Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực của nhánh
quyền hành pháp trong xây dựng nhà nước pháp
quyền
1. Tăng cường sự kiểm soát của lập pháp đối với hành pháp
Ở Việt Nam, Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất có chức năng giám sát tối
cao đối với toàn bộ hoạt động nhà nước, trong đó lĩnh vực Quốc hội cần thực hiện sự giám
sát chặt chẽ nhất là tổ chức và hoạt động của Chính phủ. Tuy nhiên, thực tiễn hoạt động
của Quốc hội trong thời gian qua cho thấy, các công cụ giám sát mà pháp luật dành cho
Quốc hội rất ít khi được Quốc hội sử dụng trên thực tế. Bên cạnh đó, dù Hiến pháp quy
định Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ đều phải chịu trách nhiệm trước Quốc hội, nhưng
chịu trách nhiệm về cái gì và chịu trách nhiệm đến đâu, hậu quả pháp lý của việc chịu trách
nhiệm như thế nào, thì đều chưa có quy định cụ thể.
Do đó, để Quốc hội giám sát hoạt động của Chính phủ một cách hiệu quả và thực chất hơn,
trước hết cần thiết lập cơ chế hoạt động của Chính phủ trên cơ sở xác định rõ trách nhiệm
tập thể và trách nhiệm cá nhân của từng thành viên Chính phủ. Hiến pháp hiện hành chỉ
quy định Quốc hội có quyền bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội
bầu hay phê chuẩn và trong trường hợp người được đưa ra bỏ phiếu tín nhiệm không được
quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội tín nhiệm, thì Quốc hội sẽ xem xét quyết định việc miễn
nhiệm, bãi nhiệm hay phê chuẩn việc miễn nhiệm, cách chức người đó1. Như vậy, pháp
luật nước ta mới dành cho Quốc hội quyền bất tín nhiệm đối với cá nhân từng thành viên
của Chính phủ, mà chưa có quy định nào đặt ra trách nhiệm tập thể của Chính phủ sẽ như
thế nào khi thành viên của mình bị bất tín nhiệm. Trong điều kiện xây dựng Nhà nước
pháp quyền, cần xây dựng Chính phủ theo hướng là một tập thể thống nhất dưới sự điều
hành của Thủ tướng cùng chịu trách nhiệm và từng thành viên của Chính phủ cũng phải
chịu trách nhiệm về những lĩnh vực quản lý của mình và Thủ tướng là người chịu trách
nhiệm cuối cùng về mọi hoạt động của Chính phủ. Việc tăng cường trách nhiệm tập thể
của Chính phủ nên được quy định bằng một quy phạm trong Hiến pháp xác định rõ: “trong
trường hợp quá nửa tổng số thành viên Chính phủ hoặc Thủ tướng bị bất tín nhiệm thì
Chính phủ phải từ chức tập thể” để Quốc hội thành lập Chính phủ mới. Để cơ chế này phát
huy hiệu quả trên thực tế, cần nâng cao hiệu quả hoạt động chất vấn của đại biểu Quốc hội
đối với các thành viên Chính phủ, tránh tình trạng hoạt động chất vấn chỉ dừng lại ở mức

nhiên, Thanh tra Chính phủ là cơ quan ngang Bộ nằm trong cơ cấu của Chính phủ lại chỉ là
đơn vị giám sát nội bộ của cơ quan hành chính và họ chỉ chịu sức ép quản lý nội bộ từ
chính cơ quan hành chính. Mức độ hành động của họ ra sao hầu như vượt ngoài tầm kiểm
soát của nhân dân cũng như các cơ quan dân cử. Tương tự như vậy, cơ quan Công an cũng
là một tổ chức trực thuộc cơ quan hành chính (Bộ Công an), nên nếu cơ quan hành chính
có sai phạm thì thường là, các cơ quan như Thanh tra và Công an* phải “nhìn trước ngó
sau” khi xử lý. Còn nếu có xử lý thì cũng thường rất nhẹ nhàng. Vì vậy, việc thành lập Cơ
quan Điều tra hành chính trực thuộc Quốc hội sẽ có hiệu quả hơn trong công tác giám sát.
Cơ quan này có trách nhiệm điều tra hoạt động của các cơ quan, các tổ chức đoàn thể có
hưởng lương hoặc sử dụng ngân sách nhà nước và cán bộ viên chức của những cơ quan đó
ở trung ương. Cơ quan này phải có quyền hành tuyệt đối, chỉ phải báo cáo với Quốc hội
mà không phải thông qua bất kỳ một cơ quan nào khác. Điều này không có nghĩa là cơ
quan này không bị giám sát, mà Quốc hội sẽ quy định quy chế giám sát riêng đối với Cơ
quan Điều tra hành chính.
2. Kiểm soát quyền lực của Tòa án Hiến pháp đối với hành pháp
Hiện nay, thẩm quyền giám sát và bảo vệ Hiến pháp được giao cho nhiều cơ quan thực
hiện nên đã có tình trạng không xác định rõ phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của từng cơ
quan. Điều này dẫn đến hiện tượng đùn đẩy, chồng chéo trong việc thực hiện nhiệm vụ,
quyền hạn, làm ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động giám sát và bảo vệ Hiến pháp. Vì vậy,
việc nghiên cứu để sớm thành lập Tòa án Hiến pháp để hoàn thiện cơ chế bảo hiến ở Việt
Nam và cũng góp phần hỗ trợ đắc lực cho việc tăng cường các hoạt động kiểm tra, giám
sát đối với Chính phủ là một nhu cầu bức thiết ở nước ta. Với những đặc điểm đặc thù của
Việt Nam, trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của một số nước, Tòa án Hiến pháp nước ta
nên được tổ chức với những đặc điểm sau:
- Xét về vị trí, tính chất: Tòa án Hiến pháp Việt Nam là một cơ cấu trong tổ chức của Quốc
hội nhưng chỉ phụ thuộc Quốc hội về mặt cơ cấu tổ chức, còn trong quá trình thực hiện
chức năng của mình, Tòa án Hiến pháp hoạt động theo nhiệm vụ, quyền hạn được quy định
trong Luật Tòa án Hiến pháp (khi xây dựng Tòa án Hiến pháp đương nhiên phải xây dựng
luật này) và Hiến pháp. Tòa án Hiến pháp có ngân sách độc lập do chính cơ quan này quản
lý, được thông qua trong cơ cấu ngân sách nhà nước.

Hiện nay, trong hệ thống chính trị Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức
thành viên đóng vai trò to lớn trong việc tập hợp, đoàn kết mọi người Việt Nam ở trong
nước và nước ngoài không phân biệt thành phần, giai cấp, tầng lớp xã hội, tôn giáo…
nhằm động viên mọi nguồn lực, mọi khả năng của nhân dân để xây dựng và bảo vệ Tổ
quốc. Mặt khác, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đảm nhận trách nhiệm phản biện xã hội đối
với hoạt động của Đảng cầm quyền, của Chính phủ, giúp Đảng và Chính phủ thấy được
những khiếm khuyết, những hạn chế, thiếu sót của mình trong việc lãnh đạo và điều hành
đất nước. Vì thế, trong quá trình hoạt động, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phải phát huy vai
trò của mình trên các phương diện sau:
- Mặt trận Tổ quốc Việt Nam khi chủ trì hiệp thương với các tổ chức xã hội khác để giới
thiệu người ra ứng cử chức vụ dân biểu cần chú ý giới thiệu những người có đủ đức, đủ tài,
có năng lực và trách nhiệm, có tinh thần yêu nước và xây dựng Tổ quốc để lập danh sách
ứng cử viên.
- Mặt trận Tổ quốc cần thực hiện việc giám sát hoạt động của các đại biểu dân cử, đặc biệt
là các đại biểu đảm trách chức vụ trong bộ máy hành pháp một cách tích cực hơn nữa. Nếu
nhận thấy vị đại biểu đó không xứng đáng với sự tín nhiệm của cử tri thì đề nghị với Quốc
hội bãi nhiệm.
- Đối với việc hoạch định chính sách của Đảng và Nhà nước thì Mặt trận Tổ quốc Việt
Nam có trách nhiệm thường xuyên tiến hành các hoạt động tập hợp ý kiến, kiến nghị của
nhân dân thông qua các tổ chức chính trị - xã hội, phản ánh để Đảng Cộng sản xem xét
trong quá trình xây dựng, hoạch định chính sách để chính sách của Đảng phù hợp với quy
luật khách quan và hợp với lòng dân. Mặt trận Tổ quốc là người thay mặt cho nhân dân
thuộc mọi tầng lớp khác nhau trong xã hội nói lên tiếng nói phản biện đối với các chính
sách của Đảng, giúp Đảng và Chính phủ nhận thấy những sai sót, hạn chế trong quá trình
điều hành đất nước.
4. Xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực của nhân dân
Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước. Nhà nước càng dân chủ bao nhiêu thì
mức độ của nhân dân trong việc tham gia quản lý công việc của Nhà nước càng được tăng
cường bấy nhiêu. Trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền, việc tăng cường vai trò
kiểm tra, giám sát của nhân dân đối với nhánh quyền hành pháp gắn chặt với yêu cầu xây

để nhân dân có thêm phương tiện tham gia và các hoạt động quyền lực. Ở nhiều nước trên
thế giới hiện nay, điển hình là Mỹ, việc thông qua các quyết sách của chính quyền hành
pháp luôn có sự tham gia rộng rãi của quần chúng nhân dân theo quy trình bắt đầu bằng
việc chính quyền thông báo nội dung quyết sách để dân chúng phân tích các vấn đề đó. Khi
chính quyền họp để quyết định thì những người có lợi ích liên quan cũng được mời tham
dự và những người dân khác có thể tham gia thông qua các kênh truyền hình hoặc các
phương tiện hiện đại khác. Vì thế, các quyết sách của Nhà nước ra đời trên cơ sở điều hòa
lợi ích của các bên chứ không phải là những quyết định độc đoán. Tuy nhiên, việc nhân
dân tham gia vào việc hoạch định chính sách chỉ thực hiện có hiệu quả khi có sự hỗ trợ của
công nghệ Internet. Chính sự phát triển Chính phủ điện tử cho phép người dân có thể nói
lên ý kiến của mình đối với các chính sách của Chính phủ, tham gia góp ý vào việc soạn
thảo các văn bản, hoạch định chính sách quốc gia thông qua các cách thức khảo sát, thăm
dò dư luận qua mạng, đối thoại trực tiếp giữa các quan chức của Chính phủ với nhân dân,
lấy ý kiến tín nhiệm đối với từng thành viên Chính phủ hay Chính phủ.*
Yêu cầu của Chính phủ minh bạch cũng đòi hỏi các hoạt động báo chí, xuất bản phát triển.
Bởi lẽ, người dân thông qua mạng lưới báo chí, truyền thanh, truyền hình mới có thể nắm
bắt các thông tin về các công việc của Chính phủ. Qua đó, cho phép người dân chất vấn,