có của Nhà nước.
Trong khoa học pháp lý nước ta đã xuất hiện nhiều quan điểm về chức
năng của nhà nước. Theo cách hiểu truyền thống, phổ biến nhất từ trước đến
nay thì chức năng của nhà nước là những phương diện (những phương hướng,
mặt, dạng, loại) hoạt động chủ yếu của nhà nước nhằm thực hiện những
nhiệm vụ đặt ra trước nhà nước. Mỗi chức năng cụ thể của nhà nước thể hiện
sự thống nhất của nội dung, hình thức và biện pháp thực hiện quyền lực nhà
nước trong lĩnh vực hoạt động nhất định, gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ
của nhà nước. Quan điểm thứ hai xuất phát từ bản chất nhà nước cho rằng
chức năng của nhà nước được xem xét như thuộc tính cơ bản bên trong của
nhà nước là tổ chức thống trị giai cấp và tổ chức đại diện chính thức cho xã
hội; khẳng định sự tồn tại khách quan của chức năng nhà nước với hai tính
13
các quan hệ xã hội, tổ chức đời sống cộng đồng phù hợp với ý chí của giai cấp
cầm quyền. Như vậy, chính những điều kiện kinh tế, xã hội đã quyết định sự
ra đời và tồn tại của nhà nước. Bản chất, vai trò của nhà nước có liên quan
mật thiết đến chức năng nhà nước. Khi bản chất nhà nước thay đổi thì chức
năng nhà nước cũng thay đổi cho phù hợp với bản chất nhà nước mới. Vì vậy,
các chức năng nhà nước và nội dung của nó luôn có sự vận động, biến đổi làm
xuất hiện những chức năng mới hoặc mất đi những chức năng nào đó hoặc có
những chức năng nhà nước tồn tại qua nhiều chế độ xã hội khác nhau nhưng
nội dung và phương pháp thực hiện chúng lại khác nhau tùy thuộc vào điều
kiện, hoàn cảnh lịch sử cụ thể, vào bản chất của nhà nước đó. Từ bản chất, vai
trò nhà nước có thể xác định chức năng nhà nước, ngược lại vai trò và chức
năng nhà nước lại là những biểu hiện sinh động cho bản chất nhà nước. Vai
trò của nhà nước là nền tảng để xác định, cụ thể hóa các chức năng của nhà
nước, đồng thời các chức năng nhà nước cũng chính là những biểu hiện cho
vai trò nhà nước. Trên cơ cở nhà nước thực hiện các chức năng của mình
cũng đồng thời là lúc nhà nước thực hiện vai trò quản lý và điều hành các hoạt
động xã hội, làm cho các quan hệ xã hội có những bước chuyển phù hợp với
bối cảnh trong nước và quốc tế.
Theo từ điển bách khoa Việt Nam, chức năng của nhà nước nói chung
là hoạt động của nhà nước thể hiện vai trò của nhà nước đối với xã hội. Có
nhiều cách phân loại khác nhau về chức năng của nhà nước. Trong khoa học
pháp lý, chức năng của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện
nay được phân loại thành chức năng thống trị chính trị của giai cấp và chức
năng xã hội, chức năng đối nội và chức năng đối ngoại. Qua phân loại có thể
thấy chức năng của nhà nước bao trùm tất cả mọi lĩnh vực trong đời sống
chính trị, kinh tế, xã hội của đất nước. Các chức năng đó chính là những mặt
hoạt động cụ thể của nhà nước thể hiện vai trò của nhà nước đối với xã hội.
Nhà nước thực hiện các chức năng của mình để giải quyết vấn đề lợi ích mà
15
nhiệm vụ và chức năng về hình thức gần như là trùng nhau. Bởi vậy, ở đây
cần thiết phải đưa ra sự phân biệt chức năng nhà nước và nhiệm vụ của nhà
nước. "nhiệm vụ của nhà nước là mục tiêu mà nhà nước cần đạt tới, là những
vấn đề đặt ra mà nhà nước cần giải quyết. Khác với nhiệm vụ, chức năng nhà
nước là những phương diện loại hoạt động cơ bản của nhà nước nhằm thực
hiện nhiệm vụ đặt ra trước nhà nước. Trong mối quan hệ với nhiệm vụ của
nhà nước thì chức năng nhà nước được hiểu như là phương tiện, công cụ để
thực hiện nhiệm vụ, được quy định trực tiếp bởi nhiệm vụ.
Trên đây là tổng quan các cách hiểu về chức năng, chức năng nhà
nước đã được nghiên cứu và tổng hợp một cách khoa học để tạo cơ sở tiếp
cận các vấn đề tiếp theo.
1.2. PHÂN LOẠI CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC
Như đã trình bày ở phần trên, Nhà nước có một số chức năng sau:
- Chức năng chính trị;
- Chức năng kinh tế;
- Chức năng xã hội;
- Chức năng đối nội và đối ngoại.
1.2.1. Chức năng chính trị
Theo nguyên lý của học thuyết Mác-xít về nhà nước thì tất cả các nhà
nước với tính cách là bộ máy quyền lực của giai cấp thống trị đều thực hiện
chức năng chuyên chính giai cấp và chức năng xã hội. Giữa chúng có mối
quan hệ biện chứng với nhau và là điều kiện phát triển của nhau. Chức năng
chính trị hay chức năng chuyên chính giai cấp giữ vị trí chi phối trong quan
điểm, phương hướng nội dung và mức độ thực hiện chức năng xã hội của nhà
nước. Đồng thời, chức năng xã hội là cơ sở đảm bảo thực hiện chức năng chuyên
chính giai cấp. Giai cấp thống trị bao giờ cũng biết giới hạn chức năng xã hội
trong khuôn khổ lợi ích của mình. Song chức năng giai cấp chỉ có thể thực hiện
17
biến hòa bình của các thế lực thù địch để bảo vệ độc lập chủ quyền và toàn
vẹn lãnh thổ thực hiện thành công công cuộc xây dựng đất nước tiến lên theo
con đường xã hội chủ nghĩa. Vì vậy, để giữ vững bản chất giai cấp công nhân
của nhà nước, xuất phát từ nhu cầu định hướng xã hội chủ nghĩa và cũng để
đảm bảo cho việc thực hiện có hiệu quả chức năng chuyên chính giai cấp, nhà
nước ta đặc biệt coi trọng các chức năng của nhà nước. có thể nói chức năng
chuyên chính, chức năng xã hội, chức năng kinh tế, … vừa là cơ sở vừa là
điều kiện để cùng nhau phát triển.
1.2.2. Chức năng kinh tế của nhà nước
Chức năng kinh tế: Chức năng kinh tế của nhà nước là hoạt động của
nhà nước thể hiện vai trò của nhà nước đối với sự phát triển kinh tế. Trong
điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, có thể
xác định chức năng kinh tế của nhà nước là hoạt động cơ bản của nhà nước
trong sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
Chức năng kinh tế của nhà nước không tồn tại biệt lập, tách rời với
các chức năng khác của nhà nước. Trong mọi chức năng của nhà nước đều
bao hàm những nội dung kinh tế và trong chức năng kinh tế cũng không có
mục đích nào khác là vì sự phát triển đẩy đủ và toàn diện của con người. Do
vậy, chức năng kinh tế của nhà nước có mối quan hệ chặt chẽ với các chức
năng khác của nhà nước.
Chức năng kinh tế của nhà nước là hoạt động cơ bản của nhà nước đối
với sự phát triển kinh tế của nhà nước ta đã được nhận thức và xác định rõ
hơn qua các Đại hội Đảng toàn quốc, đặc biệt là quá trình đổi mới cơ chế kinh
tế từ kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa. Đại hội lần thứ IX của Đảng đã nhấn mạnh:
"Nhà nước tạo môi trường pháp lý thuận lợi, bình đẳng cho
các doanh nghiệp cạnh tranh và hợp tác để phát triển; bằng chiến
lược quy hoạch, kế hoạch và chính sách, kết hợp với sử dụng lực
19
ứng bên ngoài của thị trường và điều chỉnh những hậu quả do lợi ích kinh tế
thị trường gây ra.
Chức năng xã hội của nhà nước được xác lập và thực hiện trước hết là
để giải quyết các vấn đề xã hội mang tính tổng thể và lợi ích chung của toàn
xã hội. Đồng thời khi có những dấu hiệu, điều kiện ảnh hưởng tác động hoặc
đe dọa đến chất lượng cuộc sống của các thành viên trong cộng đồng hoặc
cộng đồng thì nhà nước phải có những biện pháp để phòng ngừa, ngăn chặn
hoặc giải quyết theo hướng có lợi cho sự tồn tại của các thành viên đó nói
riêng và cả của cộng đồng nói chung. Thực tế, nhà nước ta không quan niệm
việc giải quyết các vấn đề xã hội chỉ là giải quyết một cách thụ động những sự
kiện, hiện tượng, hay quá trình tiêu cực về mặt xã hội và quan trọng hơn là tạo
ra được những định hướng, những khuôn mẫu mang tính tích cực để trên cơ
sở đó xã hội phát triển.
Phương diện thứ hai: Chức năng xã hội của nhà nước là những
phương diện hoạt động cơ bản của nhà nước liên quan đến bộ phận dân cư
chịu thiệt thòi về mặt xã hội, những nhóm người do điều kiện chủ quan và
khách quan cần có sự giúp đỡ, bảo vệ của nhà nước như: Đối tượng chính
sách, người thất nghiệp, người già cô đơn v.v
Hai phương diện này của chức năng xã hội của nhà nước có liên quan
mật thiết với nhau. Nếu nhà nước đảm bảo được việc tổ chức tốt đời sống
cộng đồng thì sẽ tạo ra các điều kiện để ổn định xã hội, phát triển kinh tế, từ
đó nhà nước và xã hội càng có điều kiện để chăm lo cho toàn bộ dân cư không
may mắn trong xã hội. Ngược lại, khi bộ phận dân cư yếu thế trong xã hội
được quan tâm cứu giúp có khả năng tự vươn lên sẽ làm giảm bớt gánh nặng
cho xã hội, góp phần ổn định cho toàn xã hội.
Chức năng xã hội của nhà nước ta, thể hiện bản chất, vai trò của nhà
nước là vì nhân dân phục vụ, được xác định theo đúng tinh thần mà Chủ tịch
Hồ Chí Minh đã từng nhấn mạnh: Chính sách của Đảng và Chính phủ là hết
21
hài hòa nhất định giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng, sự giàu có hạnh
phúc cá nhân và sự tăng tiến của xã hội" [48, tr. 18-19]. Từ đó, nhà nước thực
hiện sự điều tiết của mình như thế nào để tạo được sự ổn định và phát triển cơ
sở xã hội (kết cấu giai cấp…) theo hướng phù hợp với bản chất của nhà nước.
Sự ổn định và phát triển của cơ sở xã hội đó là tác nhân tích cực thúc đẩy sự
tăng trưởng kinh tế, thúc đẩy xã hội phát triển.
Bảo vệ lợi ích cá nhân của con người gắn liền với lợi ích quốc gia, lợi
ích dân tộc, cộng đồng, giai cấp trong mối quan hệ tương quan giữa chúng.
Nhà nước thực hiện vai trò điều hòa các lợi ích trong xã hội, nâng cao chất
lượng cuộc sống của mọi thành viên trong xã hội và đảm bảo công bằng xã
hội. Xây dựng và bảo vệ các giá trị xã hội theo các chuẩn mực chung nhất mà
xã hội đó thừa nhận.
Xuất phát từ bản chất tốt đẹp, bản chất nhân dân, Nhà nước ta luôn
chủ động trong việc điều chỉnh các phương hướng hoạt động của mình nói
chung và trong từng lĩnh vực xã hội nói riêng. Có thể nói khả năng tự đổi mới
của nhà nước là một nhân tố chủ quan có ý nghĩa quan trọng, quyết định đến
sự hình thành và phát triển chức năng xã hội của Nhà nước ta.
1.2.4. Chức năng đối ngoại của nhà nước
Chức năng đối ngoại của nhà nước là những mặt, những hoạt động
chủ yếu của nhà nước nhằm thể hiện vai trò của nhà nước đó trong mối quan
hệ với các nước, các dân tộc khác.
Chức năng đối ngoại của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam chính là những mặt, những hoạt động cơ bản, chủ yếu nhằm thể hiện vai
trò của nhà nước ta trong mối quan hệ với các nhà nước và các dân tộc khác
trên thế giới. Về cơ bản, chức năng đối ngoại của nhà nước ta có những hoạt
động chủ yếu sau: Bảo vệ vững chắc Tổ quốc Xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa
mọi nguy cơ xâm lăng từ các quốc gia bên ngoài; Thiết lập, củng cố và phát
triển các mối quan hệ và sự hợp tác với tất cả các nước trên nguyên tắc cùng
23
trình xã hội ở các lĩnh vực khác phát triển, mà trong đó có lĩnh vực xã hội.
Theo quy luật phát triển của nền kinh tế thị trường (quy luật cung - cầu), phát
triển kinh tế làm ra nhiều của cải vật chất sẽ kéo theo khả năng được đáp ứng
về phía con người và mở rộng quyền được hưởng thụ chúng… Đó là quá trình
vận động tự thân mang tính khách quan của sự phát triển kinh tế đi đến mục
tiêu phát triển công bằng và hiệu quả. Quy luật đó đóng vai trò điều chỉnh
hoạt động của nhà nước trong lĩnh vực xã hội theo hướng đáp ứng yêu cầu
ngày càng cao của xã hội. Bên cạnh đó, kinh tế càng phát triển nhà nước càng
có điều kiện vật chất để thực hiện có hiệu quả chức năng xã hội của mình.
Nhưng một thực tế khách quan tồn tại chính lợi nhuận của kinh tế thị trường
lại đặt hiệu quả kinh tế vào thế đối lập mâu thuẫn với vấn đề xã hội.
Trong nền kinh tế tự nhiên trước đây, nói chung không có mâu thuẫn
giữa "kinh tế" và "xã hội". Mọi sản phẩm làm ra là để tiêu dùng trực tiếp, tiêu
dùng cũng chỉ cốt để đáp ứng nhu cầu hàng ngày giữa người sản xuất và
người tiêu dùng không qua khâu trung gian nào. Trong khi đó, "kinh tế thị
trường lấy lợi nhuận làm mục tiêu thúc đẩy kinh tế đã tách người sản xuất
khỏi người tiêu dùng và tách "cái kinh tế" ra khỏi "cái xã hội" và đưa nó vào
vị trí đối lập" [56, tr. 9]. Đối với xã hội ở bề nổi dễ thấy hơn cả đó là những
vấn đề xã hội mang tính tiêu cực (mặt tích cực của "xã hội" gắn liền với
quyền lợi, quyền nhu cầu về lợi ích của mình ngày càng cao và đương nhiên
trở thành một phần lợi ích của con người) như sự phân hóa giàu nghèo diễn ra
nhanh với mức độ gay gắt; vấn đề tội phạm, tệ nạn xã hội, vấn đề dân số, môi
sinh… dần dần trở thành vấn đề bức xúc trong xã hội, không giải quyết chúng
dễ dẫn đến nguy cơ rối loạn, nhất là khi số đông trong xã hội nhận thức quyền
con người ngày một cao. Vì vậy, muốn giải quyết được những vấn đề trên một
cách hữu hiệu nhất thiết cần sự can thiệp của nhà nước vào lĩnh vực xã hội
Xu hướng chung trên thế giới là kinh tế phát triển thì vai trò chức
năng của nhà nước can thiệp và giải quyết các vấn đề xã hội ngày càng được
mở rộng và mang tính chủ động cao đáp ứng nhu cầu về vật chất và tinh thần
25
đắn và hiệu quả trên cơ sở nắm vững những đặc thù của kết cấu giai cấp, mối
quan hệ đa dạng giữa các giai tầng, các bộ phận dân cư trong xã hội.
Trong điều kiện hiện nay, nhà nước phải coi điều chỉnh cơ cấu lợi ích
là giải pháp vừa phát huy vai trò động lực của lợi ích vừa đảm bảo mục tiêu
của sự phát triển xã hội. Tránh xu hướng tuyệt đối hoá một lợi ích nào đó mà
củaệt tiêu các lợi ích khác đẩy mâu thuẫn lợi ích vốn là động lực của sự phát
triển xã hội thành các xung đột lợi ích dẫn đến các xung đột, rối loạn các quá
trình xã hội.
Thực tế đã diễn ra sự biến đổi về chất và lượng của cơ cấu xã hội, sự
vận động phát triển và thay đổi vị trí, vai trò của các cá nhân, giai cấp, tầng
lớp xã hội, nhóm xã hội, cộng đồng… kéo theo sự thay đổi về nhu cầu lợi ích
của mỗi giai tầng, mỗi nhóm xã hội và mối tương quan lợi ích giữa chúng,
nhiều vấn đề xã hội mới nảy sinh. Kinh tế thị trường kéo theo sự phân hóa xã
hội sâu sắc, phân hóa khoảng cách giàu nghèo, nhu cầu xã hội về lao động,
nghề nghiệp trở nên đa dạng, giải quyết vấn đề lợi ích trở thành một yêu cầu
bức thiết của xã hội. Tuy vậy, chúng ta có thuận lợi cơ bản là các tầng lớp xã
hội, các giai cấp… tuy có lợi ích khác nhau nhưng cùng chung sống hòa bình,
cùng phát triển theo một mục đích chứ không tồn tại mâu thuẫn đối kháng.
Chức năng của nhà nước và kết cấu giai cấp của xã hội mà nhà nước
tồn tại có sự thống nhất biện chứng, nên trên cơ sở kết cấu xã hội và vấn đề
lợi ích của các giai tầng trong điều kiện hiện nay, nhà nước xác định nội dung,
phương thức thực hiện chức năng xã hội và luôn có sự điều chỉnh hoàn thiện nó.
Chức năng của nhà nước chỉ thực hiện có hiệu quả nếu nó được xác
định xuất phát từ cơ sở xã hội, đồng thời tác động trở lại góp phần làm biến
đổi cơ sở xã hội theo chiều hướng tích cực. Như vậy, nhà nước tác động vào
lĩnh vực xã hội, kinh tế, chính trị, với phương thức, liều lượng như thế nào
là xuất phát từ nhu cầu cần được điều chỉnh của chính xã hội đó, xuất phát từ
cơ sở thực tế của kết cấu giai cấp, từ những mối quan hệ về lợi ích giữa các
Copyright: Tài liệu đại học ©