Công trình được hoàn thành tại:
- Bảo tàng giống Vi sinh vật Nhật Bản –JCM, RIKEN, Nhật Bản.
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
……………………

Hà Nội - 2008
- Bộ môn Vi sinh vật, Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự
nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội
- Viện Vi sinh vật & Công nghệ Sinh học, Đại học Quốc gia Hà Nội Người hướng dẫn khoa học:
1. GS.TS. Phạm Văn Ty
2. GS.TS. Nguyễn Lân Dũng Phản biện 1: GS. TS. Nguyễn Đình Quyến
Phản biện 2: PGS. TS. Lê Gia Hy
Phản biện 3: PGS. TS. Nguyễn Xuân Thành Luận án được bảo vệ trước Hội đồng cấp Nhà nước chấm luận án tiến
sĩ họp tại Phòng 418, nhà T1, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
Vào hồi 9 giờ 00 ngày 24 tháng 5 năm 2008

3
1.1.2. Đa dạng vi sinh vật
4
1.1.3. Nghiên cứu đa dạng nấm men và nấm men sinh bào tử bắn
5
1.1.3. 1. Nghiên cứu nấm men ở Thái Lan
6
1.1.3.2. Nghiên cứu nấm men Indonesia
7
1.1.3.3. Nấm men trong rừng ở Đài Loan
8
1.1.3.4. Nghiên cứu nấm men sinh bào tử bắn ở Trung Quốc
8
1.1.3.5. Nghiên cứu nấm men sinh bào tử bắn ở Nhật Bản
8
1.1.3.6. Nghiên cứu nấm men sinh bào tử bắn ở một số nước khác
9
1.1.3.7. Nghiên cứu nấm men ở Việt Nam
9
1.2. Đại cương về nấm men
10
1.2.1. Định nghĩa về nấm men
10
1.2.2. Hình thái và cấu trúc của nấm men
10
1.2.2.1. Hình thái tế bào nấm men
10
1.2.2.2. Cấu trúc tế bào
12
1.2.3. Phương thức sinh sản ở nấm men

27
1.3.7. Cải biến nấm men bằng đột biến, lai thể nguyên sinh và kĩ
thuật ADN tái tổ hợp
28
1.3.8. Dùng nấm men làm sinh vật biểu hiện ADN tái tổ hợp
28
1.4. Các chỉ tiêu được sử dụng trong phân loại nấm men
29
1.4.1. Các nghiên cứu được dùng trong phân loại nấm men
29
1.4.1.1. Các đặc điểm hình thái và nuôi cấy
29
1.4.1.2. Các đặc điểm sinh lý sinh hoá
29
1.4.1.3. Các đặc điểm hoá phân loại và sinh học phân tử
30
1.4.2. Các bước định danh
30
1.4.2.1. Phương pháp phân loại thông thường
31
1.4.2.2. Phương pháp sử dụng số liệu về trình tự ADNr
31
1.4.3. Các chỉ tiêu dùng trong phân loại hiện đại
32
1.4.3.1. Hoá phân loại
32
1.4.3.2. Sinh học phân tử
33
1.5. Nấm men sinh bào tử bắn
39

51
2.1.4.4. Môi trường xác định hoạt tính enzym
51
2.1.4.5. Môi trường cho sinh tổng hợp enzym
51
2.2. Phương pháp
51
2.2.1. Phương pháp phân lập
51
2.2.2. Phương pháp phân loại nấm men
52
2.2.2.1. Phân loại dựa vào đặc điểm hình thái
52
2.2.2.2. Phân loại dựa vào đặc điểm sinh lý, sinh hoá
52
2.2.2.3. Hoá phân loại
55
2.2.2.4. Phân loại dựa vào sinh học phân tử
59
2.2.3. Xác định hoạt tính enzym
65
2.2.4. Xác định hoạt tính kháng sinh
65
2.2.5. Xác định sinh khối
65
2.2.6. Xác định pH
66
2.2.7. Nghiên cứu các điều kiện nuôi cấy thích hợp cho quá trình
sinh tổng hợp enzym của dịch nuôi nấm men
66

chi Bullera
72
3.2.2.1. Xác định và phân tích trình tự ADNr 18S
72
3.2.2.2. Xác định và phân tích trình tự ADNr ITS
74
3.2.2.3. Xác định và phân tích trình tự ADNr 26S đoạn D1/D2
76
3.2.2.4. Đặc điểm sinh lý, sinh hoá của các chủng nấm men
sinh bào tử bắn thuộc chi Bullera
84
3.2.2.5. Phân loại các chủng nấm men thuộc chi Bullera đến loài
90
3.2.2.6. Mô tả loài mới
96
3.2.3. Vị trí phân loại của các chủng nấm men sinh bào tử bắn thuộc
chi Kockovaella
97
3.2.3.1. Xác định và phân tích trình tự ADNr 18S
97
3.2.3.2. Xác định và phân tích trình tự ADNr các vùng ITS
98
3.2.3.3. Xác định và phân tích trình tự ADNr 26S đoạn D1/D2
100
3.2.3.4. Đặc điểm sinh lý, sinh hoá của các chủng nấm men sinh
bào tử bắn thuộc chi Kockovaella.
102
3.2.3.5. Phân loại các chủng nấm men thuộc chi Kockovaella đến
loài
105

121
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN
QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
123
TÀI LIỆU THAM KHẢO
125
PHẦN PHỤ LỤC
137

Phụ lục 1. Đặc điểm hình thái khuẩn lạc, bào tử của các chủng
nấm men phân lập
137

Phô lôc 2. HÖ thèng ubiquinon cña c¸c chñng nÊm
men nghiªn cøu
148

Phụ lục 3. Mô tả các loài mới của chi Bullera
151

Phô lôc 4. M« t¶ c¸c loµi míi cña chi
Kockovaella
189

Phụ lục 5. Một số hình ảnh minh họa
201



- Tìm kiếm và phát hiện các loài mới cho khoa học, bổ sung vào
danh mục loài của thế giới.
- Bước đầu tìm hiểu khả năng sinh các chất hoạt động sinh học
(các loại enzym ngoại bào) của nhóm nấm men này.
Những đóng góp mới của luận án:
- Là công trình nghiên cứu đầu tiên về đa dạng sinh học của nấm men
sinh bào tử bắn ở Việt Nam.
- Đã phát hiện được 16 loài mới được quốc tế công nhận: 12 loài
thuộc chi Bullera và 4 loài thuộc chi Kockovaella. Đưa địa danh Việt
Nam vào danh mục loài của thế giới.
- Công trình đầu tiên tìm hiểu khả năng sinh các chất hoạt động sinh
học của nhóm nấm men này.
Bố cục luận án:
Luận án bao gồm phần mở đầu, tổng quan, đối tượng và phương
pháp nghiên cứu, kết quả và thảo luận, kết luận và kiến nghị, danh mục
công trình, tài liệu tham khảo, phụ lục. Luận án có 25 bảng, 46 hình, 108
tài liệu tham khảo.
NỘI DUNG LUẬN ÁN
Chương 1. TỔNG QUAN
1.1. Đa dạng sinh học và đa dạng vi sinh vật
1.2. Đại cương về nấm men
1.3. Ứng dụng của nấm men trong đời sống
1.4. Các chỉ tiêu được sử dụng trong phân loại nấm men
1.5. Nấm men sinh bào tử bắn

Chương 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU