PHẦN I: MỞ ĐẦU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Từ xưa đến nay, con người đóng vai trò là chủ thể, là đối tượng trung tâm, là
mục đích hướng đến của văn học. Dù nhà văn có viết về thời gian, không gian hay
đối tượng nào thì cuối cùng điều mà nhà văn muốn hướng đến không gì khác
ngoài những điều trăn trở về con người. Vì lẽ đó Nguyễn Siêu từng khẳng định
“Văn chương có loại đáng thờ, loại không đáng thờ. Loại không đáng thờ là loại
chỉ chuyên chú ở văn chương. Loại đáng thờ là loại chuyên chú ở con người”. Vì
lẽ đó, khi xem xét một tác phẩm văn học, đánh giá vị trí của nhà văn ta không thể
bỏ qua quan niệm nghệ thuật về con người và sự thể hiện của quan niệm đó trong
các sáng tác của họ.
Nhìn lại dòng văn học Việt Nam đầu thế kỉ XX, không ai có thể phủ nhận
vai trò và vị trí của Thạch Lam (1910 -1942). Ông là một trong những cây bút tỏa
sáng nhất trong nhóm Tự Lực Văn Đoàn, là người đặt nền móng cho dòng văn
xuôi trữ tình Việt Nam. Dù quãng thời gian sáng tác không dài, sự nghiệp sáng tác
không đồ sộ nhưng Thạch Lam đã cống hiến hết mình và để lại một di sản văn học
quý báu trên nhiều thể loại: Tiểu thuyết, truyện ngắn, kí Song làm nên tên tuổi
của Thạch Lam chủ yếu là các truyện ngắn được viết bằng lối viết nhẹ nhàng, kín
đáo, tế nhị. Đồng thời sức lôi cuốn đặc biệt trong truyện ngắn Thạch Lam chính là
quan niệm về con người được thể hiện sâu sắc và độc đáo trên từng trang viết. Mỗi
sáng tác của Thạch Lam là sự thăng hoa của tâm hồn, tư tưởng, quan niệm nghệ
thuật của nhà văn về con người. Vì thế nghiên cứu sáng tác của Thạch Lam không
thể không quan tâm đến quan niệm nghệ thuật về con người và sự thể hiện của
quan điểm đó trong các sáng tác truyện ngắn của ông.
Trong chương trình THPT, Thạch Lam là một trong những tác giả quan
trọng. Hai đứa trẻ là tác phẩm tiêu biểu cho phong cách truyện ngắn trữ tình của
nhà văn. Muốn hiểu sâu hơn về tác phẩm này thiết nghĩ cần tìm hiểu nhiều hơn về
tư tưởng và nghệ thuật của Thạch Lam ở nhiều các truyện ngắn khác. Đề tài này
mong muốn cung cấp thêm cho người dạy và người học những kiến thức mở rộng
1
về quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam và những đặc điểm về nội

Đối tượng nghiên nghiên cứu của đề tài là Con người trong truyện ngắn
Thạch Lam. Để làm tiền đề lí luận cho đề tài, chúng tôi đi tìm hiểu thêm quan
niệm nghệ thuật về con người trong văn học nói chung và quan niệm nghệ thuật về
con người của Thạch Lam nói riêng, từ đó soi vào các tác phẩm cụ thể để khảo sát
và tìm ra các đặc điểm về con người trong truyện ngắn của Thạch Lam.
V. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Để thực hiện chuyên đề này người viết sử dụng các phương pháp nghiên
cứu như:
Phương pháp phân tích – tổng hợp
phương pháp so sánh
phương pháp thống kê.
VI. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
- Trên cơ sở đi khảo sát các truyện ngắn của Thạch Lam, chúng tôi nhận thấy
các nhân vật của ông dù khác nhau về giới tính, lứa tuổi, công việc, địa vị nhưng
đều có những điểm chung nhất định. Đề tài đã chỉ ra những nét chung ấy để từ đó
giúp giáo viên và học sinh hiểu thêm quan niệm của Thạch Lam về con người và
cuộc sống.
- Đề tài cũng chỉ ra được những nét đặc sắc về mặt nghệ thuật đã chi phối tới
việc xây dựng hình tượng con người trong tác phẩm của Thạch Lam.
- Từ đó đề tài sẽ cung cấp cho giáo viên và học sinh một cái nhìn khái quát
nhất về con người trong truyện ngắn của Thạch Lam, giúp cho bài giảng của giáo
viên đầy đủ và sâu sắc hơn.
3
PHẦN II: NỘI DUNG
Chương I
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
I.1. Cơ sở lí luận của đề tài
I.1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học
I.1.1.1: Vị trí của con người trong văn học
Phạm Văn Đồng trong bài Nghệ thuật và sự đổi mới đã viết: “Cái giá trị

nhìn khá bao quát: “Quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện tầm nhìn của nhà
văn và chiều sâu triết lí của tác phẩm”.Cũng với vấn đề về quan niệm nghệ thuật
về con người, Từ điển Thuật ngữ văn học định nghĩa như sau: “Quan niệm nghệ
thuật về con người là hình thức bên trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức
tác phẩm. Nó gắn với các phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách
của nhà văn, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ
thuật. Nhìn chung, tuy khác nhau về cách diễn đạt nhưng những khái niệm trên
đều nói lên được cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người. Từ đó,
chúng ta có thể đi đến khái quát cách hiểu quan niệm nghệ thuật về con người như
sau:
Quan niệm nghệ thuật về con người được hiểu là cách nhìn, cách cảm, cách
nghĩ, cách cắt nghĩa lí giải về con người của nhà văn. Đó là quan niệm mà nhà văn
thể hiện trong từng tác phẩm. Quan niệm ấy bao giờ cũng gắn liền với cách cảm
thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người
giống hay không giống so với đối tượng.
Như vậy, vì trung tâm của văn học là con người nên con người cũng chính
là đối tượng thẫm mĩ thể hiện quan niệm của tác giả về cuộc sống. Người sáng tác
sẽ là người vận động, suy nghĩ về con người, cho con người, nêu ra những tư
tưởng mới để hiểu về con người. Bởi người ta không thể miêu tả và tạo nên chiều
sâu, tính độc đáo của hình tượng con người trong văn học nếu không hiểu biết,
cảm nhận và có các phương tiện, biện pháp nhất định.
5
Từ việc hướng đến xác định khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người,
có thể khẳng định rằng: Chúng ta sẽ không thể hiểu một cách đầy đủ những đổi
thay trong nội dung phản ánh cũng như nghệ thuật biểu hiện của văn học, nếu
không quan tâm tới sự vận động của con người trong văn học, đặc biệt là vấn đề
quan niệm nghệ thuật của các tác giả về con người. Nói cách khác, nếu bỏ qua
quan niệm nghệ thuật về con người sẽ dẫn tới cách hiểu đơn giản về bản chất phản
ánh của nghệ thuật, hạ thấp yêu cầu sáng tạo thẩm mĩ của nghệ thuật. Cho nên, tìm
hiểu quan niệm nghệ thuật về con người là điều hết sức quan trọng. Đây được

Người ta là người với những sự cao quý và hèn hạ của con người.
Thạch Lam rất chú trọng đến sự tác động của hoàn cảnh đến việc hình thành
tính cách con người: “Người ta bao giờ cũng chịu rất sâu xa ảnh hưởng của hoàn
cảnh và người trước hết là được tạo nên để sống với hoàn cảnh. Một người giàu
có không yêu giống như một người nghèo – một người bình dân không yêu giống
như một người quyền quí và với ai biết cái ảnh hưởng mạnh mẽ của nghệ nghiệp,
chúng ta có thể nói: Một người thợ chẳng hạn không yêu như một công chức”
Nét độc đáo trong quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam là
ông nhấn mạnh đến đời sống tâm hồn, chiều sâu tâm linh của con người: “Đối với
nhà văn điều quan trọng là phải miêu tả sự sống mà sự sống tinh vi nhất, sâu kín
nhất là sự sống của tâm hồn”. Thạch Lam cảm thấy buồn rầu vì “có những người
sống như cây cỏ, một đời sống tẻ ngắt và khô khan, phẳng lặng như mặt nước ao
tù”. Ông khẳng định: “Nếu chỉ có ăn với ngủ, với chơi thì cái đời sống đó chẳng
có gì đáng quý, cái đời sống cần là cái đời sống bên trong, cái đời sống tâm hồn”.
Chính vì quan niệm này mà Thạch Lam rất thành công trong nghệ thuật miêu tả
những biến thái tinh vi nhất trong tâm hồn nhân vật, và cũng vì thế con người
trong truyện ngắn của Thạch Lam hiện lên với tư cách là một cá nhân riêng biệt
chứ không phải là đại diện cho phong trào, một xu hướng.
Bản chất người theo Thạch Lam là sự phức hợp của nhiều yếu tố: ý thức, vô
thức, hoàn cảnh, quan hệ xã hội, tính di truyền, tạng người, tính chất… trong đó
ông đặc biệt đề cao phần “vô giác” của con người. “Tâm hồn người ta không giản
dị như một biểu hiện và bao giờ cũng có một phần bí mật… Nhà nghệ sĩ giỏi là
7
nhà nghệ sĩ tạo ra những nhân vật thật và hoạt động, ngoài những tính cách và
đặc điểm của cái địa vị xã hội, tìm đến được cái bí mật không tả được trong mỗi
con người”.
Từ sự phân tích trên ta có thể khẳng định: Trong Theo dòng Thạch Lam đã
thể hiện một quan niệm nghệ thuật có chiều sâu triết học của ông về con người,
cho đến nay quan điểm này vẫn còn mới mẻ. Đặc biết nếu đem so sánh quan niệm
nghệ thuật về con người của Thạch Lam với quan niệm nghệ thuật về con người

Kim kể, Những điều tôi học được ở Thạch Lam của Hoàng Tiến
Thứ hai là các bài viết đưa ra những nhận xét, đánh giá khái quát về Thạch
Lam. Đây là những tài liệu nghiên cứu về thành tựu của văn học Việt Nam thời kì
từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám năm 1945. Trong những tài liệu này,
các chuyên gia nghiên cứu về văn học Việt Nam hiện đại đã đưa ra những nhận
định về giá trị văn chương Thạch Lam và khẳng định đóng góp của ông vào thành
tựu chung của công cuộc hiện đại hóa văn học nước nhà, nhằm mục đích làm rõ
những đánh giá khái quát về thời kì văn học. Chẳng hạn như các bài viết: Tình
hình chung văn học lãng mạn 1932-1945, Tự Lực văn đoàn của Phan Cự Đệ,
Thạch Lam (1910-1942) của Hà Văn Đức
Thứ ba là các công trình nghiên cứu chuyên sâu về truyện ngắn Thạch Lam.
Tác giả của những tài liệu này là các nhà nghiên cứu phê bình, học viên cao học,
nghiên cứu sinh, những người trực tiếp làm công tác giảng dạy và học tập về
Thạch Lam. Tìm hiểu những tài liệu trên, chúng tôi nhận thấy các tác giả đã đưa ra
phân tích, đánh giá sâu sắc về quan niệm văn chương của Thạch Lam, thi pháp và
phong cách văn chương, cảm hứng chủ đạo, đồng thời có những thẩm định xác
đáng về giá trị văn chương Thạch Lam. Đó là các nhà văn, nhà nghiên cứu như
Khái Hưng, Vũ Ngọc Phan, Thế Lữ, Nguyễn Hoành Khung, Vương Trí Nhàn…
Hầu hết các bài viết, các nhận định, các công trình nghiên cứu đều khá thống nhất
về mặt quan điểm Thạch Lam là cây bút đoản thiên, có biệt tài trong việc miêu tả
nội tâm cũng như những diễn biến tinh tế trong tâm hồn con người.
9
Riêng về vấn đề Con người trong truyện ngắn Thạch Lam chưa được bàn
tới nhiều. Có bài nghiên cứu của Lê Dục Tú đi tìm hiểu quan niệm về con người
trong sáng tác của Thạch Lam, Lê Dục Tú nhấn mạnh: “trong khi miêu tả thế giới
tinh thần của con người, Thạch Lam chỉ quan tâm miêu tả những phần đẹp đẽ,
trong sáng, lành mạnh Đó là nét đặc trưng trong bút pháp của Thạch Lam khi
ông miêu tả con người”. Cũng theo Lê Dục Tú: “việc đi sâu thể hiện thế giới tinh
thần, thế giới nội tâm của con người và coi đó là đối tượng để miêu tả con người
là chỗ mạnh và cũng là chỗ yếu của các nhà văn lãng mạn nói chung, của ngòi bút

quốc dân tính cho dân tộc, có người như Nguyễn Tuân viết văn để chơi ngông với
thiên hạ Dù là ai thì khi đã trở thành nhà văn lớn họ đều ý thức được sứ mệnh của
nghệ thuật, từ đó tìm tòi sáng tạo ra quan niệm nghệ thuật mới về con người. Và
Thạch Lam cũng thế. Nhưng điều thú vị nhất là những quan niệm của ông không
bị khô héo trong hình thức lí luận xám ngắt, mà đã thực sự thấm nhuần trong hệ
thống hình tượng tác phẩm. Chính vì vậy tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con
người của Thạch Lam chính là đi tìm hiểu cách cắt nghĩa, lí giải và miêu tả đặc
điểm nhân vật trong các tác phẩm của ông. Khảo sát 33 truyện ngắn của Thạch
Lam, chúng tôi thấy hình tượng con người mang những đặc điểm sau:
II.1. Con người nhọc nhằn mà thanh cao
Con người trong truyện ngắn Thạch Lam chủ yếu là những thân phận bé
nhỏ dưới đáy xã hội. Họ tuy nghèo mà không hèn, cuộc sống nhọc nhằn mà luôn
giữ được những phẩm chất thanh cao. Ở họ luôn lấp lánh vẻ đẹp của những con
người đầy ắp những ước mơ trong sáng, lành mạnh, vượt lên trên hoàn cảnh và
thân phận. Khác với con người diễn trò, con người đã mất đi ý thức về bản thân và
thụ động trước hoàn cảnh trong sáng tác của Nguyễn Công Hoan; khác với con
người oan trái nhưng không bị tha hoá bởi hoàn cảnh trong sáng tác của Ngô Tất
Tố; khác với con người bị vật hoá, con người bán dần sự sống của chính bản thân
mình, lê tấm thân vật vã áo cơm trong sáng tác của Nam Cao; khác với con người
vô nghĩa lí trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng… con người trong sáng tác của
Thạch Lam dù bị rơi vào hoàn cảnh khốn cùng nào cũng vẫn giữ được tính người,
giữ được phẩm chất người. Ta sẽ bắt gặp con người như thế khi đọc Nhà mẹ Lê.
11
Mẹ Lê là một người nông dân nghèo. Cả cuộc đời mẹ không có được một ngày
sung sướng. “Từ lúc còn bé đến bây giờ chỉ toàn những ngày khổ sở, nhọc nhằn”.
Chồng mất sớm, một mình mẹ phải làm lụng vất vả cật lực để nuôi mười một
người con. “Mẹ con bác ta ở một căn nhà cuối phố, một căn nhà cũng lụp xụp như
những căn nhà khác. Chừng ấy người chen chúc trong một khoảng rộng độ bằng
hai chiếc chiếu, có mỗi một chiếc giường nan đã gãy nát mùa rét thì giải ổ rơm
đầy nhà, mẹ con cùng nằm ngủ trên đó trông như một cái ổ chó, chó mẹ và chó

xót xa cay đắng. Tuy nhiên dù là hai cô gái giang hồ sống trong vũng bùn dơ bẩn
nhưng vẫn giữ được nhất điểm lương tâm, vào khoảnh khắc giao thừa họ vẫn bày
bàn thờ cúng tổ tiên và mơ tưởng đến cuộc sống ấm cúng như ngày trước “Huệ
chớp khẽ rồi nhớ đến cuộc đời mình, lúc trẻ thơ, lúc còn con gái, ở nhà quê. Một
buổi sáng mùng 1 tết nàng không nhớ rõ là năm nào nhưng đã lâu lắm rối thì phải
nàng mặc áo mới đứng trên thềm nhìn mấy bông hoa đào nở ở trước vườn”. Như
vậy không gian mưa bụi bên ngoài, bóng tối, cái lạnh ẩm ướt cùng tiếng pháo giao
thừa báo hiệu năm mới đã đánh thức những kiếp người bụi bặm chốn lầu xanh trở
về với đời sống tâm linh, với chất người trong sạch của mình. Chính nỗi day dứt
về thân phận và niềm khao khát được hoàn lương đã cứu vớt hai cô gái khỏi cuộc
sống bùn lầy.
Hình ảnh cô hàng xén đã trở nên quen thuộc trong các phiên chợ quê ở vùng
đồng bằng bắc bộ. Hình ảnh đó giờ đây lại như được thăng hoa lên trên những
trang văn của Thạch Lam. Với một tấm lòng nâng niu trân trọng, nhà văn đã viết
về Tâm (Cô hàng xén) như là biểu tượng cho vẻ đẹp, truyền thống của người phụ
nữ Việt Nam. Ta thương cảm cho cuộc sống mưu sinh đầy nhọc nhằn lam lũ của
cô và ta càng trân trọng hơn nữa vẻ đẹp tâm hồn của cô. Tâm luôn nghĩ đến hạnh
phúc của người thân, hi sinh mình để chăm lo cho cuộc sống của bố mẹ và các em.
Ngày lại ngày, cô nhẫn nại, đi về với gánh hàng rẻ tiền, “đòn gánh cong xuống vì
hàng nặng kĩu kịt trên mảnh vai nhỏ bé theo nhịp bước đi”. Tâm ra chợ khi buổi
sáng còn mù mịt, khi về đã tối không rõ mặt người. Tâm thấy ngày nay cũng như
mọi ngày, ngày mai cũng thế nữa; tất cả cuộc đời nàng lúc nào cũng chịu khó và
hết sức, như tấm vải thô dệt đều nhau. Khi có người dạm hỏi – cơ hội hạnh phúc
đến thì nàng lại khóc và nói với mẹ: “Thôi u cứ để con ở nhà hầu hạ thầy u và săn
13
sóc các em. Chúng nó còn bé dại cả, nếu con đi thì ai là người trông nom nhà
cửa”. Cho đến khi về nhà chồng, Tâm vẫn chỉ biết quên mình, chịu bao cực nhọc,
vất vả để lo lắng cho gia đình chồng và gửi thêm tiền về cho các em ăn học. Cuộc
đời Tâm cứ âm thầm, lặng lẽ trôi đi. Nàng không chú ý gì đến mình, công việc
trang điểm hầu như nàng đã lãng quên: “Đã lâu nàng không còn chú ý đến sắc đẹp

đâu họ vẫn kiếm sống bằng những nghề lương thiện nhất, và không ngừng hi vọng
vào ánh sáng của ngày mai. Việc cả phố huyện đêm nào cũng chờ tàu đã nói cho ta
về khát vọng đáng được trân trọng ở họ. Ngay cả hai đứa trẻ Liên và An cũng có
những khát vọng, những ước mơ lành mạnh và cao đẹp ngay khi sống ở phố huyện
tồi tàn. Vì thế, dẫu chúng đã buồn ngủ ríu cả mắt vẫn cố thức để đợi đoàn tàu đi
qua, không phải để bán hàng nhằm thực hiện cuộc mưu sinh, cũng không phải để
đón người thân mà để nhìn thấy “con tàu như đã đem một thế giới khác đi qua –
một thế giơi khác hẳn đối với chị em Liên, khác hẳn với vầng sáng ngọn đèn của
chị Tý và ánh lửa của bác Siêu”. Cái ánh sáng của con tàu ấy là hiện thân cho hạnh
phúc, cho Hà Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực vui vẻ và huyên náo. Cho nên dù
“chuyến tàu đêm nay không đông như mọi khi thưa vắng người và hình như kém
sáng hơn” vẫn là nỗi thổn thức, là niềm vui của chị em Liên. Có thể nói hình ảnh
hai đứa trẻ cứ đêm đêm cố thức để đợi đoàn tàu trở thành một niềm day dứt, ám
ảnh người đọc mãi không thôi. Với chi tiết này Thạch Lam đã khẳng định cái điều
mà Gô gôn đã từng nói: “Ở trên đời này tâm hồn con người nặng gấp trăm lần thể
xác”. Con người dù bị đẩy vào hoàn cảnh bất hạnh, dù phải cam chiu cuộc sống
mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm vẫn không thôi mơ ước về một cuộc sống hạnh
phúc, tươi sáng, vẫn không thôi tìm kiếm những niềm vui nhỏ nhoi trong cuộc
sống dù đó chỉ là vui nhờ, vui ghé, vui lây.
Tóm lại có thể nói, con người trong văn Thạch Lam dẫu không phải là con
người lí tưởng, nhưng luôn có thiên hướng tìm về cái đẹp, với sự chân- thiện- mĩ.
Có lẽ thế mà con người trong truyện ngắn của ông không chỉ khiến người ta
thương vì nỗi nhọc nhằn mà họ phải đối diện hàng ngày mà hơn hết người đọc còn
trọng vì sự thanh cao mà họ gìn giữ được. Khai thác vẻ đẹp con người như vậy
Thạch Lam hướng đến một mục đích là thanh lọc tâm hồn, tình cảm con người. Đó
hẳn là một nét độc đáo trong quan niệm về con người của nhà văn.
15
II.2. Con người với tư cách là một cá nhân riêng biệt
Con người trong truyện ngắn Thạch Lam không chỉ là những người nghèo
mà không hèn, nhọc nhằn mà vẫn thanh cao mà còn hiện lên với tư cách là các cá

lãnh cảm ra tha thiết… Tân cảm thấy rất khó chịu trước sự ra đời của đứa con đầu
lòng: “Trong khi vợ chàng giơ tay ra đón lấy đứa con một cách âu yếm và nâng
niu thì Tân không thấy cảm động như chàng tưởng và cũng không thấy có một tình
cảm gì với đứa con mới đẻ” (Đứa con đầu lòng). Trong mắt chàng đứa bé thật xấu
xí: “Cái đầu nó dài, mắt thì một bên to một bên nhỏ, cái thân hình ngắn ngủn và
chân tay khẳng khiu…” Thế nhưng chẳng bao lâu sau Tân đã tự thức tỉnh, tình
cảm đối với đứa con của chàng hoàn toàn đổi thay: “Chàng thấy trong lòng một
mối cảm động êm đềm và phiền phức”. Nhìn đứa trẻ thơ ngây nằm trong lòng mẹ,
Tân cảm thấy lần đầu cái thiêng liêng sâu xa của sự sống và nhận thấy chính
những cái bé nhỏ, hèn mọn hàng ngày nó phá hoại cuộc đời. Như vậy đâu phải Tân
không yêu đứa bé, đâu phải đứa bé không đánh thức tình phụ tử ở trong Tân mà
chỉ vì Tân chưa quen với cảm giác có một sinh linh mới tồn tại ngay bên cạnh
mình. Đây quả là cảm giác tinh tế, nó chỉ đến với người đàn ông một lần, lần đầu
được làm cha và Thạch Lam bằng trái tim mẫn cảm, bằng sự tinh nhạy của giác
quan đã nắm bắt được.
Trên con đường đi tìm vẻ đẹp của cuộc sống, Thạc Lam đã luôn cố gắng
diễn tả đúng và thấu đáo cái tâm lí uyển chuyển của con người. Những xúc cảm,
cảm giác… của đồng loại nó có sức hấp dẫn ma quái đối với Thạch Lam, nó là nỗi
băn khoăn lớn mà ngòi bút Thạch Lam xác định cần phải khám phá và biểu hiện.
“Thạch Lam có một ngòi bút lặng lẽ và điềm tĩnh vô cùng, ngòi bút chuyên tả
những cái rất nhỏ và rất đẹp, những cảm tình, cảm giác”.(Vũ Ngọc Phan). Đó là
cảm giác xót xa, chua chát của Liên và Huệ trong Tối ba mươi khi phải dùng cái
cốc bẩn ở góc tường để làm bát hương cúng tổ tiên. Cái cốc ấy là dấu vết của cuộc
sống trụy lạc, ô uế. Cái cốc ấy đến khách làng chơi cũng không thèm dùng đến thế
mà nàng lại định dùng nó vào việc hết sức thiêng liêng. Cái “cúi mặt xuống của
Liên”, cái “thoáng nhìn nhau” của Liên và Huệ… tự nó đã nói lên tất cả sự chua
xót, nhục nhã của một kiếp người. Đó còn là cảm giác xáo trộn vừa khoái lạc kì dị
vừa nuối tiếc ngấm ngầm của Thành trong Sợi tóc khi anh ta quyết định để lại cái
17
ví của anh bạn vào chỗ cũ, cái cảm giác rờn rợn, sâu sắc của một con người đè nén

với tất cả sự cao quý và hèn hạ của người”. Chính quan niệm về con người như
thế đã chi phối sâu sắc đến cách xây dựng nhân vật của ông. Đọc truyện ngắn
Thạch Lam, ta bắt gặp những nhân vật rất chân thực, rất người. Khác với Nguyễn
Công Hoan, cái nhìn về con người của Thạch Lam không mang định kiến giai cấp.
Thái độ đối với con người của Thạch Lam là thái độ bao dung văn hóa, thái độ đầy
chất nhân văn, nhà văn đi tìm, cố đi tìm và đã phát hiện ra tính người trong con
người, bà Cả - một bà địa chủ cay nghiệt, độc ác, keo kiệt. Đứa con của chị Sen,
cái mầm sống đáng yêu ấy, đã thổi bùng lên trong lòng bà một niềm khát khao
cháy bỏng – khát khao được làm mẹ: “Rồi bỗng bà còng tay ghì chặt đứa bé vào
cái sườn cằn cỗi của bà, khiến cho tấm áo lụa căng thẳng trên ngực lép và đôi vú
héo hon… Bà rung động, một tiếng dài sẽ thoát ra môi rồi đôi mắt ráo hoảnh của
bà bỗng mờ đi như ướt lệ. Bà lặng nhìn đứa bé đang rúc bú đôi vú căng sữa trong
yếm mẹ”. Có thể nói, mọi cử chỉ, suy nghĩ hành động của con người, bất cứ người
nào hướng về cái đẹp đều được Thạch Lam trân trọng, nâng niu, dẫu đó chỉ là
những khoảnh khắc bừng tỉnh thật nhanh, thật ngắn, thật tế nhị của con người
trong một hoàn cảnh nào đó thì với Thạch Lam cũng ý nghĩa vô cùng. Nhờ có
những khoảnh khắc ấy, những tình cảm ấy mà con người trở nên người hơn, dẫu
không là thánh nhưng cũng không là thú.
Thạch Lam trân trọng, nâng niu những vẻ đẹp và thanh cao của con người
nhưng nhà văn cũng không ngần ngại chỉ cho ta thấy những hèn hạ, những miền
tối, những góc khuất trong tâm hồn con người. Trong suy nghĩ của Thạch Lam,
người ta có thể tàn ác một cách dễ dàng (Một cơn giận), người ta có thể trở thành
kẻ phụ tình (Tình xưa), phụ bạc cả người mẹ lẫn cái gốc nhà quê (Trở về) thậm
chí có thể bội bạc lí tưởng cũ, đồng đội cũ (Người bạn cũ) Một người tốt, lương
thiện nhưng sẽ rất dễ dàng sa ngã, sẽ có thể biến mình thành kẻ ăn cắp bởi vì:
“Ranh giới giữa lương thiện và bất lương nó chỉ mỏng manh như là sợi tóc” (Sợi
tóc) Thạch Lam đã ý thức một cách sâu sắc rằng sự suy thoái nhân cách như vậy là
những nguy cơ thường trực đối với con người nói chung chứ không chỉ đối với
người nghèo hay người giàu.
19

20
tức giận hất cả mấy gói đồ ăn xuống đất, chàng tát vợ và đuổi nàng ra khỏi nhà.
Thế nhưng khi vợ chàng đi rồi, cơn đói lại kéo đến giày vò chàng, cơn đói như cào
ruột, xé gan mãnh liệt át hẳn cả nỗi buồn. Chính cái đói đã biến Sinh thành một
con vật với cử chỉ đầy bản năng: “Sinh ăn vội ăn vàng không kịp nhai, kịp nuốt.
Chàng nắm chặt miếng thịt trong tay nhầy nhớp mỡ, không nghĩ ngợi gì, luôn luôn
đưa vào miệng”. Ta đã từng cảm giác ghê sợ khi đọc những truyện ngắn viết về cái
đói của Nam Cao và bây giờ đọc Đói của Thạch Lam, ta không thể nào xoa dịu
được nỗi xót xa trong lòng. Cái đói có sức mạnh làm cho con người bị tha hóa một
cách ghê gớm.
Tuy nhiên khác với ngòi bút Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Thạch
Lam không say sưa mô tả quá trình tha hóa của con người như một quy luật khó có
thể tránh. Cái nhìn về con người của Thạch Lam không mang màu sắc bi quan.
Thạch Lam luôn mong muốn và tin tưởng vào sự ăn năn, hối hận của con người.
Trong truyện ngắn Thạch Lam thường xuất hiện mô típ nhân vật “tự thức tỉnh”.
Khác với nhân vật của Nam Cao thường trải qua cuộc đấu tranh tư tưởng quyết
liệt, nhân vật Thạch Lam thức tỉnh một cách hồn nhiên, không phải chịu một thứ
luân lí cao siêu nào. Nhân vật Thanh trong Một cơn giận khi biết mình đã vô tình
gây ra thảm cảnh cho gia đình anh phu xe, đã khiến cho anh phải bỏ nhà đi còn
con anh thì chết vì không có tiền mua thuốc, Thanh đã thực sự hối hận vì tính đê
tiện của mình: “Tôi càng nghĩ đến bao nhiêu lại càng khinh bỉ tôi bấy nhiêu. Qua
ô Yên Phụ, nhìn thấy những thợ thuyền tấp nập làm việc dưới ánh đèn trong
những căn nhà lá lụp xụp, tôi rảo bước đi mau, hình như trông thấy tôi họ sẽ biết
hành vi khốn nạn và nhỏ nhen đáng khinh bỉ của tôi ban nãy”. Thanh đã cố gắng
làm mọi cách mong phần nào chuộc lại lỗi lầm của mình. Anh tìm đến nhà anh
phu xe, đưa cho vợ anh tờ bạc năm đồng để mua thuốc cho con mong cho tâm hồn
mình được thanh thản phần nào… Có thể nói nhân vật Thạch Lam dù ở trong hoàn
cảnh nào cũng đều toát lên vẻ lương thiện, trong sạch, cũng thường có sự vận động
hướng tới cái đẹp, cái thiện. Thành trong Sợi tóc đã trải qua một quá trình đấu
tranh với chính mình và cuối cùng anh đã giữ vững bản chất lương thiện dù ranh

thì mạnh mẽ, người lại yếu đuối trong khi con người là tất cả các khả năng đó, là
cái gì luôn luôn biến đổi”.
22
Chương III
NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN
NGẮN THẠCH LAM
Quan điểm nghệ thuật về con người của Thạch Lam không chỉ chi phối trực
tiếp đến cách cảm, cách nghĩ, cách xây dựng con người về mặt nội dung mà còn
ảnh hưởng trực tiếp đến các yếu tố nghệ thuật của tác phẩm.
Chương này chúng tôi sẽ đi tìm hiểu sự chi phối của quan niệm nghệ thuật về
con người của Thạch Lam đối với việc xây dựng cốt truyện, nhân vật và ngôn ngữ
trần thuật trong truyện ngắn của nhà văn.
III.1. Cốt truyện và sự thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người
Xây dựng cốt truyện là thao tác đầu tiên của nhà văn trong quá trình viết truyện
ngắn. Cốt truyện hiểu một cách chung nhất là cách tổ chức, sắp xếp nhân vật và sự
kiện, là việc xây dựng và giải quyết các mâu thuẫn được đặt ra trong tác phẩm.
“Cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ
thuật nhất định tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động
của tác phẩm văn học” (Từ điển thuật ngữ văn học –Lê Bá Hán). Trong câu
chuyện về nghề nghiệp, nhà văn Nguyễn Quang Sáng tâm sự: “Viết truyện ngắn là
chơi bố cục, thú lắm”. Cốt truyện là một hiện tượng phức tạp, mỗi nhà văn có một
cách xây dựng cốt truyện riêng. Có nhà văn đầu tư rất nhiều thời gian và tâm huyết
vào việc xây dựng cốt truyện nhằm tạo cho bản thân cốt truyện một sự hấp dẫn.
Lại có những nhà văn không tập trung vào vấn đề này. Chính vì thế trong truyện
ngắn mới có khái niệm: truyện ngắn có chuyện và truyện ngắn không có chuyện.
Truyện ngắn Thạch Lam thuộc loại truyện thứ hai. Cũng giống như Xuân Diệu,
Thanh Tịnh, Hồ Dzếch, Thạch Lam rất ít tận dụng lợi thế của các yếu tố tự sự đặc
thù, ít đi sâu vào cốt truyện – một trong những nơi có khả năng thể hiện tài năng
của nhà viết truyện ngắn. Điều lí thú là ba vị kia đều là những nhà thơ chỉ riêng
Thạch Lam trước bạ đời mình vào nghiệp văn xuôi, đặc biệt là truyện ngắn. Khi

quá khứ mà còn có một phần của hiện tại. Trong cái ký vãng ấy có hương hoa sắc
lá ngọt lành, có khoảng đời ấu thơ trong trẻo, có một người bà nhân hậu như bà
tiên trong cổ tích, có một mối tình trinh bạch, e ấp, kín đáo như hương hoàng lan.
24
Cái ký vãng ấy xiết bao cần thiết cho mỗi chúng ta trên con đường rong ruổi theo
số phận, hướng tới tương lai.
Đọc truyện ngắn Thạch Lam, nếu người đọc cứ cố gắng đi tìm những xung
đột gay gắt, những mâu thuẫn lớn, những biến cố trọng đại… thì anh sẽ thất bại.
Truyện của Thạch Lam nhẹ nhàng mà sâu lắng. Kết cấu của truyện Thạch Lam nói
chung đơn giản vì không có nhiều sự kiện, không có nhiều bình diện, nhân vật
không chồng chéo phức tạp. Khảo sát 33 truyện ngắn của Thạch Lam ta thấy có tới
30 truyện có kết cấu dựa theo tính chất và diễn biến tâm trạng của nhân vật.
Có những truyện kết cấu thể hiện sự hòa hợp tuyệt diệu giữa nội tâm con
người và ngoại cảnh. Chính sự hòa hợp này góp phần quan trọng tạo nên chất thơ
của truyện (Dưới bóng hoàng lan, Gió lạnh đầu mùa).
Có những truyện kết cấu thường là sự tổ chức nối tiếp, những bất hạnh của
nhân vật. Loại kết cấu này chủ yếu được dùng đối với những truyện viết theo lối
hướng ngoại (Nhà mẹ Lê, Hai lần chết).
Tóm lại trong truyện ngắn Thạch Lam cốt truyện thường được xây dựng cốt
để bộc lộ trạng thái tâm tưởng của nhân vật chính. Viết loại truyện ngắn trữ tình,
truyện không có cốt truyện, Thạch Lam chịu ảnh hưởng sâu sắc của trào lưu tình
cảm chủ nghĩa của văn học pháp mà đại diện tiêu biểu là Đô nê. Không phải là
Thạch Lam bắt chước Đô nê một cách máy móc mà Đô nê chính là chất xúc tác để
thổi lên những tố chất ngầm của Thạch Lam. Truyện ngắn trữ tình của Thạch Lam
nảy sinh như một sự tất yếu của phong cách tư tưởng Thạch Lam đồng thời nó
cũng chính là kết quả của quá trình vận động nội tại của văn học Việt nam. Thạch
Lam cùng với Thanh Tịnh, Hồ Dzếch… đã lập nên dòng phong cách truyện ngắn
trữ tình trong đó Thạch Lam là đại biểu xuất sắc nhất, có ảnh hưởng mạnh mẽ
nhất. Có thể nói với việc lựa chọn loại cốt truyện đơn giản, ít mâu thuẫn, ít xung
đột, Thạch Lam đã tìm được hình thức tối ưu cho sự thể hiện con người cảm giác