Thân phận con người trong truyện ngắn "Hoá thân" của Franz Kafka
NGUYỄN THỊ GIANG CHI
F.Kafka là một trong những nhà văn lớn nhất của thế kỷ XX,
một hiện tượng văn học rất phức tạp, có ảnh hưởng rộng lớn đối
với tiến trình phát triển của văn học thế giới, đặc biệt là ở
phương Tây.
Ông sinh năm 1883 tại Praha và mất năm 1924 tại một
nhà điều dưỡng ở Áo, là nhà văn Tiệp Khắc nay là Séc)
gốc Do Thái, nhưng phần lớn cuộc đời lại gắn bó với
Viên (lúc bấy giờ thuộc đế chế Áo - Hung), viết bằng
tiếng Đức. F.Kafka sáng tác không nhiều, ba tiểu thuyết
và hơn mười truyện ngắn. Chỉ với một số lượng tác
phẩm khiêm tốn như thế, Kafka đã thực sự làm một
cuộc cách tân to lớn trong văn học nghệ thuật. Những
đóng góp của ông biểu hiện trên hai phương diện: cách
cảm nhận mới mẻ về con người, cuộc sống và những phương thức biểu hiện độc đáo,
sáng tạo. Có thể nói rằng, Kafka đã là người mở đầu cho khuynh hướng viết về thân
phận con người trong xã hội phi lý. Ông là người đã sớm có những cảm nhận sâu sắc và
thấm thía về sự tha hoá, nỗi lo âu, sự lưu đày và cái chết của con người thời hiện đại, về
việc thế giới ngày càng trở nên vô hình và bí ẩn, về sự thù địch của hoàn cảnh đối với
con người. Truyện ngắn "Hoá thân" (1) đã xây dựng được một hình tượng đầy ám ảnh
về thân phận con người cô đơn, lạc loài phải sống kiếp lưu đày ngay trong ngôi nhà
thân yêu của mình.
G. Samsa - nhân vật chính của truyện - vốn là một nhân viên chào hàng cần mẫn và
nghiêm túc, là chỗ dựa và niềm tự hào của gia đình , song một sáng tỉnh dậy, Samsa
"thấy mình đã biến thành một côn trùng khổng lồ. Lưng anh rắn như thể được bọc một
lớp giáp sắt, anh nằm ngửa dợm nhấc đầu lên nhìn thấy bụng mình khum tròn, nâu bóng
phân chia làm nhiều đốt cong cứng đơ, tấm chăn bông đắp trên bụng đã bị xô lệch, gần
tuột hẳn. Chân anh nhễu ra, mảnh khảnh đến thảm hại so với phần còn lại của thân hình
to đùng, vùng vẫy bất lực trước mắt anh". Và tiếp đó là những chuỗi ngày ê chề, đau
khổ và bi đát của Samsa. Những người thân trong gia đình, từ bố, mẹ tới cô em gái

bi đát về sự tha hoá, lạ hoá của con người. Không những không cắt nghĩa được thế giới,
mà ngay với chính bản thân mình, con người cũng không thể hiểu nổi. Cuộc sống sẽ đi
về đâu, khi ngay cả chính mình cũng không còn là mình, không thể tự lí giải - mình là
ai?
Trong đời sống tinh thần người phương Đông, với cái nhìn nhất thể về vũ trụ, với quan
niệm "thiên nhân tương đồng", con người dù cô đơn vẫn còn có một điểm tựa tinh thần,
đó chính là thiên nhiên. Đến với thiên nhiên, hoà mình trong đó, con người không chỉ
tìm được sự thảnh thơi trong tâm hồn, mà còn có cảm giác như được trở về với ngôi nhà
thân yêu, đầy ấm cúng của mình. Vì thế, khi muốn diễn tả sự cô đơn cực độ, các nhà
thơ cổ phương Đông thường đặt con người trong một không gian rộng lớn vô biên, xa
lạ. Ở đó, họ không tìm thấy một hình ảnh gì thân thuộc, gần gũi với mình, con người
như lạc vào một không gian, một thời gian nằm ngoài dòng chảy của cuộc đời. Bài thơ
bất hủ của Trần Tử Ngang cũng phần nào nói lên điều ấy: "Tiền bất kiến cổ nhân. Hậu
bất kiến lai giả. Niệm thiên địa chi du du. Độc thương nhiên nhi thế hạ" ("Đăng U Châu
đài ca").
Như vậy, nếu như trong nghệ thuật phương Đông, nỗi cô đơn của con người thường
được tô đậm trong sự đối lập với không gian mênh mông xa lạ, thì trong sáng tác của
F.Kafka cũng như các nhà văn chương Tây sau này, con người cô đơn, lạc lõng ngay
trong những không gian quen thuộc và gần gũi nhất. Con người xa lạ ngay giữa cuộc
sống cộng đồng, xa lạ với người thân, thậm chí với chính mình. Vì thế, dù hình ảnh con
người cô đơn, lạc lõng vốn không phải là hoàn toàn mới mẻ, lạ lẫm trong đời sống văn
học song đến Kafka, nó vẫn tiếp tục tạo nên những xúc động lớn lao.
N.T.G.C