Trách nhiệm dân sự
trong pháp luật phong kiến việt nam
I) Giới thiệu chung
Pháp luật phong kiến Việt nam ra đời và ngay lập tức đã thể hiện vai trò
đắc lực giúp vua chúa phong kiến trong việc điều hành và quản lý nhà nớc. Con
đờng hình thành của pháp luật cũng đi từ sự kế thừa, sao chép thuần tuý những
phong tục tập quán sẵn có trong dân gian, đến từng bớc vận dụng xây dựng văn
bản pháp luật chính thức. Tại từng triều đại, trong từng hoàn cảnh lịch sử cụ thể
mà hoạt động xây dựng pháp luật đợc quan tâm xây dựng và phát triển ở các
mức độ khác nhau. Nhng, dới giác độ pháp điển hoá, pháp luật phong kiến Đại
việt về căn bản có những bộ luật cơ bản nh Bộ hình th thời nhà Lý; Bộ hình th
thời nhà Trần; Quốc triều hình luật và Quốc triều khám tụng điều lệ thuộc triều
hậu Lê và Bộ Hoàng việt luật lệ (Luật Gia Long) của triều Nguyễn
Suốt thời kỳ Nhà nớc phong kiến Đại việt, đặc biệt là giai đoạn từ thế kỷ 15
đến thế kỷ 18, pháp luật phong kiến không ngừng đợc xây dựng và hoàn thiện.
Mỗi triều đại thờng chỉ ban hành một bộ luật tổng hợp vì vậy mà bộ luật đó có
hiệu lực trong suốt thời kỳ tồn tại của triều đại đó. Triều Vua Lê từ Lê Thái Tổ
đến Lê Thái Tông và tiếp đến là Lê Thánh Tông hoạt động xây dựng pháp luật
có thể nói là phát triển rực rỡ nhất. Trong gần 40 năm trị vì của mình Lê Thánh
Tông đã ban hành nhiều luật lệ và còn đợc lu lại đến ngày nay. Không chỉ ban
hành nhiều luật lệ (qua các chiếu, chỉ, đạo dụ, sắc phong...) mà hoạt động tập
hợp hoá, pháp điển hoá pháp luật cũng đợc chú trọng thích đáng. Hai bộ luật
quốc triều hình luật và quốc triều khám tụng triều Lê là kết quả của hoạt động
pháp điển hoá nói trên. Bộ quốc triều hình luật là đỉnh cao của thành tựu lập
pháp từ thế kỷ 15-18, là bộ luật tiêu biểu nhất trong lịch sử pháp luật phong
kiến Việt Nam.
Nhìn chung các bộ luật trong thời kỳ này đều có nội dung tổng hợp bao
gồm nhiều quy phạm pháp luật của nhiều ngành luật khác nhau. Bố cục của các
bộ luật về cơ bản đều mô phỏng theo các bộ luật của Trung quốc, cách trình bày
Lịch sử nhà nớc và pháp luật Việt nam

2
Lịch sử nhà nớc và pháp luật Việt nam
Chuyên đề: Trách nhiệm dân sự trong pháp luật phong kiến Việt Nam
______________________________________________________________________
luật hình của nó. Vì thế, trong cả 2 bộ luật này, ngoài một số điều khoản quy
định trách nhiệm dân sự không liên quan đến chế tài hình sự, còn lại, chế tài
dân sự luôn gắn chặt với chế tài hình sự. Các nhà làm luật sử dụng trách nhiệm
dân sự chỉ là biện pháp hỗ trợ cho trách nhiệm pháp luật hình sự, biến trách
nhiệm dân sự thành một biện pháp chế tài.
1. Trách nhiệm bồi th ờng dân sự do vi phạm khế ớc (hợp đồng)
Trong Quốc triều hình luật quy định rất rõ về nguyên tắc ký kết các loại
hợp đồng: Hợp đồng thực hiện phải trên cơ sở tự nguyện, phải bình đẳng phải
trung thực, tài sản đem giao dịch phải là tài sản hợp pháp của chủ sở hữu.
Hợp đồng thờng là văn khế (Văn tự) giữa hai bên tham gia hợp đồng, trong
đó phải có sự chứng thực của một viên quan trong làng xã. Tại điều 366 (Tức
điều 25 - Chơng điền sản) quy định trách nhiệm dân sự của những ngời làm
chúc th, văn khế nh sau: " Những ai làm chúc th, văn khế mà không do quan tr-
ởng làng viết thay và chứng kiến thì bị tội đánh 80 trợng, phạt tiền theo việc
nặng nhẹ. Chúc th văn khế ấy bị coi nh không có giá trị. Biết chữ thì cho phép
tự viết lấy"...
Trong bộ Quốc triều hình luật quy định 4 loại Hợp đồng chủ yếu:
- Hợp đồng mua bán ruộng đất (Thời bấy giờ gọi là bán đứt). Ruộng đất
là t liệu sản xuất cơ bản, là tài sản chính trong gia đình. Vì thế đây là loại hợp
đồng chiếm số lợng lớn trong các loại hợp đồng dân sự phong kiến. Hợp đồng
mua bán ruộng đất đợc coi là hợp pháp khi có đủ hai điều kiện: ruộng đất đem
ra bán là của mình và không đợc ức hiếp để mua ruộng đất. Ví dụ: Điều 355:
Ngời nào ức hiếp để mua ruộng đất của ngời khác thì phải biếm hai t và cho
lấy lại tiền mua, điều 378: Cha mẹ còn sống mà bán trộm điền sản, con trai
thì xử phạt 60 trợng, biếm hai t, con gái thì xử phạt 50 roi, biếm một t; phải trả
nguyên tiền cho ngời mua, điền sản trả cha mẹ.... Ngời biết sự việc mà mua thì

định thì sẽ bị xử phạt nh điều 587 (Điều 35 Chơng tạp luật) nh sau: " Cho
vay nợ hay cầm đồ đạc mỗi tháng đợc ăn lời là 15 tiền kèm mỗi quan. Dù lâu
năm cũng không đợc tính quá một gốc, một lời, trái luật thì biếm một t, mất tiền
lời. nếu tính lời vào gốc rồi bắt làm văn tự khác thì xử tội nặng thêm một bực";
hoặc điều 588 (Điều 36 - Chơng tạp luật) quy định về trách nhiệm dân sự của
ngời vay nợ phải trả nợ đúng hạn nh sau: " Mức nợ quá hạn không trả thì xử tr-
4
Lịch sử nhà nớc và pháp luật Việt nam
Chuyên đề: Trách nhiệm dân sự trong pháp luật phong kiến Việt Nam
______________________________________________________________________
ợng, tuỳ nặng nhẹ, nếu con nợ nhứt quyết không trả thì xử biếm hai t, đền gấp
hai, quá niên hạn mà không đòi thì mất nợ (Hạn là ngời trong họ 30 năm, kẻ
ngoài 20 năm)"; Điều 590 (Điều 38 - Chơng tạp luật) quy định về trách nhiệm
của ngời bảo lãnh vay nợ...
Bộ luật Hoàng Việt Luật Lệ có quy định, các vi phạm hợp đồng chỉ phải
bồi thờng khi đã gây tổn hại, có thể đền bằng vật chất, có thể đền bằng tiền theo
mức trung bình, có thể tiếp tục thực hiện nghĩa vụ đã cam kết, có thể khôi phục
quyền sở hữu hoặc họ tự thoả thuận với nhau (đợc quy định tại các Điều 23, 87,
91, 134, 137, 138 ) của Bộ luật. Nhìn chung chính quyền chỉ can thiệp khi có
tranh chấp mà thôi. Cá biệt có những trờng hợp nếu do thiên tai, địch hoạ, lũ lụt
có thể miễn giảm trách nhiệm dân sự.
2. Tr ách nhiệm bồi th ờng dân sự do hành vi phạm tội gây ra
Vấn đề này đợc nhiều điều khoản trong 2 bộ luật đề cập tới. Ngoài một số
điều bồi thờng dân sự do vi phạm hợp đồng và quy định do gây thiệt hại, hầu
hết các điều khoản còn lại của cả 2 bộ luật đều quy định về trách nhiệm dân sự
do hành vi phạm tội gây ra. Đó là trách nhiệm bổ sung cho trách nhiệm hình sự
do gây thiệt hại, thậm chí có trờng hợp không gây thiệt hại vẫn phải bồi thờng
dân sự. Việc bồi thờng dân sự không phải lúc nào cũng bồi thờng bằng nguyên
tắc ngang bằng mà khá phổ biến là bồi thờng gấp đôi hoặc gấp ba. Các tội th-
ờng có trách nhiệm bồi thờng bổ sung nh: trộm cớp, hối lộ, đánh ngời, giết ng-