ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN CAO THỊ SÍNH
ẢNH HƯỞNG CỦA TÂM LÝ TIỂU NÔNG ĐỐI VỚI
VIỆC
XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ
NGHĨA
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SỸ TRIẾT HỌC


Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

CHUYÊN NGÀNH: CNDVBC& CNDVLS

MÃ SỐ : 62 22 80 05 LUẬN ÁN TIẾN SỸ TRIẾT HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. PGS.TS. NGUYỄN THỊ THUÝ VÂN
2. TS. LƯU MINH VĂN
HÀ NỘI - 2012

MC LC
M U
.

1
CHNG 1: MT S VN Lí LUN V TM Lí TIU NễNG
V NH NC PHP QUYN X HI CH NGHA VIT
NAM


110
CHNG 3: MT S GII PHP NHM KHC PHC NH
HNG TIấU CC CA TM Lí TIU NễNG N VIC
XY DNG NH NC PHP QUYN X HI CH NGHA
VIT NAM HIN
NAY 129
3.1. Phỏt trin nn kinh t th trng nh hng xó hi ch ngha v
y mnh s nghip cụng nghip hoỏ, hin i hoỏ t nc - c
s, tin khc phc nh hng tiờu cc ca tõm lý tiu
nụng. 129
3.2. Phỏt huy vai trũ lónh o ca cỏc t chc c s ng v y mnh
thc hin dõn ch nụng thụn.

140
3.3. Nõng cao i sng vn hoỏ i ụi vi ci bin phong tc, tp quỏn
lc hu
150
3.4. Nõng cao ý thc phỏp lut cho nhõn dõn vi vic khc phc nh
hng tiờu cc ca tõm lý tiu
nụng
160
3.5. Tip tc i mi cụng tỏc o to, bi dng cỏn b, cụng
chc.


MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Nhà nước là vấn đề trung tâm của đời sống chính trị trong xã hội có
giai cấp. Trên thế giới hiện nay, nhà nước đang là vấn đề được đặc biệt
quan tâm, xem xét, nghiên cứu. Những biến đổi to lớn của nền kinh tế thế
giới đang đòi hỏi mọi nhà nước cần phải nhìn lại những vấn đề căn bản về
tổ chức quyền lực nhà nước, về mối quan hệ giữa quyền lực nhà nước và
xã hội, về vai trò của nhà nước trong phát triển nền kinh tế thị trường v.v
nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Xây dựng nhà
nước pháp quyền được coi là giải pháp tốt để giải quyết có hiệu quả nhiều
vấn đề cốt yếu liên quan đến đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội…
của mọi quốc gia, dân tộc. Chính vì vậy, xây dựng nhà nước pháp quyền
có ý nghĩa và vai trò quan trọng đối với sự phát triển của xã hội hiện đại.
Ở Việt Nam, xây dựng nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân
dân, vì nhân dân là đòi hỏi khách quan của sự phát triển đất nước theo
định hướng XHCN. Công cuộc đổi mới đất nước ta đang diễn ra một cách
sâu rộng, đồng bộ và toàn diện trên tất cả các lĩnh vực. Những bước tiến
về đổi mới kinh tế, xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định
hướng XHCN, đẩy mạnh hơn nữa sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, cũng
như yêu cầu phát huy hơn nữa nền dân chủ XHCN… đang đòi hỏi những
đổi mới tương ứng về hệ thống pháp luật, chức năng, phương thức hoạt
động và quản lý của nhà nước.
Sự thay đổi to lớn về nhiều mặt của đất nước ta trong những năm
đổi mới vừa qua đang làm thay đổi nhanh chóng cơ sở hạ tầng của xã hội
và đòi hỏi sự thay đổi tương ứng trong kiến trúc thượng tầng, trước hết là
Nhà nước. Vì vậy, xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN trở thành một
nhiệm vụ cần thiết khách quan nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của đất
nước ta hiện nay.


ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý tiểu nông trong việc xây dựng NNPQ
XHCN Việt Nam hiện nay có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. 3
Với những lý do trên, tôi đã lựa chọn vấn đề: Ảnh hưởng của tâm lý
tiểu nông đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam
hiện nay làm đề tài nghiên cứu luận án của mình.
2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Liên quan đến đề tài nghiên cứu có hai mảng tài liệu lớn:
1/ Những công trình nghiên cứu về tâm lý tiểu nông Việt Nam.
2/ Những công trình nghiên cứu liên quan đến xây dựng và hoàn thiện
nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam.
Sau đây, chúng tôi khảo sát riêng từng mảng tài liệu trên.
Một là, Những công trình nghiên cứu về tâm lý tiểu nông Việt Nam.
Trong lịch sử nền kinh tế nước ta chủ yếu là nền kinh tế nông nghiệp,
sản xuất nhỏ, lạc hậu, tự cung, tự cấp và tương ứng với nó là sự tồn tại của
tâm lý tiểu nông nhưng những công trình nghiên cứu chuyên biệt, trực tiếp về
tâm lý tiểu nông cũng như sự tác động của nó đến các lĩnh vực trong đời sống
xã hội lại không nhiều và hầu như chỉ dừng ở mức độ các bài viết riêng lẻ
trong các sách và tạp chí.
Trước đây, tâm lý tiểu nông đã được đề cập gián tiếp trong các công
trình nghiên cứu về nông dân, nông nghiệp và nông thôn Việt Nam của nhiều
nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.
Ở nước ngoài, trong các công trình nghiên cứu của mình, nhiều học giả
phương Tây đã đề cập đến vấn đề này. Đó là những tác giả tiêu biểu như:
Pierre Gorou với “Người nông dân châu thổ Bắc kỳ”,(1936), Nxb Trẻ, Thành
phố Hồ Chí Minh, tái bản năm 2003. Tiếp theo là Gerald C.Hickey với
“Nghiên cứu một cộng đồng thôn xã Việt Nam - Xã hội học”, Jams B. Hendry
với “Cuộc nghiên cứu một cộng đồng thôn xã Việt Nam - phần hoạt động

hậu và phương thức sản xuất thủ công của người nông dân ở nước ta. Do chịu
sự qui định của nền sản xuất đó, nên tâm lý người nông dân nước ta có các
đặc điểm như: tâm lý sản xuất nhỏ, tâm lý bám làng, triết lý cầu an, tiết chế
nhu cầu một cách “vừa phải”…
Từ thời kỳ đất nước đổi mới đến nay, có nhiều công trình nghiên cứu
về vấn đề này và đã bàn đến những nội dung cơ bản của tâm lý nông dân như:
khái niệm tâm lý tiểu nông, đặc điểm, sự tác động của nó đối với sự nghiệp
CNH, HĐH ở nước ta. Các công trình tiêu biểu đó là: 5
“Những hạn chế trong tâm lý nông dân” của Đỗ Long và “Ảnh hưởng
tiêu cực của tâm lý tiểu nông đối với cán bộ công chức hiện nay” của Vũ
Dũng (Trong sách Tâm lý người Việt Nam đi vào CNH, HĐH - những điều
cần khắc phục do Phạm Minh Hạc chủ biên, NXB CTQG, Hà Nội, 2004). Từ
góc độ tâm lý học, tác giả Đỗ Long đã phân tích cơ sở hình thành tâm lý nông
dân là hoạt động và giao tiếp diễn ra trong phạm vi làng xã. Tác giả đã nêu
lên một số đặc điểm tích cực trong tâm lý người nông dân như: Tình cảm yêu
nước, lạc quan, cần cù, giàu lòng thương người, tình nghĩa, thuỷ chung Bên
cạnh những đặc điểm tâm lý tích cực, tác giả cũng nêu lên một số đặc điểm
tâm lý tiêu cực của người nông dân như: Tính bảo thủ (coi là một nét điển
hình của tâm lý người nông dân), lối nghĩ theo kinh nghiệm, tác phong tuỳ
tiện, thiếu tinh thần trách nhiệm cá nhân, thiếu tính tổ chức, thiếu năng lực
quản lý, thiếu tính kỷ luật, thiếu tính quyết đoán, chủ nghĩa bình quân, cục bộ
địa phương ; còn trong công trình của mình, tác giả Vũ Dũng đã đưa ra khái
niệm tâm lý tiểu nông khá hoàn chỉnh: “Tâm lý tiểu nông là tâm lý của người
nông dân sản xuất nhỏ, mang tính tự phát, manh mún và tự cung, tự cấp”
đồng thời cũng đã trình bày một số biểu hiện cơ bản của tâm lý tiểu nông ở
cán bộ, công chức hiện nay (tư duy manh mún, tình cảm dòng họ và tính cục
bộ, tính thụ động, cầu may, ăn xổi, tác phong tuỳ tiện, ý thức kỷ luật kém, tư

đến các vấn đề cơ bản của tâm lý nông dân cũng như sự ảnh hưởng của nó
trong đời sống xã hội. Đó là các bài viết như : “Thử bàn về tâm lý nông dân
Việt” của Vũ Ngọc Khánh, Tạp chí Tâm lý học, số 7/2004; “Tâm lý của
người nông dân Việt Nam: một số vấn đề cần lưu ý trong quá trình đào tạo
nguồn nhân lực” của Ngọc Lan, Tạp chí Khoa học Xã hội, số 3 (67)/ 2004;
“Một số đặc điểm tâm lý của người nông dân Việt Nam ảnh hưởng tiêu cực
đến quá trình hội nhập kinh tế” của Nguyễn Hồi Loan, Tạp chí Tâm lý học,
số 7 (76)/2005; “Một số đặc điểm tâm lý tiểu nông tiêu cực ở đội ngũ lãnh
đạo, quản lý doanh nghiệp nhà nước ở nước ta hiện nay” của Nguyễn Thị
Thanh Tâm, Tạp chí Tâm lý học, số 4 (73)/ 2005; “Bước đầu tìm hiểu về tác
động của đô thị hoá đến tâm lý người nông dân ven các đô thị” của Mai
Thanh Thế, Tạp chí Tâm lý học, số 4 (85)/ 2006 7
Cũng với sách và các bài viết trên còn có nhiều luận án phó tiến sĩ, tiến
sĩ, thạc sỹ thuộc các chuyên ngành Triết học, Chủ nghĩa cộng sản khoa học,
Kinh tế học, Xã hội học, Văn hoá học, Tâm lí học đã nghiên cứu về đề tài này
như:“Những biểu hiện đặc thù của tâm lý người nông dân đồng bằng sông
Cửu Long”, Luận văn thạc sỹ Triết học của Nguyễn Văn Khiết; “Đặc điểm và
xu hướng biến đổi của giai cấp nông dân nước ta trong giai đoạn hiện nay”,
Luận án tiến sỹ Triết học của Bùi Thị Thanh Hương, 2000; “Tâm lý nông dân
miền Bắc Việt Nam khi chuyển sang kinh tế thị trường - đặc trưng và xu
hướng biến đổi”, Luận án tiến sỹ Triết học của Đỗ Thị Thanh Mai, 2001
Nhìn chung, các công trình này đều đã đề cập đến các vấn đề cơ bản của tâm
lý nông dân Việt Nam như: cơ sở hình thành, đặc điểm, xu hướng biến đổi và
các giải pháp để phát huy mặt tích cực và khắc phục mặt tiêu cực của tâm lý
nông dân Việt Nam nói chung, tâm lý nông dân miền Bắc, tâm lý nông dân
đồng bằng sông Cửu Long nói riêng…
Về tâm lý làng xã, đây cũng là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều

xã, tâm lý sản xuất nhỏ ở nước ta có rất nhiều điểm giống nhau, điểm tương
quan. Điều đó tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả luận án phân tích, luận giải
về đối tượng nghiên cứu trong luận án của mình.
Hai là, Những công trình nghiên cứu liên quan đến xây dựng và
hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam
Từ khi Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở
Việt Nam ra đời đến nay (1991), mô hình lý luận NNPQ và thực tiễn xây dựng
NNPQ ở nước ta đã được đặc biệt quan tâm nghiên cứu và bước đầu thu được
một số kết quả. Việc đẩy mạnh nghiên cứu những vấn đề lý luận và tổng
kết kinh nghiệm xây dựng NNPQ trong lịch sử nhân loại, khái quát những
đặc điểm cơ bản của NNPQ, đưa ra phương hướng và giải pháp xây dựng
NNPQ XHCN… vẫn đang là một yêu cầu cần thiết trong thời kỳ đẩy
mạnh CNH, HĐH ở nước ta hiện nay.
Xây dựng NNPQ XHCN của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam đã
được đặt ra trong các Nghị quyết của Đảng ta như: Hội nghị giữa nhiệm
kỳ khoá VII (1- 1994), Hội nghị lần thứ 8, khoá VII (1995), Hội nghị 9
Trung ương 3 và 4, khoá VIII, Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX
(2001) và lần thứ X (2006). Những quan điểm, nguyên tắc của việc xây
dựng NNPQ đã được xác lập. Đó là cơ sở chính trị nhằm định hướng cho
việc nhận thức và hoạt động xây dựng NNPQ ở Việt Nam.
Trên cơ sở những Nghị quyết của Đảng, Hiến pháp 1992 (sửa đổi
và bổ sung) và nhiều bộ luật đã được ban hành. Những nội dung về chế
độ chính trị, về cách thức tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, về
quyền và nghĩa vụ của công dân, v.v đã được xác lập. Đó là cơ sở pháp
lý cho việc đổi mới và hoàn thiện nhà nước theo hướng xây dựng NNPQ
XHCN ở Việt Nam trong thời gian qua.
Những năm qua, sự đổi mới trong hoạt động của Nhà nước (Quốc

Viện Khoa học Chính trị - Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh do
GS. Hồ Văn Thông làm chủ nhiệm. Đề tài này nêu nhiều giá trị tư tưởng
chính trị - triết học có liên quan đến vấn đề NNPQ và xây dựng NNPQ
XHCN ở nước ta…
Trong giai đoạn gần đây, những công trình của tập thể và cá nhân
bàn về NNPQ và NNPQ XHCN ở Việt Nam ngày một gia tăng, đáp ứng
nhu cầu nhận thức cũng như hoạt động thực tiễn. Có thể nêu ra ở đây một
số công trình nghiên cứu tiêu biểu như: Xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt
Nam - một số vấn đề lý luận và thực tiễn của Nguyễn Văn Niên, NXB CTQG,
Hà Nội, 1996; Xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN dưới sự lãnh đạo của
Đảng của Đào Trí Úc, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 7, 2001; Xây dựng
nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của tập thể tác giả do Đào Trí Úc (Chủ
biên), NXB CTQG Hà Nội, 2005; Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng nhà
nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân của Trần
Hậu Thành, NXB Lý luận chính trị, Hà Nội, 2005; v.v
Ngoài các công trình nêu trên, trong thời gian vừa qua cũng đã có một
số luận án tiến sỹ, luận văn thạc sỹ đi sâu tìm hiểu những khía cạnh khác nhau
của vấn đề NNPQ XHCN ở nước ta. Đó là các công trình: Mối quan hệ giữa
việc xây dựng NNPQ đối với sự phát triển đất nước theo định hướng XHCN,

11
Luận án tiến sỹ Triết học của Lê Minh Quân, 1999; Tính phổ biến và tính đặc
thù trong xây dựng NNPQ Việt Nam, Luận án tiến sỹ Triết học của Đào Ngọc
Tuấn, 2002
Có thể nói, vấn đề xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam đã thu hút
nhiều nhà nghiên cứu ở các lĩnh vực khác nhau: Triết học, Luật học,
Chính trị học, Sử học, Văn hoá học
ở
đây, NNPQ được tiếp cận theo
nhiều chiều cạnh khác nhau:

nước ta hiện nay. Những nội dung đó bao gồm: Xây dựng và hoàn thiện Hiến
pháp và hệ thống pháp luật và khẳng định vai trò tối thượng của chúng; Đổi
mới tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước (Quốc hội, Chính phủ, Toà
án, Viện kiểm sát); Thành lập toà án hành chính, các tổ chức tư vấn pháp luật
cho công dân; Thực hiện nguyên tắc phân quyền; Thực hiện nguyên tắc tập
trung dân chủ; Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và hoạt động của các
tổ chức chính trị. Như vậy, hướng tiếp cận này chủ yếu tập trung vào việc
đưa ra các giải pháp củng cố, hoàn thiện và đổi mới bộ máy nhà nước, hệ
thống pháp luật và mối quan hệ giữa nhà nước và pháp luật.
Dưới góc độ chính trị học: Có các tác giả như: GS Hồ Văn Thông
[122,123]; Trần Ngọc Hiên, Nguyễn Văn Thảo, PGS. TS Trần Xuân
Sầm Hướng nghiên cứu này đã căn cứ vào qui luật hình thành của quyền
lực chính trị, cơ sở, nội dung của chế độ dân chủ và mối quan hệ giữa
quyền lực và pháp luật để đưa ra các nội dung của việc xây dựng NNPQ,
đó là: Xây dựng thể chế chính trị dân chủ; Mối quan hệ giữa dân chủ và
NNPQ; Quyền lực chính trị của nhân dân và cơ chế thực hiện quyền lực
chính trị của nhân dân trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam hiện nay; Vai trò
của Đảng cộng sản trong quá trình xây dựng NNPQ; Đổi mới hệ thống
chính trị đáp ứng yêu cầu của quá trình xây dựng NNPQ
Từ góc độ sử học và văn hoá học, tiêu biểu là các tác giả như: GS. TS
sử học Vũ Minh Giang [39], [40]; các học giả Đỗ Long, Trần Hiệp [68], [69];
GS Trần Văn Giàu [41]; Bùi Xuân Đính [35], [36]; Phan Huy Lê [57], [58]…
đã góp phần vào việc nghiên cứu vấn đề xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam.

13
Qua phần tổng quan trên, cho thấy trong những năm qua, nghiên
cứu về tâm lý tiểu nông và xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam đã thu hút
được sự quan tâm của nhiều ngành khoa học, trong đó có Triết học.
Những hướng tiếp cận, nghiên cứu trên đây đã mang lại những giá trị có ý
nghĩa cho quá trình xây dựng NNPQ ở Việt Nam. Song, việc nghiên cứu

với việc xây dựng NNPQ, từ đó luận án đề xuất một số giải pháp chủ yếu
nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý
tiểu nông đối với xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay.
3.2. Nhiệm vụ của luận án
Một là, hệ thống hoá một số vấn đề lý luận về tâm lý tiểu nông và
xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay.
Hai là, làm rõ ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây
dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay trên một số phương diện cơ bản.
Ba là, đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm khắc phục ảnh hưởng
tiêu cực của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng NNPQ XHCN ở Việt
Nam hiện nay.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
Đối tượng nghiên cứu:
Nghiên cứu ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng
NNPQ XHCN ở nước ta hiện nay dưới góc độ triết học.
Phạm vi nghiên cứu:
Vấn đề xây dựng NNPQ được thể hiện ở nhiều nội dung, nhưng
luận án này chỉ tập trung vào phân tích ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông
đối với xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam trên một số phương diện cơ
bản là: kinh tế - xã hội; xây dựng YTPL; xây dựng pháp luật, thực hiện
pháp luật, bảo vệ pháp luật và xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức nhà
nước.
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý luận: Luận án dựa trên các quan điểm duy vật biện chứng
và duy vật lịch sử (mà hạt nhân là mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã
hội và ý thức xã hội, biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng
tầng, sự tác động qua lại giữa các yếu tố của kiến trúc thượng tầng và sự

15
tác động qua lại của các hình thái ý thức xã hội) của chủ nghĩa Mác -


16
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, luận
án được kết cấu gồm 3 chương, 11 tiết.

CHƯƠNG 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÂM LÝ TIỂU NÔNG VÀ NHÀ
NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN Ở VIỆT NAM

1.1. Cơ sở hình thành, tồn tại và đặc điểm cơ bản của tâm lý
tiểu nông Việt Nam
1.1.1. Khái niệm tâm lý tiểu nông
Để hiểu về tâm lý tiểu nông, theo chúng tôi, rất cần thiết bất đầu từ
việc tìm hiểu khái niệm tâm lý xã hội.
Khái niệm tâm lý xã hội
Đã có một số cách định nghĩa khác nhau về tâm lý xã hội. Trong Từ
điển triết học, khái niệm này được hiểu là “Toàn bộ tình cảm ý chí, tâm
trạng, thói quen, truyền thống thể hiện trong tâm lý của các nhóm xã hội,
các giai cấp, các dân tộc, nhân dân các nước do có chung những điều kiện
kinh tế - xã hội trong đời sống của họ” [131, tr. 523].
Gần đây, khái niệm tâm lý xã hội được hiểu là: “Bao gồm toàn bộ
tình cảm, ước muốn, thói quen, tập quán…. của con người, của một bộ
phận xã hội, hoặc của toàn xã hội hình thành dưới ảnh hưởng trực tiếp của
đời sống hàng ngày của họ và phản ánh đời sống đó” [47, tr. 569].
Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, tồn tại xã hội quyết
định ý thức xã hội, song ý thức xã hội có tính độc lập tương đối, tác động
trở lại tồn tại xã hội. Các Mác viết: “Không phải ý thức của con người

động, phong phú. Do đó, với những điều kiện tự nhiên, xã hội khác nhau,
những nhóm cộng đồng người khác nhau sẽ có những đặc trưng tâm lý xã
hội khác nhau.
Tâm lý tiểu nông là một loại hình của tâm lý xã hội nên nó cũng
mang đầy đủ những đặc điểm của tâm lý xã hội như vừa trình bày ở trên.
Ngoài ra, nó còn có những đặc điểm riêng do nền kinh tế tiểu nông quy

18
định, do điều kiện lao động sản xuất, sinh hoạt của chính bản thân người
nông dân quy định. Tâm lý tiểu nông, trước hết được nẩy sinh, hình thành
từ sự phản ánh những đặc điểm của nền kinh tế tiểu nông.
Theo quan niệm của các nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác - Lênin, nền
kinh tế tiểu nông có các đặc điểm như: chế độ sở hữu là chế độ tư hữu nhỏ
về TLSX; trình độ của LLSX là trình độ thủ công với công cụ và kỹ thuật
thô sơ, lạc hậu, chậm thay đổi; mục đích của sản xuất là tự cấp, tự túc,
nhằm tạo ra những sản phẩm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng và để duy trì sự
tồn tại của mỗi cá thể, gia đình hoặc cộng đồng (công xã); sự phân công
lao động hình thành một cách tự phát, mang tính tự nhiên; lao động cá thể
chiếm ưu thế, sự phân công hợp tác chưa phải là tất yếu; sản xuất tiến
hành theo những phương pháp kinh nghiệm, mang tính chất phân tán,
khép kín, biệt lập; quan hệ xã hội mang tính chất tự nhiên, thân thuộc, bị
ràng buộc bởi các quan hệ thân tộc, làng họ
“Nền kinh tế tiểu nông là nền kinh tế nông nghiệp ở trạng thái sản
xuất nhỏ theo lối người nông dân làm chủ một ít ruộng đất và tự mình sản
xuất lấy” [58, tr.120]. Nó là cơ sở để hình thành tâm lý tiểu nông, vì tâm
lý xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội mà tồn tại xã hội ở mỗi giai đoạn
lịch sử cơ bản là nền sản xuất của xã hội đó. Sống trong điều kiện nền
kinh tế tiểu nông, những người nông dân hình thành nên đặc điểm tâm lý
mang đặc trưng của nhóm mình, phản ánh điều kiện sống của nhóm mình
- gọi là tâm lý tiểu nông.

lương của nhà nước; cán bộ, công nhân có cơ quan, nhà máy, xí nghiệp
đóng ở nông thôn; những người đang cư trú ở nông thôn nhưng lấy nghề
buôn bán, dịch vụ sản xuất cơ khí làm thu nhập chính v.v ), mặt khác,
thông qua ảnh hưởng gián tiếp, kể cả những người sinh sống ở thành thị
vẫn mang tâm lý tiểu nông.
Chúng tôi cũng phân biệt khái niệm tâm lý tiểu nông với khái niệm
tâm lý sản xuất nhỏ, tâm lý tiểu tư sản.
Tâm lý tiểu nông và tâm lý sản xuất nhỏ, tâm lý tiểu tư sản đều
được nẩy sinh, hình thành trên cơ sở của nền sản xuất nhỏ. Giữa chúng có
điểm tương đồng nhất định nhưng không phải hoàn toàn là đồng nhất. Khi
nói tâm lý sản xuất nhỏ là nói tới tâm lý không chỉ của người sản xuất nhỏ
ở lĩnh vực nông nghiệp mà còn ở cả các lĩnh vực khác. Ở nước ta, sản

20
xuất nông nghiệp mang tính chất của một nền sản xuất nhỏ nhưng tính
chất sản xuất nhỏ ấy cũng thể hiện ở sản xuất thủ công nghiệp, tiểu thủ
công nghiệp, công nghiệp, thương mại Vì vậy, khái niệm tâm lý sản
xuất nhỏ có ngoại diên rộng hơn khái niệm tâm lý tiểu nông. Nó là loại
hình tâm lý xã hội được nẩy sinh, hình thành gắn liền với nền sản xuất
nhỏ. Đó là các hiện tượng như tình cảm, tâm trạng, mong muốn, thói
quen, tập quán của những người lao động và sinh hoạt trong xã hội có
nền tảng kinh tế là nền sản xuất nhỏ. Tâm lý sản xuất nhỏ được biểu hiện
ở nhiều tầng lớp, nhiều giai cấp khác nhau trong xã hội mà người nông
dân là một trong số các giai cấp, tầng lớp đó.
Còn tâm lý tiểu tư sản là tâm lý của một tầng lớp có đặc trưng bản
chất là tư tưởng tư hữu nhỏ gắn với chế độ kinh tế tư hữu nhỏ của nền sản
xuất xã hội.
Ngoài ra, tâm lý tiểu nông còn có sự tương hợp nhất định với tâm
lý làng xã. Sự tương hợp này được bất nguồn từ đặc điểm sống quần cư
thành cộng đồng làng xã của người nông dân, đây là bộ phận chủ yếu