BÀI 6. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC
CỦA DÂN, DO DÂN VÀ VÌ DÂN
Chủ tịch Hồ Chí Minh là người khai sinh ra nước dân chủ cộng hoà, Nhà nước
của dân, do dân và vì dân, xuất hiện lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc và đây cũng là
Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á.
Chính Người đã trực tiếp thiết kế, xây dựng bộ máy nhà nước đó, gắn với yêu
cầu trong sạch, vững mạnh. Tìm hiểu bản chất của Nhà nước ta, Nhà nước do Hồ Chí
Minh sáng lập thì nội dung đầu tiên cần phải làm rõ đó là tính chất của dân, do dân và
vì dân của bộ máy Nhà nước.
Nhà nước của dân, do dân và vì dân theo Hồ Chí Minh là Nhà nước thực hiện
quyền lực của nhân dân, dựa vào sức mạnh của nhân dân, trước hết là nhân dân lao
động. Nhân dân theo quan niệm của Hồ Chí Minh là toàn dân, là tất cả đàn ông, đàn
bà, người già người trẻ , không phân biệt giai cấp, dân tộc, đảng phái, tôn giáo, Người
cho rằng “ trong bầu trời không có gì quí bằng nhân dân. Trong thế giới không gì
mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân”.
1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về một nhà nước của dân, do dân, vì dân
Nếu vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng là vấn đề chính quyền thì vấn đề
cơ bản của một chính quyền là ở chỗ nó thuộc về ai, phục vụ cho quyền lợi của ai.
Ngay từ năm 1927, trong tác phẩm Đường Kách mệnh, Người đã chỉ rõ:
"Chúng ta đã hy sinh làm cách mệnh, thì làm cho đến nơi, nghĩa là làm sao cách
mệnh rồi thì quyền giao cho dân chúng số nhiều, chớ để trong tay một bọn ít người,
thế mới khỏi hy sinh nhiều lần, thế dân chúng mới được hạnh phúc".
a. Thế nào là nhà nước của dân
Nói đến Nhà nước, thì bao giờ cũng là Nhà nước của một giai cấp trong mỗi chế
độ xã hội cụ thể. Nhà nước ta cũng vậy, nó mang bản chất giai cấp công nhân dưới sự
lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong đó lợi ích của Đảng của giai cấp, của
dân tộc là thống nhất. Vì vậy, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước ta là Nhà nước
của dân. Quan niệm trên là nội dung cơ bản nhất của tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà
nước, về vai trò quần chúng nhân dân trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân
tộc ta.
1

nước. Nước do dân xây dựng nên, do dân đem xương máu ra bảo vệ, do vậy dân là
chủ của nước.
2
Người luôn cho rằng: Cùng với việc nhân dân bầu ra Nhà nước, là việc nhân
dân thực hiện quyền kiểm soát Nhà nước, nhân dân ủy quyền cho đại diện quyền lợi ý
chí của mình, thì hệ quả tất yếu là nhân dân có quyền kiểm soát nhà nước, cử tri bầu
ra các đại biểu và ủy quyền cho các đại biểu bàn bạc các vấn đề quốc kế dân sinh,
nhưng cũng có quyền bãi miễn đại biểu quốc hội và Hội đồng nhân dân nếu họ không
xứng đáng với sự tín nhiệm của dân.
Hồ Chí Minh yêu cầu: Để nhà nước thực sự là của dân thì cán bộ nhà nước
phải thường xuyên thực hiện phê bình và tự phê bình, lấy ý kiến tín nhiệm hay không
tín nhiệm, khen, chê rõ ràng. Vì theo Người: kiểm soát, giám sát là một nguyên tắc để
thực hiện quyền làm chủ của nhân dân: nhân dân có quyền bãi miễn đại biểu Quốc
hội và đại biểu Hội đồng nhân dân. Nguyên tắc ấy đảm bảo quyền kiểm soát của
nhân dân đối với đại biểu của mình. Những người trong bộ máy các cấp phải là
“công bộc của dân, do dân cử ra trực tiếp hay gián tiếp thực thi quyền lực của dân,
là người phục vụ nhân dân”. bản thân Hồ Chí Minh tự nhận là “Người lính già vâng
mệnh lệnh của quốc dân ra mặt trận”.
Do vậy, các vị đại diện của dân, do dân cử ra chỉ là "công bộc" của dân theo ý
nghĩa đúng đắn của từ này. Do đó, phải làm đúng chức trách và vị thế của mình,
không phải đứng trên nhân dân, coi khinh nhân dân, “cậy thế” với dân, “quên rằng
dân bầu mình ra là để làm việc cho dân”. Bác Hồ từng phê phán: "Cậy thế mình ở
trong ban này ban nọ, rồi ngang tàng, phóng túng, muốn sao được vậy, coi khinh dư
luận, không nghĩ đến dân. Quên rằng dân bầu mình ra để làm việc cho dân, chứ
không phải để cậy thế với dân".
Tóm lại, nhân dân là lực lượng dựng xây đất nước, nhân dân đã cung cấp cho
Đảng những người con ưu tú nhất. Lực lượng của Đảng có lớn mạnh được hay không
là do dân. Nhân dân là người xây dựng, đồng thời cũng là người bảo vệ Đảng, bảo vệ
cán bộ của Đảng. Do vậy, nếu không có dân, sự tồn tại của Đảng cũng chẳng có ý
nghĩa gì. Đối với Chính phủ và các tổ chức quần chúng cũng vậy. Bác Hồ khẳng

gia quản lý Nhà nước. Người xác định: “Bao nhiêu quyền hạn đều của dân, xây dựng
đất nước là trách nhiệm của nhân dân”. Chính vì vậy, Nhà nước do dân xây dựng và
làm chủ, đặt dưới sự kiểm tra và kiểm soát của nhân dân theo tư tưởng Hồ Chí Minh
còn là Nhà nước tin dân, mọi lực lượng đều ở nơi dân, do dân nắm mọi quyền hành.
Nhà nước tin dân, dân tin ở sự lãnh đạo của Nhà nước thì việc gì cũng làm được vì
“lực lượng bao nhiêu là nhờ dân hết”. Người chỉ rõ: "Làm việc gì cũng phải có quần
chúng, không có quần chúng thì không thể làm được. “Dễ mười lần không dân cũng
chịu. Khó trăm lần dân liệu cũng xong”.
4
Như vậy nói: “Nhà nước do dân” là khẳng định vai trò làm chủ của nhân dân,
trong đó mỗi công dân đều có quyền làm chủ ở tất cả các quan hệ xã hội; làm chủ
thông qua nhiều tổ chức mà tổ chức cao nhất là Nhà nước. Đồng thời, nhân dân có
quyền tham gia vào công việc quản lý nhà nước, phê bình, kiểm tra, kiểm soát, giám sát
hoạt động của các cơ quan nhà nước, các đại biểu do mình cử ra.
c. Thế nào là nhà nước vì dân
Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, chỉ có một nhà nước thực sự của dân, do dân tổ
chức, xây dựng và kiểm soát trên thực tế mới có thể là nhà nước vì dân được. Đó là
nhà nước phục vụ lợi ích và nguyện vọng của nhân dân, không có đặc quyền đặc lợi,
thực sự trong sạch, cần kiệm liêm chính . Trong nhà nước đó, cán bộ từ Chủ tịch trở
xuống đều là công bộc của dân .
Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, Nhà nước vì dân là Nhà nước phục vụ lợi ích và
nguyện vọng của nhân dân, đảm bảo quyền dân chủ rộng rãi và có hiệu quả trong đời
sống xã hội. Trong nhà nước đó, cán bộ từ chủ tịch trở xuống đều là công bộc của
dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: "Chế độ ta là chế độ dân chủ, nghĩa là nhân dân làm
chủ. Đảng ta là Đảng lãnh đạo, nghĩa là tất cả các cán bộ từ trung ương đến khu, đến
tỉnh, đến huyện, đến xã, bất kỳ ở cấp nào và ngành nào đều phải là đầy tớ trung thành
của nhân dân". Mọi hoạt động của chính quyền phải nhằm mục tiêu mang lại quyền
lợi cho nhân dân và lấy con người làm mục tiêu phấn đấu lâu dài. Trách nhiệm của
Nhà nước là nhằm thoả mãn những nhu cầu thiết yếu của nhân dân, mà trước hết là:
“Làm cho dân có ăn. Làm cho dân có mặc. Làm cho dân có chỗ ở. Làm cho dân có

đến lợi ích của tổ quốc, quyền làm chủ của nhân dân. Trong hàng loạt vấn đề được đề
cập, Hồ Chí Minh thường nhấn mạnh vấn đề bản chất xã hội chủ nghĩa, tính dân chủ,
tính nhân dân, tính nhân đạo của Nhà nước mà nhân dân ta xây dựng.
Nhà nước vì dân không chỉ biết làm lợi cho dân mà còn phải kính dân. Người
nói: “Chúng ta phải yêu dân, kính dân thì dân mới yêu ta, kính ta”. Trong lời dạy của
Người thể hiện rõ sự kế thừa có sáng tạo các tư tưởng của những bậc tiền bối: “Dân là
gốc, là quý và phải đối đãi dân như thế nào thì dân mới kính mến, yêu nhà cầm
quyền”. Đối với cán bộ nhà nước, Bác Hồ không bao giờ chỉ nhấn mạnh một vế. Là
người phục vụ, cán bộ nhà nước, đồng thời là người lãnh đạo, người hướng dẫn của
nhân dân. Người nói: “Nếu không có nhân dân thì chính phủ không đủ lực lượng.
Nếu không có chính phủ thì nhân dân không ai dẫn đường”. Trong Di chúc, Người
nhắc nhở cán bộ, đảng viên phải làm thế nào để xứng đáng vừa “là người lãnh đạo”,
vừa “là người đầy tớ trung thành của nhân dân”. Là người đầy tớ thì phải trung
thành, tận tuỵ, cần kiệm kiêm chính, chí công vô tư, lo trước thiên hạ, vui sau thiên
hạ… Là người lãnh đạo thì phải có trí tuệ hơn người, minh mẫn, sáng suốt, nhìn xa
6
trông rộng, gần gũi nhân dân, trọng dụng hiền tài… Như vậy, để làm người thay mặt
nhân dân phải gồm đủ cả đức và tài, phải vừa hiền lại vừa minh.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Nhà nước vì dân còn là nhà nước sống trong
lòng dân, tạo sự công bằng cho dân, đặt lợi ích của Nhà nước gắn chặt với lợi ích của
quần chúng nhân dân. Như vậy, Nhà nước ta do dân xây dựng, phải là Nhà nước hoạt
động vì lợi ích của con người. Con người ở đây trước hết là nhân dân lao động nói
chung, bao gồm công nhân, nông dân, trí thức và các giai tầng xã hội khác trong cộng
đồng dân tộc Việt Nam. Các giai cấp, tầng lớp ấy là lực lượng của toàn dân tộc, là
những người chung lưng đấu cật cho sự nghiệp chấn hưng dân tộc, gắn vận mệnh của
mình với vận mệnh dân tộc. Vì dân, vì con người, vì sự nghiệp thúc đẩy tiến bộ của
con người, của dân tộc là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh.
Nhà nước vì dân còn là Nhà nước có trách nhiệm trước dân. Nhiều lần Người
căn dặn: “bất cứ việc gì cũng vì lợi ích của nhân dân mà làm và chịu trách nhiệm
trước nhân dân”. “Chính sách của Đảng và Chính phủ phải hết sức chăm nom đến đời

công nhất định trong lĩnh vực kinh tế và chính trị. Chính phủ đã ra nhiều nghị quyết,
chương trình nhằm đẩy mạnh việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tiếp tục xây
dựng Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong sạch, vững mạnh. Đó
chính là đường hướng nhằm quán triệt sâu sắc hơn đầy đủ hơn tư tưởng Hồ Chí Minh
về Nhà nước trong thời kì đổi mới.
Thấm nhuần tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về Nhà nước của dân, do dân
và vì dân, trong mấy chục năm qua - đặc biệt là trong 25 năm đổi mới vừa qua, Đảng
và Nhà nước ta đã từng bước hoàn thiện, đổi mới hoạt động của hệ thống chính trị
nước nhà, đó cũng chính là những việc làm thiết thực nhằm thực hiện tư tưởng của
Người về xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam Xã hội Chủ nghĩa.
Chú ý:
Với Chuyên đề “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước của dân, do
dân và vì dân” này thì:
- Cô giáo tập trung vào các nội dung Tôi đã trình bày ở trên;
- Nội dung “Vận dụng vào thực tiễn…” và “Liên hệ…” được Tôi trình bày
tại 2 “Bản phụ Đính kèm” của Chuyên đề “Xây dựng Nhà nước Pháp quyền”.
Kết luận: Chuyên đề này Tôi tự tin tuyệt đối, trừ 2 “Bản phụ Đính kèm” - không tự
tin lắm.hehe. Đo độ tự tin độ 8,5 điểm àh.
8