Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
TRẦN THỊ THÙY LINH DẠY ĐỌC - HIỂU TRUYỆN NGẮN “MỘT NGƯỜI HÀ NỘI”
CỦA NGUYỄN KHẢI (SGK NGỮ VĂN 12, TẬP 2) THEO HƢỚNG
KẾT HỢP CẢM HỨNG NGỢI CA VÀ CẢM HỨNG PHÊ PHÁN
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:
GS-TS. NGUYỄN THANH HÙNG
THÁI NGUYÊN, NĂM 2010
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn LỜI CẢM ƠN
Em xin được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc của mình tới GS.
TS Nguyễn Thanh Hùng – người thầy đã tận tâm hướng dẫn, giúp đỡ em
trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn này.
Em xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong khoa Ngữ Văn
và khoa Sau đại học - trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên – Đại học Thái
Nguyên, đã tạo điều kiện - giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu và
hoàn thành luận văn.
Cuối cùng, em xin gửi lời cảm ơn tới gia đình và bạn bè đã tạo điều kiện,
giúp đỡ, động viên em trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn.
Tác giả luận văn:
NXBGD : Nhà xuất bản giáo dục
GS : Giáo sư
TS : Tiến sĩ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
MỤC LỤC
Trang
A. MỞ ĐẦU 1
1. Lý do chọn đề tài 1
2. Mục đích nghiên cứu 5
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6
3.1. Đối tượng nghiên cứu 6
3.2. Phạm vi nghiên cứu 6
4. Phương pháp nghiên cứu 6
5. Lịch sử vấn đề 6
5.1 Về vấn đề đọc - hiểu 6
5.2 Về vấn đề cảm hứng sáng tác của nhà văn 7
5.3 Về vấn đề tác giả và tác phẩm 8
6. Cấu trúc luận văn 12
B. NỘI DUNG 16
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 14
1.1. Khái lược chung về lý thuyết đọc - hiểu. 14
1.1.1. “Đọc” và “hiểu” theo lý luận dạy học hiện đại. 14
1.1.2 Đọc - hiểu văn bản văn chương. 15
1.1.2.1 Khái niệm đọc - hiểu. 15
1.1.2.2 Đặc điểm của đọc - hiểu văn bản văn chương. 16
1.1.2.3 Vai trò của đọc - hiểu văn bản văn chương. 17
1.1.2.4 Yêu cầu của việc đọc - hiểu văn bản văn chương. 17
Hà Nội” hiện nay. 57
3.1.1.1 Đối với giáo viên. 57
3.1.1.2 Đối tượng học sinh 60
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
3.1.2 Ý kiến đánh giá của giáo viên và học sinh về tác phẩm “Một người
Hà Nội” 61
3.1.2.1 Đánh giá chung về tác phẩm 61
3.1.2.2 Những đánh giá mang tính thực tiễn 62
3.1.3 Thực trạng dạy và học tác phẩm “Một người Hà Nội” ở trường
THPT hiện nay. 63
3.2 Thiết kế thể nghiệm. 64
3.2.1 Mục đích của thiết kế 64
3.2.2 Thiết kế giáo án “Một người Hà Nội”. 65
3.2.3 Giải thích thiết kế 81
3.2.4 Hướng dẫn thực hiện thiết kế 81
C. KẾT LUẬN 83
TÀI LIỆU THAM KHẢO 85
PHỤLỤC
1
A. MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài.
1.1 Nguyễn Khải thuộc thế hệ những nhà văn trưởng thành từ cuộc
kháng chiến chống thực dân Pháp và đặc biệt có những thành tựu văn học gắn
liền với những bước phát triển của cách mạng và sự đổi thay của lịch sử dân
thân phận nên cảm ai được thân phận của con người, và một niềm tin mãnh
liệt lấy văn học làm vũ khí chiến đấu, góp phần tích cực vào việc xây dựng
cuộc sống”.
Là một nhà văn luôn có ý thức sâu sắc về sự gắn bó với những vấn đề
thời sự và những nhiệm vụ chính trị của thời đại, ông luôn đi vào cuộc sống
với những vận động, biến thiên của nó và phơi bày hiện thực ra trước mắt
người đọc để người đọc chiêm nghiệm, suy ngẫm và thấy được một phần
mình trong đó. Và nhà văn Nguyễn Khải theo như đánh giá của nhà văn
Nguyên Ngọc ông “xứng đáng là tiêu biểu cho cả một thế hệ những người
cầm bút của đất nước này và cho cả cuộc sống nhọc nhằn, trằn trọc, trầm
luân nhẫn nại mà dũng cảm và đẹp đến kì lạ của đất nước này, của nhân dân
đất nước này” [6, tr.24].
1.2 Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải không chỉ dừng lại ở một thể
loại, một đề tài nhất định mà nó là cả một gia tài đồ sộ, bao gồm nhiều thể
loại như: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, kí, tạp văn… Và ở thể loại nào ông
cũng để lại dấu ấn riêng, đạt được những thành công nhất định. “Bạn đọc chờ
đợi ở ông một thái độ mạnh dạn, nhìn thẳng vào những vấn đề quan trọng và
phức tạp của thực tiễn. Giới nghiên cứu phê bình nhận thấy ở nhà văn một
cách tiếp cận hiện thực độc đáo, cái nhìn sắc sảo và tinh tế, nhiều khía cạnh
của đời sống, đặc biệt là những thân phận, những trạng thái tâm lý của con
người” [6, tr.9].
3
Dù bắt tay vào sáng tác từ khá sớm nhưng các tác phẩm của ông chưa
được chú ý, phải mãi đến khi “Xung đột” ra đời vào năm 1961 thì tên tuổi của
nhà văn Nguyễn Khải mới được nhiều nhà nghiên cứu biết đến. Tiếp theo đó
ông sáng tác nhiều tác phẩm có ý nghĩa thời sự trong từng giai đoạn lịch sử
của đất nước. Sau này sáng tác của Nguyễn Khải được nhiều nhà nghiên cứu
đánh giá cao không chỉ về nghệ thuật mà còn cả về nội dung tư tưởng. Khi dõi
theo các sáng tác của Nguyễn Khải, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hạnh đã
thể hiện cuộc sống với những lối minh họa đơn giản, một chiều. Ông trình
bày cuộc sống, con người từ đó rút ra từ cuộc sống những vấn đề có ý nghĩa
đối với con người.
1.3. Tác phẩm “Một người Hà Nội” hiện nay đã được đưa vào trường
phổ thông, nằm trong dòng sáng tác sau 1975 của Nguyễn Khải. Đây là một
truyện ngắn mang tính triết luận của ông viết về Hà Nội, nơi ông đã sinh ra.
Có thể nói, với Nguyễn Khải, Hà Nội là nơi đầy ắp những kỉ niệm và vô cùng
thiêng liêng, chính vì thế những trang viết về Hà Nội là những trang viết ấm
áp, đầy thương cảm và sâu sắc. Những nhân vật đó là những con người bình
thường (người trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp…) nhưng lại ẩn chứa
nhiều thông điệp có giá trị thời đại.
“Một người Hà Nội” viết về nhân vật cô Hiền, một người bình thường
như bao người bình thường khác nhưng lại là tâm điểm của mọi vấn đề. Hiện
nay, tác phẩm “Một người Hà Nội” được tiếp cận theo hướng thống nhất
chung “là sự phát hiện vẻ đẹp trong chiều sâu tâm hồn, tính cách con người
Việt Nam qua bao biến động thăng trầm của đất nước” [37, tr.89]. Và hầu hết
các tài liệu đều ca ngợi nhân vật chính (nhân vật cô Hiền) là “hạt bụi vàng
chói sáng của đất kinh kì”. Từ sự phân tích tác phẩm, phân tích nhân vật và
thực tế khảo sát, người viết nhận thấy đằng sau vấn đề ca ngợi còn thấp
5
thoáng ý thức về sự phản tỉnh của chính nhà văn. Do đó, tác phẩm không chỉ
dừng lại ở việc ca ngợi nhân vật chính mà còn có ý nghĩa sâu sắc hơn nữa đó
là thể hiện quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Khải từ sau 1975, đặc biệt từ
sau đổi mới.
Mặt khác, khi tìm hiểu về các chặng đường sáng tác của tác giả, thấy
được sự chuyển biến trong cảm hứng sáng tác, sự phát triển đáng ghi nhận
trong tư duy. Người viết nhận thấy vấn đề mà ông đặt ra trong các sáng tác
sau 1975 đến nay mang tính triết luận (cảm hứng chiêm nghiệm, triết lý) rõ
nét. Đối tượng mà ông nhắc đến được soi xét dưới các góc độ văn hóa, lịch
- Ngoài ra luận văn cũng nghiên cứu những phương diện lý luận cơ bản
có liên quan như: khái lược chung về lý thuyết đọc - hiểu; cảm hứng sáng tác
của nhà văn; quan niệm nghệ thuật và phong cách nghệ thuật của nhà văn…
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Tập trung nghiên cứu và vận dụng cảm hứng ngợi ca và cảm hứng
phê phán một người phụ nữ mang đậm tính cách và văn hóa Hà Nội.
- Tác giả luận văn dựa chủ yếu vào SGK Ngữ văn 12, tập 2 (Bộ chuẩn).
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
- Phương pháp phân tích tổng hợp
- Phương pháp thống kê.
- Phương pháp điều tra khảo sát.
- Phương pháp thực nghiệm
5. Lịch sử vấn đề
5.1 Về vấn đề đọc - hiểu
Tìm hiểu về lý thuyết đọc - hiểu người viết đã tham khảo một số tài liệu
của các nhà nghiên cứu trước đó như:
- Nguyễn Thanh Hùng, Đọc – hiểu tác phẩm văn chương trong nhà
trường, NXBGD, 2008.
7
- Đỗ Ngọc Thống, “Điều giáo viên lúng túng nhất vẫn là phương
pháp”, Tạp chí văn học và tuổi trẻ, số 127, 2006.
- Trần Đình Sử, “Con đường đổi mới phương pháp dạy học văn”, Báo
văn nghệ, số 10, 7/3/2009.
- Bùi Thị Nga, Hướng dẫn học sinh đọc - hiểu văn bản đọc thêm theo
đặc trưng loại thể trong SGK Ngữ văn 10 THPT, Luận văn thạc sĩ, Thái
Nguyên, 2008.
Trong các tài liệu trên các tác giả cũng đã đưa ra những nghiên cứu
hoàn chỉnh về vấn đề đọc - hiểu như: Khái niệm đọc - hiểu, kĩ thuật đọc -
hiểu… Trên cơ sở đó người viết vận dụng, tổng hợp, khái quát vào trong bài
rất cao cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Khải. Tác giả Hà Công Tài đã nhận
xét: “Nguyễn Khải là cây bút hết sức độc đáo, ở vị trí hàng đầu của nền văn
học cách mạng Việt Nam… Tác phẩm của ông luôn đem lại những cách nhìn
mới và sâu thẳm về con người, về cõi vô tận của đời sống vốn rất mênh mông
và khó nắm bắt, giàu tính triết luận và tính nhân văn cao cả” [6, tr.9] Từ đó
ông kết luận: “đọc ông như đối thoại với nhân vật trong đó để cùng suy nghĩ,
trăn trở. Tác phẩm của ông có tính kích thích kì lạ” [6, tr.24].
Theo tác giả Hoàng Thị Anh, “Nguyễn Khải đã để lại một dấu ấn riêng
qua những truyện ngắn viết cuối thế kỉ XX. Mỗi trang văn của ông là một
trang đời của người cầm bút suốt đời không thôi trăn trở, suy nghĩ, mải mê
tìm kiếm sự thật ở bề sâu cuộc sống. Những trang đời không một chút hổ thẹn
với danh dự và danh phận của người cầm bút”. [10, tr. 114].
Với GS. Hà Minh Đức thì Nguyễn Khải là người “giỏi phát hiện vấn
đề, khai thác sâu tâm trạng nhân vật, nhạy cảm với nhiều mối quan hệ giữa
9
nhân vật và thời cuộc, môi trường hoạt động, văn mạch tiềm ẩn nhiều câu
hỏi, nhiều triết lý” [7, tr. 5].
Ngoài ra còn có thể kể đến một số công trình nghiên cứu của các tác giả
khác như:
- Đào Thủy Nguyên, Phương pháp tiếp cận sáng tác của Nguyễn Khải
trong giảng dạy Văn học Việt Nam hiện đại, NXBGD, 2008.
Và các bài báo trên các tạp chí, sách nghiên cứu, chuyên luận, khóa
luận tốt nghiệp, Luận văn thạc sĩ, Tiến sĩ về tác giả Nguyễn Khải và các tác
phẩm của ông.
5.3.2 Tác phẩm “Một người Hà Nội”
“Một người Hà Nội” là một truyện ngắn nằm trong tuyển tập “Hà Nội
trong mắt tôi” của Nguyễn Khải. Tập truyện gồm 10 tác phẩm viết về những
người trong gia đình, bạn bè đồng nghiệp của tác giả. Tập truyện được coi là
những tác phẩm mang giá trị nhân văn sâu sắc, thể hiện cái nhìn nghệ thuật
như trước, mà “Một người Hà Nội” là một “tác phẩm kiểu khác, viết về một
kiểu người khác, một phương diện khác của con người, là con người thế sự,
con người tính toán việc đời” [34, tr.204]. GS cũng đã chỉ ra: trong tác phẩm
cũng có “những người Hà Nội ra đi cách đây đúng 10 năm”, những người
yêu nước như con trai bà Hiền, như Tuất , chịu nhiều mất mát, hy sinh như
mẹ của Tuất và mẹ của hơn 600 người con Hà Nội. Nhưng họ không phải là
nhân vật chính của tác phẩm, mà nhân vật được tác giả tác giả khắc họa ở đây
là nhân vật bà Hiền – một người của Hà Nội hôm nay.
Tác giả Đặng Lưu trong bài viết “Một truyện ngắn có xu hướng triết
luận” cũng đã nhấn mạnh: “Xuyên suốt tác phẩm là niềm tin bền bỉ, mãnh liệt
11
của một con người vào cái giá trị hiển nhiên và lâu bền của một lối sống mà
mình cho là tốt đẹp. Trong bất cứ hoàn cảnh nào bà vẫn giữ gìn, vun đắp để
cho lối sống ấy không bị pha tạp, mai một…” [ 34, tr.210]. Nhưng bên cạnh
đó tác giả cũng chú ý tới quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn
Khải từ sau 1975, đó là: “con người được nhà văn khắc họa là con người đa
diện, đa nghĩa, con người thế sự… Không thể đơn giản đánh giá những nhân
vật kiểu ấy bằng cái khuôn thước phổ biến một thời. Cũng vì vậy các nhân vật
đòi hỏi ở độc giả một tinh thần đối thoại dân chủ. Không có ai độc quyền
chân lí cũng như độc quyền trong phán xét về con người…” [ 34, tr.207].“Có
thể nói rằng, hành trình khám phá nhân vật trong Một người Hà Nội là sự thu
nhỏ hành trình nhận thức của tác giả về con người trong một quãng đời cầm
bút. Điểm đến của hành trình suy tư ấy là gì nếu không phải ở chỗ nhận ra sự
đa diện của con người?”[34, tr.211]. Tác giả cũng đã kết luận: “Nhân vật bà
Hiền, dẫu được người thuật truyện xem là một hạt bụi vàng của Hà Nội vẫn
không phải là nhân vật lý tưởng”[34, tr.212]. Tác giả cùng quan điểm với
GS. Trần Đình Sử, cho rằng trên cái nền lịch sử rộng lớn ấy: tiếp quản thủ
đô, chiến tranh giải phóng miền Nam, cải tạo tư bản tư doanh… đáng lý ra
thì nó phải là “mảnh đất màu mỡ” để cho các nhân vật anh hùng, những tấm
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn gồm có 3 chương
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài.
Trong chương này người viết sẽ từng bước giải quyết các vấn đề lý
luận như:
- Cảm hứng sáng tác của nhà văn.
- Khái lược chung về lý thuyết đọc - hiểu, trong đó có các vấn đề như:
+ Khái niệm đọc - hiểu.
+ Đặc điểm đọc – hiểu.
+ Vai trò của đọc - hiểu văn bản văn chương.
13
+ Yêu cầu của đọc - hiểu.
+ Kĩ thuật đọc – hiểu.
Chương 2: “Một người Hà Nội” - tác phẩm đa nghĩa theo cách khám phá
đa diện con người
Chương này người viết tập trung làm rõ sự chuyển biến trong quan niệm
nghệ thuật của nhà văn ở những giai đoạn lịch sử khác nhau của đất nước.
Nghiên cứu tác phẩm “Một người Hà Nội” theo hướng kết hợp cảm
hứng ngợi ca và cảm hứng phê phán.
Chương 3: Thiết kế thể nghiệm 14
B. NỘI DUNG
Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Khái lƣợc chung về lý thuyết đọc - hiểu.
1.1.1. “Đọc” và “hiểu” theo lý luận dạy học hiện đại.
Ngay từ khi chữ viết ra đời, con người đã biết đọc theo cách riêng của
+ Hiểu mối quan hệ ý nghĩa của văn bản do tác giả xây dựng nên.
+ Hiểu và khám phá ra nội dung chứa đựng trong và ngoài văn bản.
+ Đưa thông tin và tư tưởng của tác giả trong tác phẩm vào đời sống
của chính người đọc.
1.1.2 Đọc - hiểu văn bản văn chương.
1.1.2.1 Khái niệm đọc - hiểu.
Thuật ngữ đọc - hiểu đã xuất hiện ở nước ta đã khá lâu, một trong
những người có công trình nghiên cứu đầu tiên về vấn đề này là GS. TS. Trần
Đình Sử. Qua các công trình nghiên cứu của ông, ông đã đưa ra quan điểm
của mình, coi đọc - hiểu văn bản văn chương chính là quá trình “đối thoại”
giữa người đọc và tác giả, đối thoại với cách hiểu của người đọc trước. Và
ông cho rằng: “Với mỗi một tác phẩm văn chương thì đọc văn chính là con
đường đi tìm ý nghĩa nhân sinh qua văn bản thẩm mĩ của văn học bằng chính
tâm hồn người đọc” [32, tr.10-22].
Bên cạnh đó khái niệm đọc - hiểu cũng được nhiều người định nghĩa
khác nhau: “Đọc - hiểu văn bản văn chương có nghĩa là đọc kết hợp với sự
hình thành năng lực giải thích, phân tích, khái quát biện luận đúng sai về
logic, tức là kết hợp với năng lực tư duy và biểu đạt” [3, tr.7].
Như vậy, có thể thấy các nhà nghiên cứu đã có sự quan tâm đúng mực
đối với vấn đề hiện nay đang được cho là vấn đề cơ bản, có nội dung quan
16
trọng trong quá trình dạy học văn. Đó là một khái niệm khoa học chỉ mức độ
cao nhất của hoạt động đọc.
1.1.2.2 Đặc điểm của đọc - hiểu văn bản văn chương.
Một tác phẩm văn học được nhà văn sáng tạo ra từ những suy tư, trăn
trở, những tình cảm lớn lao mà trong phút giây thăng hoa đã hiện nguyên trên
trang giấy. Đó không chỉ là những vấn đề tác giả nghe, nhìn và cảm thấy, mà
nó còn là vấn đề của mọi người ở mọi thời đại. Tác giả viết ra như một cách
đặt vấn đề, để người đọc có thể tiếp nhận và bổ sung văn bản. Điều làm cho
việc đọc của nhiều người trong quá trình dạy học văn. Theo TS.Nguyễn Ngọc
Thống thì: “dạy đọc - hiểu văn bản không có gì đối lập với dạy theo kiểu
giảng văn nhưng có nhiều đặc điểm khác nhau” [5, tr.21-25]. Và vai trò phát
huy tính tích cực của học sinh một cách tối đa trong giờ học là điều rất dễ
dàng nhận thấy của dạy đọc - hiểu.
1.1.2.4 Yêu cầu của việc đọc - hiểu văn bản văn chương.
Bất cứ một phương pháp dạy học nào muốn đạt được hiệu quả cao cũng
phải đáp ứng được một số yêu cầu nhất định. Dạy đọc - hiểu cũng vậy, một
yêu cầu được coi là có tính nguyên lý của đọc - hiểu văn bản là đọc tác phẩm
theo đặc trưng thể loại. Bởi lẽ, mỗi một thể loại (thơ, truyện ngắn, chèo,
kịch…) đều có những đặc điểm của phương thức biểu đạt văn bản riêng gắn
với ngữ cảnh, cảm xúc, suy tư…
Một yêu cầu khác cũng có vai trò không kém quan trọng, đó là người
đọc phải có quan điểm riêng, có cái nhìn và quan điểm nhất định. Đọc một tác
phẩm, người đọc không thể thuận theo những suy nghĩ đã có mà phải có sự
sáng tạo trên cơ sở lý giải logic của bản thân. Người đọc chỉ có thể trở thành
bạn đọc phát triển khi họ không gò bó mình trong một cách đọc, một cách
hiểu văn bản duy nhất.
Copyright: Tài liệu đại học ©