NỘI DUNG
1. Cách thức tổ chức bộ máy nhà nước thời Lý – Trần.
Trải qua gần bốn thế kỉ, bộ máy quản lý đất nước thời Lý – Trần đã được xây
dựng theo lối chính quy, bao quát khắp mọi cấp, mọi lĩnh vực và từng bước được hoàn
thiện về mặt tổ chức từ trung ương đến địa phương. Để xây dựng một thể chế chính trị
quân chủ quý tộc vững mạnh, triều đại Lý – Trần đã thiết lập bộ máy nhà nước dựa trên
hai nguyên tắc cơ bản: nguyên tắc “liên kết dòng họ” kết hợp nguyên tắc “tôn quân
quyền”.
a. Chính quyền trung ương.
Trong bộ máy chính quyền trung ương thời Lý – Trần, Hoàng đế là người nắm giữ
toàn bộ vương quyền và thần quyền. Tuy nhiên, so với các triều đại trước, mức độ tập
trung quyền lực của vua chưa cao tới mức chuyên chế. Mà quyền hành pháp được
chuyển giao rộng rãi cho các chức vụ trung gian trong nhà nước, thường là các chức vị
dưới vua như Tể tướng, Thừa tướng,…Riêng thời Trần, trên vua còn có Thái thượng
hoàng – tức là nhà nước được xây dựng theo thể chế lưỡng đầu, thừa nhận sự tồn tại và
phân chia quyền lực giữa hai vua, vừa nhằm củng cố quyền lực nhà nước vừa đảm bảo
sự ổn định ngay trong nội bộ vương triều.
Theo cuốn “Lịch triều hiến chương loại chí”, bộ máy nhà nước triều Lý được xây
dựng với đẳng cấp phân minh, biên chế chặt chẽ. Biểu hiện ở các chức quan cao cấp
trong triều đình chia làm hai ngạch: ngạch văn và ngạch võ. Các đại thần ở ngạch văn
bao gồm các chức Tam thái (Thái sư, Thái phó, Thái bảo) và Tam thiếu (Thiếu sư,
Thiếu phó, Thiếu bảo) giữ trọng trách về hành pháp. Dưới hàng quan văn còn có chức
Thượng thư – đứng đầu các bộ, các tả như Hữu tham tri, Hữu giám nghị…Ngạch võ –
đứng đầu là Tể tướng nắm giữ quyền binh, dưới Tể tướng còn có các chức vị như Thái
úy, Thiếu úy và một số chức quan khác. Dưới hàng quan võ còn có Đô thống, Nguyên
súy, Tổng quản…Dưới thời Trần, chế độ trung ương tập quyền không những được khôi
phục mà còn được tăng cường về mọi mặt. Quyền lực nhà nước được được phân chia rõ
ràng thông qua các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp như Thẩm ti viện, Thẩm hình
viện, Tam ti viện…
Bộ máy chính quyền thời Lý – Trần được xây dựng trên hình thức chính thể quân
chủ quý tộc. Dựa trên nguyên tắc “liên kết dòng họ”, hoàng thân quốc thích là hậu thuẫn

phương bao gồm 5 cấp: “lộ” (đứng đầu là An phủ chánh sứ), “phủ” (Trấn phủ sứ),
“châu” (Thông phán), “huyện” (Lệnh úy), “xã” (Xã chính). Điều đó phản ánh nhà nước
thời này đã đặc biệt quan tâm, trực tiếp với tay quản lý đến cấp cơ sở; một số chức vụ
quan trọng trong chính quyền địa phương đều được vua giao cho các vương tôn quý tộc.
Dưới thời Lý – Trần, lần đầu tiên có cấp hành chính huyện.

Trong quá trình tổ chức xây dựng chính quyền địa phương thời Lý-Trần còn có một
số điểm đáng chú ý sau:
- Ở miền núi, các tù trưởng có thế lực rất lớn, thực sự nắm quyền quản lý cư dân thuộc
tộc mình, các vua Lý-Trần thường gả công chúa và phong chức tước cho các tù trưởng
qua đó biến các tù trưởng thành quan chức nhà nước nhằm cũng cố nhà nước trung
ương tập quyền.
- Ở cấp lộ còn có các chức quan trông coi về đê điều, đồn điền của nhà nước: hà đê
chánh sứ và hà đê phó sứ, đồn điền chánh sứ và đồn điền phó sứ.
- Triều đình đã bổ nhiệm quan chức đến cấp xã nhưng chắc chắn phải có một hình thức
tổ chức quản lý truyền thống trong nội bộ làng, xã mà không thấy sử cũ ghi chép.Ở cấp
2
lộ còn có các chức quan trông coi về đê điều, đồn điền của nhà nước. Triều đình đã bổ
nhiệm quan chức đến cấp xã…
Từ thực tế trên cho phép đi đến một nhận định tổng quát ở thời Lý – Trần, quá trình
xây dựng và củng cố bộ máy nhà nước có nhiều biến động; tổ chức bộ máy nhà nước ở
địa phương được hoàn thiện hơn…
2. Nhận xét, đánh giá về tổ chức bộ máy nhà nước quân chủ quý
tộc thời Lý – Trần.
Bỏ qua những biến thiên trong sắp đặt theo hướng củng cố, mở rộng bộ máy nhà
nước qua hai vương triều Lý – Trần, tóm lược từ những nét lớn, có thể thấy bộ máy nhà
nước từ trung ương đến địa phương đã khá hoàn chỉnh và chặt chẽ. Đây là một bước
phát triển vượt bậc trong lịch sử, thể hiện sự sáng tạo riêng biệt của giai cấp phong kiến
Việt Nam trong tổ chức và xây dựng bộ máy nhà nước Không bị phụ thuộc hoàn toàn
mà có sự thừa kế, sáng tạo khi tiếp thu mô hình quân chủ chuyên chế ở Trung Quốc.