Một vài suy nghĩ về phương pháp dạy truyện dân
gian (truyền thuyết) trong chương trình
Ngữ Văn lớp 6 tập I.
I . Đặt vấn đề:
Lịch sử dạy học từ xưa đến nay cho thấy truyện dân gian là những tác
phẩm được sáng tác do một thể hay truyền miệng. Hiện tại, thể loại này do
nhân dân sáng tạo ra vẫn mang giá trị lịch sử và tiếng nói thắng thắn của
quần chúng nhân dân lao động trong xã hội.
Truyện dân gian vốn là tiếng nói chung của nhân dân nên tác phẩm
nào cũng mang giá trị lịch sử và ý nghĩa giáo dục.Khi tiếp cận tác phẩm
phần nào chúng ta thấy được đặc trưng riêng của lịch sử dân tộc dẫn tới thể
loại truyền thuyết trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam rất phong phú
và đã để lại một số lượng lớn các tác phẩm…Do vậy, việc tiếp cận truyền
thuyết theo đúng đặc trưng thể loại là một việc làm vô cùng có ý nghĩa.
Chương trình Ngữ Văn lớp 6 tập I, thể loại văn học dân gian được đưa
vào gồm: Truyện truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện cười, truyện ngụ ngôn,
thành ngữ…Như vậy nghĩa là thể loại này đưa vào chương trình khá nhiều
so với các thể loại văn học dân gian khác nên nó có một vị trí rất quan
trọng.
II. Phương pháp chung:
1. Một số đặc điểm biết khi dạy truyện dân gian.
- Muốn hiểu được tác phẩm văn học dân gian chúng ta phải giải mã
tác phẩm theo đúng đặc trưng thể loại.
- Thực tiễn trong công việc dạy- học văn học trong các nhà trường
hiện nay còn có những giáo viên hướng dẫn học sinh đọc - hiểu tác phẩm
văn học dân gian nói chung và những tác phẩm thuộc thể loại truyền thuyết
nói riêng còn xa rời đặc trưng thể loại.
- Dạy học ngày nay là tích cực hoá hoạt động học tập của học trò, tức
là thầy đóng vai trò là người tổ chức hướng dẫn trò khám phá ra tri thức. Giờ
dạy học văn không còn là giờ giảng văn truyền thống mà là giờ đọc - hiểu
văn bản. Có nghĩa là dưới sự tổ chức hướng dẫn của thầy trò phải đọc và

3. Đặc điểm nội dung của truyện truyền thuyết.
- Truyền thuyết là những truyện kể dân gian về về những việc có thực những
nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử trong quá khứ có liên quan đến vận mệnh
dân tộc, vận mệnh quốc gia. Đây chính là phần cốt lõi lịch sử của truyện.
- Khi kể lại cái cốt lõi lịch sử này nhân dân đã kì diệu hoá các nhân vật lịch
sử, các sự kiện lịch sử bằng phương pháp tư duy của thần thoại. người ta gọi
đây là phần tư tưởng hoang đường của truyện.
4. Vài nét về phương pháp dạy một truyện truyền thuyết.
Trước hết phải hiểu được đặc điểm về thi pháp của truyện truyền
thuyết. Nếu như nhân vật trong truyện cổ tích, sự kiện trong truyện cổ tích là
nhân vật hư cấu, sự kiện hư cấu thì nhân vật trong truyện truyền thuyết, sự
kiện trong truyện truyền thuyết là những nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử.
Truyện truyền thuyết không chỉ có chức năng, ghi chép lịch sử mà còn
có chức năng phản ánh, ghi lại thái độ, tư tưởng, tình cảm và quan điểm của
dân gian về các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử bằng hình thức nghệ thuật
ngôn từ.
Vì vậy trong quá trình giảng dạy và kinh nghiệm cho thấy rằng để học
sinh lớp 6 hiểu được đầy đủ về nguồn gốc, giá trị tư tưởng và ý nghĩa của
truyện dân gian thì việc đọc - hiểu văn bản là vô cùng quan trọng và thiết
thực. Phải chăng đây là phương pháp dạy học mới hiện nay.Để làm được
điều đó giáo viên phải hướng dẫn học sinh đọc kĩ, đọc đúng ngữ điệu của
từng nhân vật trong từng hoàn cảnh khác nhau, đọc để cảm nhận được nội
dung tác phẩm. Đọc để thâm nhập văn bản như người sáng tác văn bản.Có
như thế người đọc mới thấm nhuần và hiểu sâu sắc tư tưởng, tình cảm của
nhân vật. Thầy là người thiết kế, trò thi công nghĩa là thầy mở đường cho
học sinh bước vào văn bản để hiểu đời sống, thể nghiệm, tìm hiểu nhận định
rút ra kết luận về tư tưởng, tình cảm của tác phẩm.
Thứ hai trong giáo án phải là một hệ thống gồm ý lớn ý nhỏ, chỗ nào
nêu câu hỏi, chỗ nào nêu nội dung, giá trị nội dung gồm mấy điểm, giá trị
nghệ thuật gồm mấy điểm. Vì vậy cần phải khai thác hết mà không bỏ sót

ngược lại, được phát huy cao độ. Tuy nhiên phương pháp này học sinh chưa
được hưởng ứng nhiều vì quen lối học thụ động nhưng nếu kiên trì học theo
phương pháp này chắc chắn sẽ đạt hiệu quả cao hơn.
Thứ 3 giáo viên biến giờ học văn thành không gian đối thoại. Phải
chăng giáo viên giúp học sinh phải thác điểm chưa xác định là tiền đề để
biến giờ học văn trở thành giờ đối thoại giữa thầy và trò, giữa thầy với văn
bản, trò với trò. "Mỗi tác phẩm nghệ thuật đều là một cuộc đấu tranh đối
voíư từng người trong công chúng. Đây là vấn đề giáo viên cần chú ý để biết
phương pháp dạy mới.Vì vậy đối thoại đòi hỏi các bên các bêb đều có mục
đích chung, hai bên đều là chủ thể, đối tượng là quá trình giao lưu, hợp tác,
cùng tham gia, cùng sáng tạo. Vì thế thầy được dùng tư duy để áp đặt cho
học sinh mà thầy chỉ là người khích lệ học trò.
Trên đây là những kinh nghiệm mà bản thân tôi đã từng áp dụng giảng
dạy và áp dụng cho từng học sinh tôi lớp 6Avà B khi dạy tác phẩm văn học
dân gian.
III.Cách dạy một truyện truyền thuyết cụ thể.
Tiết 9: SƠN TINH - THỦY TINH
A. Mục tiêu cần đạt:
Giúp HS:
- Hiểu được truyện truyền thuyết "Sơn Tinh, Thuỷ Tinh" nhằm giải thích
hiện tượng lụt lội xảy ra ở châu thổ Bắc Bộ thuở các vua Hùng dựng nước
và khát vọng của người Việt cổ trong việc giải thích và chế ngự thiên tai lũ
lụt.
- Rèn kỹ năng đọc sáng tạo, kể.
- Giáo dục học sinh biết bảo vệ thiên nhiên.
B. Chuẩn bị:
- Giáo viên: Nghiên cứu tài liệu văn học dân gian, sưu tầm tranh ảnh về
cảnh lụt lội và bức tranh về các thuỷ điện, bảng phụ.
- Học sinh: Học bài, soạn bài đầy đủ.
C. Phương pháp : Nêu vấn đề , phân tích , gợi mở , sắm vai

khó hiểu ? Hãy giải thích các từ :Tản Viên,
Sơn tinh, Thuỷ Tinh, Ván , cồn
Hoạt động 2
Chậm rải 2 đoạn đầu , bình tĩnh ở đoạn
cuối, nhanh gấp ở đoạn giữa -> gọi HS đọc
GV nhậ xét cách đọc và sữa lỗi
? Truyện chia làm mấy đoạn? Nội dung?
Hs :
? Truyện gắn với thời đại nào?
Hs : thời đaị vua Hùng
Nhân vật chính của truyện là ai?
Hs : Sơn tinh, thuỷ tinh
?Vua Hùng kén rể trong điều kiện ntn?
Hs :
? Sơn tinh, Thuỷ tinh là người ntn?
Hs :
Cả 2 chàng trai đến cầu hôn có ai thua kém
ai không ?
Hs : Không
? Trước tài năng của 2 vị thần Vua đã làm
II. Đọc-hiểu văn bản
1.Đọc:
2.Tìm hiểu văn bản:
1. Bố cục 3 đoạn
+Đ1 đầu->Một thứ một đôi : Vua Hùng
kén rể
+Đ2 : -> Thần nước rút lui : Sơn tinh,
thuỷ tinh cầu hôn, cuộc giao tranh xảy ra
+Đ3 : Còn lại : Sự trả thù hàng năm của
thuỷ tinh và chiến thắng của Sơn tinh


? Theo em Sơn Tinh và Thuỷ Tinh là 2
2 . Cuộc giao tranh giữa ST Và TT
- ST đem sính lễ đến trước cưới đựoc vợ
- TT đến sau không lấy được vợ,nổi giận
đem quân đuổi theo -> Giao tranh xảy ra
- ST không hề run sợ, chống cự 1 cách
quyết liệt : Nước dâng cao bao nhiêu thì
núi dâng cao bấy nhiêu, bốc từng quả đồi
ngăn nước lũ
- ST đã chiến thắng, TT thất bại hàng
năm dâng nước đánh ST -> gây ra lũ lụt
3. Ý nghĩa xây dựng 2 nhân vật
- ST, TT là nhân vật mang tính chất
hoang đường kì ảo do nhân dân tưởng
tượng ra
+ TT là thần nước tương trưng cho sức
nhân vật có thật không ? Nhân dân ta đã
xây dựng hình tượng 2 nhân vật này nhằm
mục đích gì?
Hs :
HS thảo luận nhóm 4p.
Ghi vào bảng phụ, sau đó treo lên bảng
trình bày
? Truyện muốn giải thích điều gì? Ca ngợi
điều gì?
GVnhận xét , đánh giá
Gọi hs đọc ghi nhớ (SGK)
Hs : đọc
Gọi 4 hs đóng 4 vai : Vua Hùng, Mị nương,

với một kĩ năng tổ chức dạy học-kĩ năng sư phạm trước một đối tượng là
học sinh THCS. Tuỳ theo những truyện dân gian với đặc trưng thể loại và đề
tài của nó (bởi vì văn bản chỉ tồn tại trong thể loại), mà người giáo viên tổ
chức cho học sinh đọc tác phẩm, chỉ ra phương pháp phát hiện, sưu tập, lựa
chọn, phân tích,sư dụng sáng tạo như tư liệu nguồn để khám phá ý nghĩa,giá
trị của tác phẩm. Trên cơ sở đó mà tích hợp giá trị của nhân cách. Sự tích
hợp này sẽ vừa mang bản sắc cá nhân,vừa có sắc thái cộng đống-một điểm
có thể trở nên rất mạnh,tuỳ thuộc vào tài năng, đức độ của người giáo viên
và môi trường sư phạm.
Để giảng dạy truyện truyền thuyết có hiệu quả, hay dạy theo phương
pháp mới, chúng ta cần hiểu rằng:phương pháp mới thực chất nó xuất hiện
trong quá trình dạy học,mang sắc thái linh hoat và phong cách của mỗi
người. Đó cũng chính là điều giáo dục của ta và nhiều nước đang nhằm đến:
Trao quyền sáng tạo cho mỗi cá nhân.
Trên đây là một vài suy nghĩ của bản thân tôi khi dạy truyện dân gian
( truyện truyền thuyết) mà tôi đã thực hiện trong thời gian qua và có hiệu
quả.Tuy nhiên những vấn đề mà tôi trình bày trên chưa phải là toàn diện rất
mong được những ý kiến đóng góp của các đồng chí lãnh đạo, hội đồng
khoa học, các đồng nghiệp về vấn đề này.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Ngày 25 tháng4 năm 2010
Người viết SKKN: