Đề số 9: Người bào chữa trong tố tụng hình sự
LỜI MỞ ĐẦU
Với tư cách là một ngành luật độc lập, Luật Tố tụng hình sự cũng có
những quy tắc chung của hệ thống pháp luật khi vận dụng vào các quan hệ tố
tụng hình sự cũng có những biểu hiện đặc thù riêng. Trong các nguyên tắc ấy,
có nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bạ can, bị cáo.
Việc ghi nhận quyền bào chữa trong Luật Tố tụng hình sự là hoàn toàn cần
thiết nhất là trong thời kỳ có nhiều biến đổi như hiện nay. Được ghi nhận
trong văn bản pháp luật là Hiến pháp, Điều 132 Hiến pháp 1992 (sửa đổi, bổ
sung năm 2001) quy định: “ Quyền bào chữa của bị cáo được bảo đảm. Bị cáo
có thể tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa cho mình”. Dựa trên tinh
thần ấy, Điều 11 Bộ luật TTHS 2003 có dẫn: “ Người bị tạm giữ, bị can, bị
cáo có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa”.
Sở dĩ có quy định như trên là vì: Thực hiện quyền bào chữa là để chống
lại sự buộc tội hoặc giảm trách nhiệm hình sự, đồng thời quyền bào chữa của
người bị tạm giữ, bị can, bị cáo cũng là điều kiện cần thiết giúp cơ quan tiến
hành tố tụng xử lý vụ án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Trong đó,
người bào chữa đóng vai trò hết sức quan trọng. Thông qua người bào chữa,
người bị tạm giữ, bị can, bị cáo thực hiện quyền bào chữa của mình.
Trong những người tham gia tố tụng hình sự quy định tại chương IV
Bộ luật tố tụng hình sự 2003 thì người bào chữa là người có vị trí, vai trò và
chức năng đặc biệt. Tuy nhiên, cho đến nay trong lý luận pháp lý và thực tiễn
tố tụng hình sự vẫn chưa có khái niệm chính thức và thống nhất và về người
bào chữa. Đồng thời, những quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về phạm vi
những người tham gia tố tùng với tư cách người bào chữa còn giới hạn. Hơn
nữa, xuất phát từ nhiều lý do khác nhau nên người bào chữa trong thực tiễn tố
tụng hình sự hiện nay chủ yếu là luật sư, còn bào chữa viên nhân dân và
người đại diện hợp pháp của bị can, bị cáo chỉ tồn tại trong pháp luật thực
định.
So với Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 quy định về người bào chữa
thì Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 có nhiều sửa đổi, bổ sung nhằm bảo đảm

quyền lợi cho đương sự tham gia tố tụng chủ yếu là để bảo vệ quyền và lợi
ích hợp pháp về dân sự cho người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và
người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án.
Như đã trình bày, người bào chữa không có quyền và lợi ích trong vụ
án hình sự. Việc họ tham gia tố tụng bất luận trong trường hợp nào cũng chỉ
để nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị buộc tội. Cơ sở cho
sự hiện diện của họ trong tố tụng hình sự xuất phát từ hợp đồng bào chữa giữa
họ với người bị buộc tội (hoặc với người đại diện hợp pháp của người bị buộc
tội) và phải được sự chấp thuận của cơ quan tiến hành tố tụng. Trong trường
hợp đặc biệt do Bộ luật tố tụng hình sự quy định, nếu người bị buộc tội hoặc
người đại diện hợp pháp của họ không mời người bào chữa thì các cơ quan
tiến hành tố tụng yêu cầu Đoàn Luật sư cử người bào chữa cho họ và dĩ nhiên
ngay trong trường hợp này sự tham gia của người bào chữa cũng phải được sự
đồng ý của người bị buộc tội.
Tuy Bộ luật tố tụng hình sự không nêu khái niệm khái niệm thế nào là
người bào chữa, nhưng căn cứ vào quy định tại các Điều 56, 57 và 58 Bộ luật
tố tụng hình sự thì, người bào chữa là người được người bị tạm giữ, bị can, bị
cáo, người đại diện hợp pháp của họ, những người khác được người bị tạm
giữ, bị can, bị cáo uỷ quyền mời hay được cơ quan tiến hành tố tụng yêu cầu
đoàn luật sư phân công văn phòng luật sư cử hoặc đề nghị Uỷ ban Mặt trận
Tổ quốc Việt Nam, tổ chức thành viên của Mặt trận Tổ quốc cử để bào chữa
cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nhằm làm sáng tỏ những tình tiết gỡ tội
3
hoặc làm giảm trách nhiệm hình sự cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo và
giúp đỡ họ về mặt pháp lý.
II. Các loại người bào chữa theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự:
Theo quy định tại khoản 1 Điều 56 của Bộ luật tố tụng hình sự thì,
người bào chữa có thể là: Luật sư, Người đại diện hợp pháp của người bị tạm
giữ, bị can, bị cáo; Bào chữa viên nhân dân. Hiện nay do trình độ dân trí và ý
thức pháp luật của nhân dân ta còn nhiều mặt hạn chế nên khi nói đến người

bào chữa không hoàn toàn đồng nhất với nhau. Theo quy định của pháp luật
thì luật sư chỉ trở thành người bào chữa khi họ tham gia tố tụng để bảo vệ
quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Trong tố tụng
hình sự, nếu luật sư bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị hại,
nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến
vụ án thì họ tham gia tố tụng với tư cách là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp
pháp của đương sự.
Bào chữa là một chức năng quan trọng không thể thiếu trong quá trình giải
quyết các vụ án hình sự nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị
tạm giữ, bị can, bị cáo. Muốn bào chữa đúng đắn, khách quan trên cơ sở các
quy định của pháp luật và thực sự có tác dụng, các luật sư phải có năng lực
thực sự, trong đó quan trọng là nắm chắc pháp luật, hiểu biết rõ về những
người mà họ đứng ra để bảo vệ.
Căn cứ vào khoản 1 và 2 Điều 23 Luật luật sư thì hình thức hành nghề luật
sư có hai loại, đó là: Hành nghề trong tổ chức hành nghề luật sư hoặc hành
nghề với tư cách cá nhân. Đó là quy định hết sức thông thoáng đảm bảo họ
phát huy hết khả năng và sự cống hiến cho nghề của mình. Điều mà chúng ta
quan tâm là khi luật sư tham gia vào hoạt động tố tụng thì phải tuân thủ
những quy định gì khác ngoài những quy định trên? Theo Điều 27 Luật luật
sư thì: “
5
1. Hoạt động tham gia tố tụng của luật sư phải tuân theo quy định của
pháp luật về tố tụng và Luật này.
2. Luật sư được cơ quan tiến hành tố tụng cấp giấy chứng nhận người
bào chữa, giấy chứng nhận người bảo vệ quyền lợi của đương sự trong vụ án
hình sự hoặc giấy chứng nhận người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của
đương sự trong vụ việc dân sự, vụ án hành chính (sau đây gọi chung là giấy
chứng nhận tham gia tố tụng của luật sư) khi xuất trình đủ giấy tờ thuộc một
trong các trường hợp sau đây:
a) Thẻ luật sư, giấy yêu cầu luật sư của khách hàng và giấy giới thiệu

với con chưa thành niên; Người giám hộ đối với người được giám hộ (Điều
141 BLDS).
3. Bào chữa viên nhân dân:
Ở nước ta, trước khi có Pháp lệnh tổ chức luật sư và sau là Luật luật sư
2006 thì việc bào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo do Bào chữa viên
nhân dân đảm nhiệm. Hoạt động bào chữa của Bào chữa viên nhân dân không
phải là chuyên nghiệp mà chỉ mang tính chất nghiệp dư. Cho đến bây giờ,
trong hệ thống pháp luật Việt Nam cũng chưa có một văn bản cụ thể nào quy
định về hoạt động bào chữa của Bào chữa viên nhân dân nên vị trí vai trò của
họ cũng trở nên mờ nhạt. Hay nói cách khác, chức danh Bào chữa viên nhân
dân chỉ tồn tại trên phương diện pháp lý. Điều này dẫn đến việc người bào
chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo chủ yếu là luật sư và người đại diện
hợp pháp của những người đó.
Nói tóm lại, mặc dù họ là ai, pháp luật quy định họ như thế nào thì Cơ
quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án phải có nghĩa vụ tạo điều kiện để họ thực
7
hiện nhiệm vụ bào chữa. Tuỳ theo từng giai đoạn tố tụng, Thủ trưởng Cơ
quan điều tra, Viện trưởng Viện kiểm sát, Chánh án Toà án nhân dân hoặc
Hội đồng xét xử cấp Giấy chứng nhận người bào chữa để họ thực hiện nhiệm
vụ bào chữa.
III. Những người không được bào chữa, lựa chọn và thay đổi người bào
chữa:
1. Những người không được bào chữa:
Khoản 2 Điều 56 quy định: “ Những người sau đây không được bào chữa:
a) Người đã tiến hành tố tụng trong vụ án đó; người thân thích của người đã
hoặc đang tiến hành tố tụng trong vụ án đó. b) Người tham gia vụ án đó với tư
cách là người làm chứng, người giám định hoặc nguời phiên dịch”.
Người đã tiến hành tố tụng có trách nhiệm xác định sự thật của vụ án một
cách khách quan, toàn diện và đầy đủ cả về mặt buộc tội và gỡ tội. Trong khi
đó, người bào chữa tham gia tố tụng là nhằm gỡ tội cho người bị tạm giữ, bị

b) Bị can, bị cáo là người chưa thành niên, người có nhược điểm về tâm thần
hoặc thể chất.
…
3. Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên của Mặt trận có
quyền cử bào chữa viên nhân dân để bào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị
cáo là thành viên của tổ chức mình”.
9