1

Đại học quốc gia hà nội
Trường đại học khoa học xã hội và nhân văn

Hà Hội Tiên
KHẢO SÁT ĐẶC ĐIỂM CỦA UYỂN NGỮ TIẾNG HÁN
VÀ CÁCH CHUYỂN DỊCH CHÚNG SANG TIẾNG VIỆT

Ngành: Ngôn ngữ học
Mã số: 60 22 01

Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học Hà Nội - 2009

2

Đại học quốc gia hà nội
Trường đại học khoa học xã hội và nhân văn

0.2.
Mục đích của luận văn
2
0.3.
Nhiệm vụ của luạn văn
2
0.4.
Phương pháp nghiên cứu
2
0.5.
Cấu trúc của luận văn
2

Chƣơng 1. Cơ sở lí thuyết của luận văn……………………
4
1.1.
Tình hình nghiên cứu uyển ngữ tiếng Hán……………………
4
1.2.
Khái niệm uyển ngữ
6
1.2.1.
Các định nghĩa về uyển ngữ………………………………… .
6
1.2.2.
Khái quát về uyển ngữ…………………………………
11
1.3.
Phân loại uyển ngữ………………………………………….
12

Chức năng hài hước ………………………………………
19
1.5.
Mối quan hệ giữa uyển ngữ với các cách dùng khác có liên quan……………………………
20
1.5.1.
Uyển ngữ với kiêng kị ……………………………………
20
1.5.2.
Uyển ngữ và taboo……………………………………………
24
1.5.3.
Uyển ngữ với lời nói khiêm tốn ………………………………
25
1.5.4.
Uyển ngữ và ngôn từ cát tường……………………………….
26
1.6.
Tiểu kết………………………………………………………
28

Chƣơng 2. Đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của uyển ngữ tiếng Hán

30
2.1.
Nguyên tắc cấu tạo uyển ngữ
30
2.1.1.
Nguyên tắc khoảng cách……………………………………
30

Đặc điểm về thành tố cấu tạo ……………………………….
38
2.3.2.
Đặc điểm cấu tạo từ của uyển ngữ…………………………
38
2.3.2.1
Từ đơn âm tiết
41
2.3.2.2
Từ ghép
41
2.4.
Các thủ pháp cấu tạo uyển ngữ………………………………
43
2.4.1.
Sử dụng thủ pháp ngữ âm cấu tạo uyển ngữ………………….
43
2.4.1.1
Tỉnh lược âm cấu tạo uyển ngữ
43
2.4.1.2
Sử dụng hình thức tránh âm. biến âm.
43
2.4.2.
Sử dụng thủ pháp từ vựng cấu tạo uyển ngữ………………….
44
2.4.2.1
Thay thế bằng từ trái nghĩa………………………………….
44
2.4.2.2

Sử dụng câu phức giả thiết…………………………………….
49

6
2.4.3.7
Sử dụng câu phản vấn…………………………………………
49
2.4.4.
Sử dụng thủ pháp tu từ cấu tạo uyển ngữ…………………….
49
2.4.4.1.
Vay mượn…………………………………………………….
49
2.4.4.2.
ẩn dụ…………………………………………………………
50
2.4.4.3
Nhân cách hóa……………………………………………….
50
2.4.4.4
Ngạn ngữ, yết hậu ngữ……………………………………….
51
2.5.
Phân loại uyển ngữ tiếng Hán về mặt ngữ nghĩa…………….
51
2.5.1
Uyển ngữ biểu thị đời sống riêng tư………………………….
52

2.5.2


3.1.3
Uyển ngữ sử dụng trong sinh hoạt xã hội…………………….
60

3.2.
Cách chuyển dịch uyển ngữ tiếng hán sang tiếng Việt………
62

3.2.1
Nhận xét chung…………………………………………….
62

3.2.2
Một vài nguyên tắc chuyển dịch uyển ngữ…………………
65 3.3.
Dạy học uyển ngữ tiếng Hán cho sinh viên Việt Nam……….
68
7
3.3.1
Điều tra về tình hình học sinh Việt Nam học tập uyển ngữ tiếng Hán…………………………………………………
68 8
LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập và nghiên cứu tại Việt Nam, tôi đã nhận
đƣợc sự giúp đỡ của các thầy cô, các giáo sƣ của trƣờng Đại học khoa
học Xã hội và Nhân Văn, và của rất nhiều bạn bè, tôi xin gửi lời cảm ơn
đối với tất cả các thầy cô, các bạn đã tận tình hƣớng dẫn tôi hoàn thành
luận văn này. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối tới GS.TS. Nguyễn
Văn Khang, ngƣời thầy, đã tận tụy hƣớng dẫn chỉ bảo tôi, t«i xin c¶m
ơn TS Nguyễn Thị Tân, đồng thời xin cảm ơn GS.TS. Trần Trí Dõi đã
tạo điều kiền thuận lợi cho tôi học tập tại khoa Ngôn ngữ học. Một lần
nữa tôi xin đƣợc gửi lời cảm ơn tới tất cả , các thầy giáo, giáo sƣ tiến sĩ,
các bạn đồng nghiệp đã nhiệt tình ủng hộ, giúp đỡ tôi hoàn thành
chƣơng trình học và bản luận văn này.
dạy và học ngôn ngữ tiếng Hán và trên cơ sở phân tích, đối chiếu các hiện tượng
có liên quan.

10
2. MỤC ĐÍCH CỦA LUẬN VĂN
Thông qua nghiên cứu đặc điểm của uyển ngữ trong tiếng Hán, luận văn
góp phần vào nghiên cứu lí luận về uyển ngữ; nghiên cứu những đặc trưng ngôn
ngữ văn hoá của mỗi dân tộc (Trung Quốc và Việt Nam) nói chung, đặc điểm
cấu tạo uyển ngữ, cách nói kiêng tránh của mỗi dân tộc nói riêng; cũng góp
phần vào chuyển dịch uyển ngữ sang tiếng Việt
3. NHIỆM VỤ CỦA LUẬN VĂN
- Giới thiệu những lý thuyết cơ bản liên quan đến uyển ngữ.
- Hệ thống hoá những nội dung cơ bản của uyển ngữ trong tiếng Hán.
- Nghiêu cứu đặc điểm cách sử dụng uyển ngữ trong tiếng Hán và việc
chuyển dịch chúng sang tiếng Việt.
4. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp của ngôn ngữ
học đối chiếu; phương pháp phân tích ngữ nghĩa; đặc biệt dùng phương pháp
trắc nghiệp, cùng các phương pháp khác như thống kê, phân loại.
5. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
Luận văn ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, gồm ba chương
như sau:
Chƣơng 1: Cơ sở lí thuyết của luận văn
Trong chương này luận văn trình bày một số nội dung lí thuyết liên quan
đến luận văn như nguồn gốc của uyển ngữ (như kiêng kị), quan hệ giữa uyển
ngữ và kiêng kị, quan hệ giữa uyển ngữ với lời nói khiêm tốn, việc phân loại
uyển ngữ hiện nay.
Chƣơng 2: Đặc điểm về cấu trúc và ngữ nghĩa của uyển ngữ tiếng Hán.
Trong chương này, trình bày các đặc điểm về mặt cấu tạo và và đặc điểm về
ngữ nghĩa của các uyển ngữ trong tiếng Hán.


12
CHƢƠNG I
CƠ Sở Lí THUYếT CủA LUậN VĂN
1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU UYỂN NGỮ TIẾNG HÁN
Uyển ngữ là biến thể của ngôn ngữ. Đặc điểm quan trọng nhất của nó chính
là sự vận dụng thủ pháp trừu tượng, so sánh hoặc những khái niệm nước đôi,
khiến cho hai bên người nói và người nghe có thể sử dụng một phương thức
gián tiếp để nói những điều khó nói trực tiếp, hơn nữa lại không cảm thấy ngại
khi phải nói đến những điều này. Uyển ngữ được sản sinh từ những điều cấm kị
trong sử dụng ngôn ngữ nên nó là đặc trưng phổ biến của ngôn ngữ mỗi dân tộc.
Uyển ngữ trong hoạt động giao tiếp ngôn ngữ mỗi dân tộc đều tồn tại cách biểu
đạt ở các mức độ khác nhau. Vì thế, việc nghiên cứu uyển ngữ trên thế giới có
cả một bề dày. Trong luận văn này chỉ nói về uyển ngữ trong tiếng Hán, vì vậy
chúng tôi tập trung giới thiệu tình hình nghiên cứu uyển ngữ của giới ngôn ngữ
học Trung Quốc.
Những năm 60 của thế kỉ 20, lí luận ngôn ngữ xã hội học bắt đầu đươc giới
thiệu ở Trung Quốc .Theo đó, chức năng xã hội đặc biệt của uyển ngữ đã thu
hút được sự chú ý rộng rãi của nhiều học giả và các chuyên gia ngôn ngữ Trung
Quốc. Giới ngoại ngữ học Trung Quốc đã bắt đầu có những chuyển biến rõ rệt
trong việc nghiên cứu uyển ngữ tiếng Anh, chủ yếu là chuyển biến từ việc
nghiên cứu ngữ dụng học đến nghiên cứu tri nhận. Nghiên cứu ngữ dụng học
ban đầu mới chủ yếu là đi từ nguyên tắc cộng tác, nguyên tắc lịch sự, lí thuyết
mơ hồ .v.v. của các góc độ ngữ dụng để phân tích cơ chế hình thành uyển ngữ.
Các bài viết thường chú trọng tìm hiểu quan hệ giữa uyển ngữ tiếng Anh với
nguyên tắc cộng tác và nguyên tắc lịch sự, đặc điểm ngữ dụng trong hoạt động
giao tiếp, cơ chế mơ hồ tồn tại trong uyển ngữ tiếng Anh v.v. Các bài viết này đã
tiến hành chỉnh lí và quy nạp một cách có hệ thống đối với phương thức cấu
thành và đặc điểm sử dụng của uyển ngữ tiếng Anh, tạo nên những ảnh hưởng
nhất định trong nghiên cứu uyển ngữ tiếng Hán. Sau này, cùng với sự phát triển


14
tiếng Hán. Vì thế, cuốn từ điển này là nguồn tư liệu khảo sát của luận văn này.
Cho đến nay, theo thống kê của chúng tôi, có khoảng 697 bài nghiên cứu về
uyển ngữ ở Trung Quốc. Trong đó, những bài viết về uyển ngữ từ góc độ ngoại
ngữ (bao gồm Anh, Pháp, Đức, Nga, Nhật,v.v) có khoảng 464 bài, chiếm 64%
tổng số bài viết; những bài viết đối chiểu uyển ngữ tiếng nước goài với tiếng
Hán khoảng 162 bài, chiếm 23% tổng số bài viết;những bài viết nghiên cứu
uyển ngữ tiếng Hán chỉ có 72 bài, chiếm 10% toàn bộ các bài viết. Điều này cho
thấy, nghiên cứu về uyển ngữ tiếng Hán vẫn chưa tương xứng với địa vị quan
trọng của uyển ngữ trong giao tiếp ngôn ngữ, cũng không tương xứng với
những thành tựu to lớn trong nghiên cứu tiếng Hán ở các lĩnh vực khác.
1.2. KHÁI NIỆM UYỂN NGỮ
1.2.1. Các định nghĩa về uyển ngữ
Có rất nhiều quan điểm về uyển ngữ. Dưới đây là một số định nghĩa về uyển
ngữ:
Trong cuốn “Cổ đại Hán ngữ” do Vương Lực chủ biên có viết: Trong xã hội
phong kiến, khi nói năng phải kiêng dè hay sợ đắc tội với giai cấp thống trị đến
nỗi rước họa vào thân, vì vậy, khi nói chuyện, người nói luôn luôn phải diễn đạt
một cách uyển chuyển, vòng vo.
Lý Thiệu Đức trong cuốn “Cổ Hán ngữ tu từ” đã chỉ ra: ở những ngữ cảnh
ngôn ngữ nhất định, khi phải nói thẳng tình cảm hoặc dự định nào đó sẽ tác
động mạnh mẽ tới người nghe và ảnh hưởng trực tiếp tới hiệu quả ngôn ngữ cần
biểu đạt, do đó không nên nói thẳng chủ ý mà cần sử dụng cách nói uyển
chuyển để diễn đạt. Phương thức tu từ đó là uyển ngữ.
Trong cuốn “Cổ đại Hán ngữ” Quách Tích Lương đã định nghĩa: uyển ngữ
là tránh nói thẳng mà cố tình dùng lời nói hàm xúc, uyển chuyển hơn để biểu
đạt ý.
Theo Châu Tổ Nghiêm, người xưa khi nói, người nói có lúc không thẳng
thắn nói ra ý muốn nói mà thường dùng cách biểu hiện vòng vo, tức là qua con