SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
"DẠY HỌC TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA (TÁC GIẢ
NGUYỄN MINH CHÂU - SGK NGỮ VĂN 12, TẬP 2) THEO
HƯỚNG ĐỔI MỚI"
1
PHẦN I: LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1. Yêu cầu đổi mới phương pháp và thực trạng dạy học môn Ngữ văn trong trường
phổ thông.
Những năm gần đây, giáo dục đã có những đổi mới quan trọng. Năm 2003 chương trình
sách giáo khoa môn Ngữ văn THPT được thiết kế điều chỉnh. Từ đó phương pháp dạy
học cũng thay đổi. Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành nêu rõ "Phải phát huy tính
tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc
điểm đối tượng học sinh, điều kiện từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự
học, khả năng hợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến
tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh"
Trong các môn học ở trường phổ thông, môn Ngữ văn là môn học có đặc trưng riêng: vừa
có tính nghệ thuật vừa có tính môn học, đặc biệt là giờ học về tác phẩm văn chương. Bởi
mỗi tác phẩm văn học không chỉ có thông tin thẩm mĩ mà còn là một văn bản văn hoá
chứa đựng thông tin về con người, về xã hội, về cuộc sống trong mỗi hoàn cảnh, thời đại
lịch sử, mỗi đất nước khác nhau. Mỗi tác phẩm văn học chân chính đều có xu hướng
khuếch trương cái đẹp làm cho nó trở nên đẹp hơn, khơi dậy khát vọng vươn tới lí tưởng
cao đẹp, đồng thời nhà văn cũng phóng đại tô đậm cái xấu, cái ác làm cho nó trở nên
đáng ghê sợ để người đọc nhận mặt nó, khinh ghét và phủ nhận nó, trước hết là trong tác
phẩm sau đó là ngoài cuộc đời. Giờ học văn sẽ khơi dậy những cảm xúc tích cực, nuôi
dưỡng tình cảm thẩm mĩ lành mạnh, giữ cho tâm hồn các em luôn mới mẻ, nhạy cảm với
vẻ đẹp của thiên nhiên và cuộc sống. Và khi mỗi học sinh đã biếtcảm nhận cái hay, cái
đẹp cũng như cái xấu, cái ác trong tác phẩm thì các em sẽ không bao giờ nguôi lạnh, thờ
ơ trước số phận con người. Ngược lại các em sẽ biết đồng cảm, biết căm giận, biết tha
2
thiết hướng về những điều tốt đẹp. Nói tóm lại giảng dạy văn chương là bộ phận không

thống biểu hiện ngay ở câu hỏi phần hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa và thiết kế
dạy học của giáo viên. Cụ thể:
+ Trong SGK có 6 câu hỏi thì câu 1 và 2 là câu tái hiện đơn giản, câu 3 và 4 có nội dung
trùng lặp, câu 5 và 6 yêu cầu nhận xét về nghệ thuật. Hệ thống câu hỏi này chưa phát huy
được tính chủ động tích cực của học sinh trong việc khám phá tác phẩm.
+ Phần thiết kế dạy học của giáo viên theo khuôn mẫu có tính áp đặt: Thầy phát hiện vấn
đề, cảm thụ theo hướng nào thì yêu cầu học sinh cũng phải đi theo hướng đó.
VD: Phần hướng dẫn dạy học trong cuốn " Dạy học theo chuẩn kkiến thức kĩ năng môn
Ngữ văn" - NXB Đại học Sư phạm cũng hướng học sinh tìm hiểu các nội dung được ghi
thành đề mục ( mục 2.2 - phân tích và bình giá).
a. Hai phát hiện của nghệ sĩ nhiếp ảnh.
b. Câu chuyện của người đàn bà ở toà án huyện.
c. Tấm ảnh được chọn trong " bộ lịch năm ấy "
Đi theo trình tự trên giờ học khó đạt được hứng thú và kích thích tư duy sáng tạo của học
sinh. Bởi những nội dung đó đã được gợi ý trong các sách tham khảo, sách để học
tốt Học sinh không cần suy nghĩ, không hứng thú thậm chí không đọc tác phẩm mà vẫn
4
trả lời rành mạch các câu hỏi trong SGK hoặc do giáo viên đưa ra. Giờ học đối với học
sinh trở nên nhàm chán, không hiệu quả.
Vậy làm thế nào để khơi gợi hứng thú học tập cho học sinh, tạo hiệu quả cho giờ đọc -
hiểu một tác phẩm văn học, đặc biệt là đọc -hiểu một tác phẩm hay như " chiếc thuyền
ngoài xa". Làm thế nào để giờ học không chỉ cung cấp kiến thức mà còn giúp các em
hình thành phương pháp nghiên cứu, tư duy khoa học, đặc biệt là hình thành năng lực tích
cực, chủ động tìm tòi khám phá phát hiện vấn đề? Thiết nghĩ, cần phải thay đổi, phải đổi
mới phương pháp dạy học cho phù hợp với từng bài cụ thể.
Vì những lí do trên, qua quá trình giảng dạy, tôi xin đề xuất hướng đổi mới dạy học bài "
Chiếc thuyền ngoài xa" trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12,tập hai.
Phần II: DẠY HỌC BÀI
"CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA" THEO HƯỚNG ĐỔI MỚI.
1. Định hướng đổi mới.

- Được đánh giá là nhà văn "thuộc trong số những nhà văn mở đường tinh anh và tài năng
nhất của văn học ta hiện nay" ( Nguyên Ngọc). Sự tinh anh và tài năng ấy thể hiện trước
hết ở quá trình đổi mới tư duy nghệ thuật.
6
+ Trước năm 1975: Nguyễn Minh Châu là ngòi bút sử thi có khuynh hướng lãng mạn.
Những tác phẩm tiêu biểu như Cửa sông (1967), Dấu chân người lính (1972), Mảnh trăng
cuối rừng
+ Sau 1975: Nguyễn Minh Châu được coi là môt trong những cây bút tiên phong của văn
học thời kì đổi mới, đi sâu khám phá sự thật đời sống ở bình diện đạo đức thế sự. Tác
phẩm tiêu biểu: Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (1983), Bến quê (1985), Cỏ lau
(1987)
- Năm 2000, Nguyễn minh Châu được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ
thuật.
2. Truyện ngắn: Chiếc thuyền ngoài xa.
- Nằm trong xu hướng nghệ thuật chung của văn học thời kì đổi mới: hướng nội, khai
thác sâu sắc số phận cá nhân trong muôn mặt đời thường. đay là tác phẩm in đậm phông
cách tự sự - triết lí của nguyễn Minh Châu.
Hoạt động 2: Đọc hiểu văn bản.
Bước 1: Yêu cầu học sinh đọc và tóm tắt tác phẩm.
Bước 2: Gợi mở, định hướng tìm hiểu tác phẩm.
* Giáo viên: Sau khi đọc em có suy nghĩ, hứng thú tìm hiểu điều gì trong tác
phẩm?
* Học sinh: Phát biểu cảm nhận của bản thân.
* Giáo viên: Nghe, kết hợp ghi nhanh lên phần bảng nháp những vấn đề học sinh
nêu ra. Sau đó nhận xét phân loại vấn đề và định hướng cho các em tìm hiểu những tín
hiệu nghệ thuật nổi bật, những vấn đề trọng tâm bộc lộ nội dung, tư tưởng, chủ đề của tác
phẩm. Cụ thể. có thể cho học sinh tìm hiểu những vấn đề sau:
7
- Tình huống truyện.
- Quá trình nhận thức của Phùng và Đẩu.

a. Nhân vật Phùng.
* Học sinh: Tìm hiểu, thảo luận, nêu ý kiến về các vấn đề:
+ cảm nhận về nhân vật Phùng?
+ Những phát hiệncủa Phùng trong chuyến đi thực tế này đã giúp anh nhận thức ra điều
gì?
* Giáo viên nghe các ý kiến, tổ chức cho học sinh tự nhận xét, đối thoại với nhau, cuối
cùng đưa ra định hướng để có kết luận thống nhất.
- Ấn tượng về nhân vật Phùng: Say mê với nghề, cảm nhận và trân trọng cái đẹp; dũng
cảm trước cái xấu, cái ác; còn đơn giản trong cách nhìn nhận cuộc sống và con người
- Nhận thức của Phùng sau những gì đã chứng kiến, phát hiện trong chuyến đi.
+ Chứng kiến đến hai lần cảnh bạo hành dã man của gia đình hàng chài. Ngay sau khi
phát hiện và được chiêm ngưỡng một "cảnh đắt trời cho" một cảch đẹp khiến người ta
như được thanh lọc tâm hồn, Phùng đã vỡ ra nhiều điều trong nhận thức về cuộc sống về
nghệ thuật.
9
Vẻ đẹp bên ngoài có thể che lấp sự thực bên trong vốn không có gì đẹp đẽ.
Không thể hiểu cuộc sống nếu chỉ nhìn từ xa, bên ngoài.
Nghệ thuật nếu chỉ chụp ảnh cái vẻ ngoài thì đó là thứ nghệ thuật giả dối,
phù phiếm, phi đạo đức.
+ Nghe câu chuyện người đàn bà hàng chài ở toà án, Một lần nữa Phùng lại có
thêm nhận thức mới mể, sâu sắc về cuộc sống, con người.
Người đàn bà hàng chài không như những gì Phùng nghĩ và nhìn thấy. Sau
sự nhẫn nhục là đức hi sinh vô bờ; sau vẻ ngoài ù lì, thất học là sự thấu hiểu sâu sắc lẽ
đời.
Người đàn ông mà Phùng vẫn đinh ninh là độc ác tàn nhẫn nhất thế gian, độc
ác do đi lính, do rượu chè, do bản tính hoá ra không phải. cái xấu, cái ác lại là do bị
cầm tù trong cuộc sống quẩn quanh, đói nghèo, lạc hậu. người đàn ông đó vừa là tội
phạm vừa là nạn nhân.
Hành vi của đứa con - thằng Phác - như là côn đồ, vô học nhưng ẩn sau đó là
tình thương mẹ mãnh liệt.

11
mình dã man) là sự shấp nhận nghịch lí cuộc sống bằng tất cả nghị lực, tình yêu thương
các con và gắn bó với gia đình.
Bước 4: Đối thoại mở rộng về nội dung ý nghĩa tác phẩm.
* Giáo viên nêu vấn đề: Từ những thay đổi trong nhận thức cửa Phùng, Đẩu, từ hình
tượng nhân vật người đàn bà hàng chài, nhà văn Nguyễn Minh Châu muốn nói điều gì?
* Học sinh suy nghĩ, thảo luận, nêu được: Điều mà tác giả muốn nói qua tác phẩm trước
hết là bài học về cách nhìn con người, cuộc sống. Cần phải có cái nhìn đa diện, nhiều
chiều, phát hiện ra bản chất thật sau vẻ bề ngoài của hiện tượng.
* Giáo viên nêu vấn đề: Ngoài việc đem đến bài học đúng đắn về cách nhìn con người và
cuộc sống, truyện ngắn này còn đề cập đến một vấn đề khác của cuộc sống: Bạo lực gia
đình.
Theo em, nguyên nhân của tình trạng bạo lực trong gia đình hàng chài là gì? các chi tiết
lão đàn ồng " rút trong người ra một chiếc thắt lưng của lính nguỵ ngày xưa" quật tới tấp
vào lưng người đàn bà, ngay cạnh " chiếc xe rà phá mìn của công binh Mĩ" Có phải là
gợi ý của tác giả về nguyên nhân bạo lực gia đình không? Tư tưởng nhân đạo của tác giả
khi đề cập đến vấn đề này?
* Học sinh suy nghĩ nêu cách lí giải của mình nhưng phải thấy được:
- Các chi tiết trên là sắp đặt đầy dụng ý của tác giả nhưng không đơn giản chỉ để ám chỉ
cái xấu, cái ác kia như một thứ tàn tích của chiến tranh mà còn chứa đựng ẩn ý sâu sắc:
bạo lực chiến tranh do kẻ thù gây ra chưa lùi xa thì đã sinh ra một thứ bạo lực khác, dai
dẳng và đáng sợ hơn. Vì thứ bạo lực này chà đạp phẩm giá con người, huỷ hoại nhân
tính, tha hoá phẩm chất nhưng lại khó nhận ra, khó tiêu diệt hợn
12
- Thứ bạo lực ấy sinh ra từ đâu? Qua một người đàn ông có thể thấy nó nằm sâu trong
con người, nó sinh ra từ tình trạng cuộc sống đói khổ, tăm tối, lạc hậu.
- Đề cập vấn đề bạo lực gia đình, Nguyễn Minh Châu không chỉ làm dấy lên nỗi thương
xót, niềm lo âu trước tình trạng phụ nữ, trẻ em bị bạo hành, ngược đãi, nguy cơ trẻ em dễ
nhiễm thói thô bạo do bị tổn thương tâm hồn, mất niềm tin vào gia đình, cuộc sống. Tác
giả không chỉ lên án bạo lực , phê phán cái xấu, cái lạc hậu mông muội, không chỉ tỏ tình

phát hiện vấn đề. Có lẽ đó không chỉ là mong muốn của riêng tôi. Dạy học bài " Chiếc
thuyền ngoài xa" theo hướng đổi mới như trình bày ở trên là một nỗ lực nhằm nâng cao
hiệu quả dạy học môn văn. Có thể phần trình bày của tôi còn nhiều thiếu sót, chưa hợp lí.
rất mong được các đồng nghiệp chia sẻ, góp ý.
14