ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN LÊ VĂN CẢNH

QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA VÀ SỰ BIẾN ĐỔI MỐI
QUAN HỆ GIỮA CHA MẸ VÀ CON TRONG CÁC
GIA ĐÌNH NGOẠI THÀNH HÀ NỘI
( Qua nghiên cứu trường hợp tại xã Mỹ Đình – Từ Liêm – Hà Nội) LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH XÃ HỘI HỌC Hà Nội-2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MỞ ĐẦU 6
1. Lý do chọn đề tài 7
2. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài 9
2.1 Ý nghĩa khoa học 9
2.2 Ý nghĩa thực tiễn 9
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9
3.1 Mục đích nghiên cứu 9
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 10
4. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 10
4.1 Đối tượng nghiên cứu 10
4.2 Khách thể nghiên cứu 10
4.3 Phạm vi nghiên cứu 11
4.3.1 Phạm vi không gian 11
4.3.2 Phạm vi thời gian 11
5. Câu hỏi nghiên cứu 11
6. Giả thuyết nghiên cứu và khung lý thuyết 11
6.1 Giả thuyết nghiên cứu 11
6.2 Khung lý thuyết 13
7. Phương pháp nghiên cứu 14
7.1 Phương pháp luận 14
7.2 Phương pháp chọn mẫu 14
7.3 Các phương pháp thu thập thông tin 15
7.3.1 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi 15
7.3.2 Phương pháp phỏng vấn sâu 15
7.3.3 Phương pháp quan sát 15
7.3.4 Phương pháp phân tích tài liệu 16 2
NỘI DUNG CHÍNH 17

2.2.2 Mối quan hệ giữa cha mẹ và con trong việc quản lý, giáo dục đạo đức nhân
cách 49
2.2.3 Mâu thuẫn trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái 59
2.2.4 Sự thay đổi suy nghĩ của con cái trong mối quan hệ với cha mẹ 65
Chương 3: TÁC ĐỘNG CỦA QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA ĐẾN SỰ
BIẾN ĐỔI MỐI QUAN HỆ GIỮA CHA MẸ VÀ CON CÁI 74
3.1 Những thay đổi về kinh tế, lao động, việc làm ảnh hưởng đến mối
quan hệ giữa cha mẹ và con 74
3.2 Sự sai lệch các giá trị, chuẩn mực trong gia đình ảnh hưởng đến mối quan
hệ giữa cha mẹ và con 87
3.3. Đánh giá về những tác động của quá trình đô thị hóa đến mối quan
hệ giữa cha mẹ và con cái 99
3.3.1 Tác động tích cực 99
3.3.2 Những tác động tiêu cực của quá trình đô thị hóa đến sự biến đổi mối quan
hệ giữa cha mẹ và con cái 101
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 104
1. Kết luận 104
2. Khuyến nghị 106
2.1 Đối với chính quyền ở địa phương 106
2.2 Đối với các tổ chức đoàn thể 108
2.3 Đối với các hộ gia đình 109
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 111
PHỤ LỤC 114 4
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ĐTH Đô thị hóa

2005 53
Bảng 2.4: Mức độ dành thời gian chăm sóc con cái hiện nay so với trước năm 2005
(N= 300) 56
Bảng 2.5: Vấn đề chủ yếu xảy ra mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình
hiện nay 60
Bảng 2.6: Đối tượng mà con cái thường tâm sự khi có chuyện buồn và khi
khó khăn trước và sau năm 2005 (N = 200) 66
Bảng 2.7: Trách nhiệm và bổn phận của con cái đối với cha mẹ trước và sau
năm 2005 (N = 200) 71
Bảng 3.8: Biến đổi nghề nghiệp ở xã Mỹ Đình trước và sau năm 2005 (N =
300) 76
Bảng 3.9: Tương quan giữa nghề nghiệp của cha mẹ và mức độ kiểm soát con
cái 77
Bảng 3.10: Những vấn đề gây bức xúc trong gia đình hiện nay (N = 300) 84
Bảng 3.11: Tương quan giữa mức sống của gia đình và những bức xúc nhất đối với
gia đình hiện nay 86
Bảng 3.12: Những lo lắng của cha mẹ đối với con hiện nay (N = 300) 89
Bảng 3.13: Những nguyên nhân dẫn đến con cái hư hỏng trong gia đình hiện nay
(N = 300) 91
Bảng 3.14: Nhận xét về sự thay đổi các giá trị truyền thống trong gia đình từ trước
và sau năm 2005 (N = 300) 97 6

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1: Đánh giá về sự thay đổi mối quan hệ giữa cha mẹ và con hiện nay so
với trước năm 2005 (N = 300) 46
Biểu đô 2.2: Mức độ thuận lợi của cha mẹ trong việc giáo dục đạo đức, nhân

xử của mỗi cá nhân trong gia đình và xã hội.
Chúng ta cần phải nghiêm túc nhìn thẳng và nhận thức lại những vấn đề gia
đình, đặc biệt là sự biến đổi trong các mối quan hệ gia đình mà cụ thể ở đây là mối
quan hệ giữa cha mẹ và con cái, bởi mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình 8
có ổn định tốt đẹp thì mới có một nền tảng gia đình bền vững và xã hội với ổn định
và phát triển.
Mỹ Đình là một trong những xã cũng không nằm ngoài quy luật đó, đặc biệt
từ năm 2005 đến nay khi Nhà nước triển khai nhiều dự án quan trọng trên địa bàn
xã, thì quá trình đó đã đẩy nhanh tốc độ đô thị hóa, thay đổi cơ cấu kinh tế, chuyển
dịch cơ cấu đất đai. Điều đó đã dẫn đến những thay đổi trong đời sống xã hội, và tác
động trực tiếp đến gia đình, đặc biệt là sự biến đổi mối quan hệ giữa cha mẹ và con
trong gia đình. Sự biến đổi đó ảnh hưởng không nhỏ đến những phong tục tập quán,
thói quen ứng xử và đời sống vật chất tinh thần của các gia đình trong xã. Từ thực tế
đó nhiều vấn đề xã hội nảy sinh đánh mất đi những truyền thống văn hoá gia đình
và làng xã trước đây.
Chính vì vậy trong bối cảnh Việt Nam đang trong quá trình hội nhập kinh tế
quốc tế, quá trình toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ thì việc nghiên cứu phân tích
về sự biến đổi mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái trước tác động của quá trình đô
thị hóa có vai trò hết sức quan trọng nhằm góp phần giảm thiểu những tác động tiêu
cực, từng bức xây dựng chính sách phù hợp về lĩnh vực gia đình đồng thời xây
dựng gia đình Việt Nam ấm no, tự do và hạnh phúc.
Với những lí do như trên, tôi đã chọn đề tài “Quá trình đô thị hóa và sự
biến đổi mối quan hệ giữa cha mẹ và con trong các gia đình ngoại thành Hà
Nội (Nghiên cứu trường hợp xã Mỹ Đinh - Từ Liêm - Hà Nội)” làm đề tài luận
văn thạc sĩ. Tác giả mong muốn góp một phần nhỏ bé vào việc làm sáng tỏ sự thay
đổi trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con trước sự tác động của quá trình đô thị
hóa để từ đó chúng ta có một cái nhìn cụ thể hơn về tầm quan trọng trong mối quan

các gia đình tại xã Mỹ Đình, Từ Liêm, Hà Nội. Phân tích thực trạng về mối
quan hệ giữa cha mẹ và con cái trước sự tác động của nhân tố lao động, thu
nhập và việc làm của các hội gia đình. Sự thay đổi trong quan niệm sống, 10
chuẩn mực, giá trị trong gia đình ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và
con hiện nay.
Qua nghiên cứu đưa ra một số khuyến nghị và giải pháp nhằm mục đích xây
dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa cha mẹ và con cái, xây dựng gia đình có sự phát
triển hài hòa và ổn định trong sự kết hợp hài hoà giữa các giá trị truyền thống và
hiện tại.
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Khái quát về quá trình đô thị hóa tại xã Mỹ Đình - Từ Liêm - Hà Nội.
Tìm hiểu thực trạng đời sống của người dân (mức thu nhập, việc làm, điều
kiện sinh hoạt….)
Phân tích làm rõ thực trạng về mối quan hệ giữ cha mẹ và con cái trước và
sau quá trình đô thị hóa
Đánh giá tầm quan trọng của các mối quan hệ đó trong việc giữ gìn tôn ti, nề
nếp gia phong, sự ổn định và bền vững của gia đình, truyền thống phong tục, tập
quán của gia đình và phát triển kinh tế gia đình.
Tìm hiểu những nhân tố tác động làm biến đổi trong các mối quan hệ giữa
cha mẹ và con cái.
Đánh giá những tác động tích cực và tiêu cực của quá trình đô thị hóa đến sự
biến đổi các mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái trong gia đình.
4. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Quá trình đô thị hóa và sự biến đổi mối quan hệ giữa cha mẹ và con
trong gia đình ngoại thành Hà Nội.
4.2 Khách thể nghiên cứu

chuẩn mực trong gia đình. Sự thay đổi trong quan niệm sống, ứng xử, sinh
hoạt của các thành viên trong gia đình đã tạo ra những mâu thuẫn, bất đồng 12
quan điểm trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con. Và đó như là một hệ quả tất
yếu của quá trình đô thị hóa mang lại.
- Để ổn định gia đình cần có những chính sách quản lý về gia đình,
nâng cao vai trò của cha mẹ và con cái trong gia đình. Mặt khác gia đình cần
có những thay đổi phù hợp để thích ứng với điều kiện kinh tế - xã hội mới.
của con cái trong mối
quan hệ với cha mẹ
 Xuất hiện những mâu
thuẫn, xung đột giữa cha
mẹ và con 14
7. Phương pháp nghiên cứu
7.1 Phương pháp luận
Lý luận và phương pháp luận được sử dụng trong quá trình nghiên cứu
của luận văn để nhận thức các sự kiện, các hiện tượng là chủ nghĩa duy vật
biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Các hiện tượng, vấn đề và sự kiện
khi xem xét hoàn toàn không theo ý chủ quan hay áp đặt của con người mà
được đặt trong những quy luật vận động và phát triển của thực tiễn. Điều này
có nghĩa là tất cả các vấn đề các hiện tượng đều phải xem xét trong mối liên
hệ biện chứng, phụ thuộc, tác động qua lại với nhau, chi phối ảnh hưởng lẫn
nhau. Đồng thời phải đứng trên quan điểm toàn diện. Nghĩa là vấn đề này
được đặt trong bối cảnh của sự phát triển, những biến đổi kinh tế - xã hội
trong những điều kiện lịch sử cụ thể. Mà ở đây là quá trình đô thị hóa đã tác
động và dẫn đến những biến đổi nhanh chóng trong đời sống kinh tế xã hội.
Điều này đã có tác động mạnh mẽ đến nhận thức, lối sống của mỗi gia
đình, trong đó sự biến đổi về mối quan hệ giữa cha mẹ và con trong gia đình
và điều đó được thể hiện rõ nét nhất khi có sự chuyển đổi của điều kiện sống.
7.2 Phương pháp chọn mẫu
Đề tài thu thập thông tin định lượng bằng bảng hỏi với 400 phiếu hỏi,
tiến hành ở xã Mỹ Đình - Từ Liêm - Hà Nội. Trong đó số phiếu dành cho
cha/mẹ là 300 phiếu hỏi và 200 phiếu hỏi dành cho con.
Đề tài áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống. Đó là cách
chọn sao cho mọi phần tử của tổng thể đều có cơ hội được lựa chọn như nhau.

7.3.3 Phương pháp quan sát
Đây là phương pháp được tiến hành trong quá trình phỏng vấn bằng
bảng hỏi và phỏng vấn sâu, thông qua quan sát để xác định hành vi và thực tế
cuộc sống gia đình có đúng với câu trả lời của họ hay không. Quan sát về
những điều kiện sống của người dân, những mâu thuẫn hay xung đột giữa cha 16
mẹ và con diễn ra trong gia đình, sự quan tâm, thái độ ứng xử giữa cha mẹ và
con trong gia đình. Mặt khác phản ánh những thay đổi trong lối sống, quan
niệm của các thành viên trong gia đình khi có sự thay đổi về điều kiện kinh tế
- xã hội. Những thông tin thu được từ quan sát sẽ bổ sung làm tăng thêm độ
chính xác của thông tin trong quá trình nghiên cứu.
7.3.4 Phương pháp phân tích tài liệu
Phương pháp này được sử dụng để phân tích các công trình nghiên cứu
liên quan đến lĩnh vực gia đình và mối quan hệ trong gia đình, đó là các sách,
báo, tạp chí chuyên ngành xã hội học. Các báo cáo tình hình thực hiện nhiệm
vụ phát triển kinh tế - xã hội từ năm 2005 đến năm 2010 của xã Mỹ Đình.

Vì lẽ đó gia đình đang trở thành một vấn đề của toàn cầu, có ý nghĩa quan
trọng đối với sự phát triển chung của toàn bộ nhân loại. Gia đình đang trở thành một
trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu trong mọi chiến lược phát triển của
các quốc gia, cũng như của Liên Hợp Quốc. 18
Các nhà kinh điển của Nho giáo đã coi “nhà” là mắt xích quan trọng nhất kết
nối con người với đất nước và thế giới. Các tác phẩm của cả hai thời kỳ Nho giáo
nguyên thủy và hậu Nho với các đại biểu nổi tiếng như: Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân
Tử đã đặt nền móng cho các nghiên cứu về gia đình ở Trung Quốc, ở Việt Nam,
Nhật Bản, Triều Tiên.
Nho giáo coi mối quan hệ giữa Thân – Nhà – Nước – Thiên hạ là nền tảng
của cấu trúc xã hội. Mạnh Tử cho rằng: Thiên hạ gốc ở nước, nước gốc ở nhà, nhà
gốc ở thân mình. Con người trước hết phải học tập, tu dưỡng (tu thân), sau đó phải
xây dựng quản lý nhà mình cho thật tốt (tề gia) rồi vươn lên quản lý đất nước (trị
quốc) và cai trị nước khác (bình thiên hạ). Do đó gia đình phải có trách nhiệm với
các thành viên trong gia đình để xây dựng và ổn định xã hội.
Nho giáo có Tam cương (vua tôi, cha con, chồng vợ) đã có hai cương nói về
gia đình. Năm luân (vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bạn bè) thì có ba luân nói
về gia đình. Từ đó Nho giáo cho rằng một nước cần có kỷ cương và trật tự nhưng
kỷ cương và trật tự ấy không thể có nếu không sớm xây dựng nó từ trong gia đình.
Như vậy, có thể thấy gia đình có vai trò hết sức quan trọng đối với xã hội, gia đình
là nền tảng là cơ sở xã hội vững chắc. [9, tr. 20]
Tư tưởng của Nho giáo về gia đình đã có ảnh hưởng to lớn đối với sự phát
triển của văn hóa gia đình ở nước ta trong nhiều thế kỷ. Điều này cần phải được tiếp
tục nghiên cứu và phân tích sâu sắc hơn dưới những ánh sáng của những tư tưởng
mới.
Các nhà xã hội học tiền bối cũng có nhiều quan điểm trong nghiên cứu về
gia đình. Herbert Spencer (1820 - 1903) cho rằng, dòng họ hình thành để đáp ứng

lịch sử phát triển của Việt Nam, cha ông ta đã không chỉ để lại cho con cháu những
giá trị truyền thống về tính cộng đồng, tinh thần tương thân, tương ái,… mà còn là 20
sự tôn trọng và bảo vệ các giá trị gia đình và vai trò của nó trong việc tổ chức và
điều hành xã hội.
Trong cuốn “Gia đình học” của hai tác giả là GS.TS Đặng Cảnh Khanh và
PGS.TS Lê Thị Quý, NXB Lý luận chính trị, HN. 2007: Trong cuốn sách này đã có
những đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu lý luận về gia đình, phân tích
những biến đổi của gia đình Việt Nam từ xã hội nông nghiệp truyền thống sang xã
hội công nghiệp hóa. Những thách thức của gia đình Việt Nam trước quá trình công
nghiệp hóa, hiện đại hóa, đã phản ánh sâu sắc những biến đổi của gia đình. Trong
đó tập trung vào nghiên cứu vị trí vai trò cũng như chức năng của gia đình đối với
quá trình hình thành và phát triển nhân cách của con người. Đồng thời nâng cao vai
trò của gia đình trong sự phát triển của xã hội.
Trong cuốn “Gia đình và biến đổi gia đình Việt Nam” của PGS. TS Lê
Ngọc Văn, NXB Khoa học xã hội, HN. 2011: Trong cuốn sách này tác giả đã
làm rõ những biến đổi về chức năng, mối quan hệ trong gia đình hiện nay
dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Đồng thời cũng
làm rõ những xu hướng biến đổi mối quan hệ gia đình trong điều kiện kinh tế
xã hội mới, đó là sự biến đổi mối quan hệ của gia đình từ gia đình truyền
thống đến sự phát triển của gia đình hiện đại.
Trần Thị Vân Anh và Hà Thị Minh Khương, Quan hệ giữa cha mẹ và
con ở tuổi vị thành niên. (Tạp chí Nghiên cứu Gia đình và Giới, Viện Gia đình
và Giới) số 6 – 2009. Bài viết phân tích về thực trạng mối quan hệ giữa cha
mẹ và con dựa vào các biến độc lập như: kinh tế gia đình, khu vực, học vấn,
giới tính, nghề nghiệp của cha mẹ. Từ đó tập trung vào những khía cạnh về
đời sống tình cảm, về những suy nghĩ của con trong mối quan hệ với cha mẹ.
Sự quan tâm chăm sóc của cha mẹ về giáo dục, định hướng học tập, cha mẹ

về quy mô gia đình, nghề nghiệp, vai trò của giới trong gia đình, định hướng 22
học tập của cha mẹ đối với con, sự biến đổi trong quan hệ gia đình do quá
trình công nghiệp hóa, đô thị hóa mang lại. Đánh giá những tác động tích cực
và những tác động tiêu cực của quá trình đó đối với gia đình ở nông thôn hiện
nay. [16]
Phan Mai Hương, Vấn đề việc làm trong chiến lược sống của người
nông dân vùng ven đô dưới tác động của đô thị hóa, Tạp chí Xã hội học số
1(101), 2008. Bài viết phản ánh những tác động của đô thị hóa không chỉ làm
thay đổi những yếu tố vật chất, mà còn làm chuyển biến những khuân mẫu xã
hội. Quá trình đó đã tác động mạnh mẽ tới nông thôn và tạo ra nhiều hệ quả
xã hội như: thiếu việc làm, phân hóa giàu nghèo, làm gia tăng các tệ nạn xã
hội, biến đổi lối sống và phong tục tập quán, biến đổi trong quan hệ xã hội,
nhận thức và thái độ đối với các giá trị truyền thống trong gia đình. Từ sự
biến đổi đó ảnh hưởng đến phương thức kiếm sống, và chiến lược sống của
gia đình. Mặt khác đó là những biến đổi liên quan đến giao tiếp, quan hệ xã
hội, quan hệ gia đình, phản ánh những thay đổi về tâm lý liên quan đến động
thái trong chiến lược sống của hộ gia đình vùng ven đô từ góc độ nghề
nghiệp, việc làm dưới tác động của đô thị hóa. [8, tr. 21]
Nguyễn Thị Kim Hoa, Tác động của quá trình đô thị hóa đến cơ cấu
lao động và việc làm của hộ gia đình, (Trường hợp xã Mễ Trì, huyện Từ
Liêm, Hà Nội), Tạp chí Xã hội học số 1(101), 2008. Bài viết phản ánh những
thay đổi trong cơ cấu lao động và việc làm của hộ gia đình trước tác động của
đô thị hóa, đánh giá về những tác động tích cực và tiêu cực của quá trình đó
tới nghề nghiệp, việc làm của hộ gia đình. [7, tr. 39]
Lê Thái Thị Băng Tâm, Một vài đặc điểm của hộ gia đình sau khi bị
thu hồi quyền sử dụng đất canh tác, Tạp chí Xã hội học số 3 (115), 2001.
Nghiên cứu này chỉ ra một số đặc điểm của hộ gia đình nông thôn bị thu hồi

(Wirth, 1938)