HÌNH THÀNH KĨ NĂNG
GIẢI BÀI TẬP HÓA HỌC CHO HỌC SINH THCS
A-®Æt vÊn ®Ò
- Bài tập hóa học là phương tiện hiệu nghiệm trong giảng dạy hóa học thể hiện ở
chỗ:
+ Bài tập hóa học là một trong những nguồn để hình thành kiến thức và kĩ năng
mới cho học sinh. Giải bài tập hóa học cũng giúp cho học sinh tìm kiếm được kiến
thức và kĩ năng mới.
+ Thông qua giải bài tập hóa học giúp cho học sinh hình thành, rèn luyện, củng cố
kiến thức, kĩ năng về hóa học. Giải bài tập hóa học là một trong những hình thức
luyện tập chủ yếu và được tiến hành nhiều nhất trong việc tiếp thu kiến thức và kĩ
năng. Do vặy các bài tập hóa học có một vai trò quan trọng trong việc hình thành,
rèn luyện kĩ năng và vận dụng kiến thức.
+ Bài tập hóa học là phương tiện hữu hiệu để rèn luyện và phát triển tư duy của học
sinh. Trong quá trình giải bài tập hóa học học sinh bắt buộc phải thực hiện các thao
tác tư duy để tái tạo kiến thức cũ, tìm ra mối liên hệ bản chất giữa các sự vật và
hiện tượng. Học sinh phải tổng hợp, phân tích, phán đoán, suy luân. để tìm ra lời
giải. Nhờ vậy tư duy của học sinh được nâng cao, việc học tập của học sinh là một
quá trình hoạt động tích cực nhờ các bài tập hóa học được đưa ra đúng lúc, vừa sức
để học sinh có thể tự lực giải quyết được.
+ Bài tập hóa học là công cụ hữu hiệu để kiểm tra kiến thức, kĩ năng của học sinh.
Giúp giáo viên phát hiện được trình độ của học sinh và có biện pháp giúp học sinh
khắc phục sai lầm trong học tập hóa học.
- Trong khi đó thực trạng hiện nay, việc áp dụng đổi mới phương pháp dạy học đã
góp phần nâng cao đáng kể chất lượng học tậpcủa học sinh. Tuy vậy kĩ năng giải
bài tập của học sinh vẫn còn yếu. Việc vận dụng lý thuyết vào giải bài tập hóa học
còn lúng túng, chưa thành thạo, linh hoạt.
Chính vì vậy việc hình thành kĩ năng giải bài tập hóa học cho học sinh là rất quan
trọng và phải được tiến hành qua các loại bài học và trong suốt quá trình dạy hóa
học.
B – Néi dung vµ BiÖn ph¸p thùc hiÖn

giai đoạn:
a. Tìm hiểu đề bài: xác định các “yếu tố” đã cho và yếu tố cần tìm. Hiểu ý
nghĩa mở rộng yếu tố đã cho và yếu tố cần tìm, hiểu được các thuật ngữ, khái niệm
mới, quan trọng.
b. Xác định hướng giải bài tập: Học sinh nhớ lại các khái niệm, định luật, quy
tắc, tính chất,bài giải mẫu có liên quan. Từ tìm ra mối liên hệ giữa điều kiện và
yêu cầu của bài tập. Đề ra các bước thực hiện và huy động các kiến thức, kĩ năng
để thực hiện.
c. Trình bày lời giải: Thực hiện các bước giải đã vạch ra.
d. Học sinh sau khi giải xong cần kiểm tra lại xem trả lời đã đúng yêu cầu của
bài chưa? Đã sử dụng hết dữ liệu bài ra chưa? Tính toán có sai không?
III. Kĩ năng giải bài tập hóa học
- Kĩ năng giải bài tập hóa học là khả năng của học sinh biết sử dụng có mục đích và
sáng tạo những kiến thức của bản thân mình để giải những bài tập hóa học.
- Có kĩ năng giải bài tập hóa học là biết phân tích đâu bài từ đó xác định được
hướng giải đúng và trình bày lời giải một cách logic, chính xác trong một thời gian
nhất định
Có thể phân biệt thành 3 mức độ:
• Biết làm: Giải được song chưa nhanh, chưa linh động.
• Thành thạo: Biết làm nhanh gọn, chính xác.
• Mềm dẻo, linh hoạt và sáng tạo: Học sinh không chỉ giải đúng, nhanh mà
còn đưa ra những cách giải ngắn gọn, độc đáo.
IV. Phương pháp hình thành kĩ năng giải bài tập hoá học.
1. Các giai đoạn của việc hình thành kĩ năng: Có thể phân thành 3 giai đoạn:
• Giai đoạn 1: Học sinh vận dụng lí thuyết để giải bài tập hóa học. Ví
dụ: Viết tên hoặc kí hiệu của nguyên tố hóa học; viết công thức hóa học khi biết
hóa trị các nguyên tố, tính hóa trị của 1 nguyên tố chưa biết dựa vào công thức hóa
học, tính phân tử khối, khối lượng mol
• Giai đoạn 2: Học sinh vận dụng kiến thức, thao tác để giải các bài tập
cơ bản.

luận để rút ra kết luận cần thiết.
+ Kiểm tra kết quả: Đây là khâu cuối cùng rất quan trọng. Nhiệm vụ của nó là:
Xem có trả lời sai yêu cầu của bài không? Sử dụng đã hết điều kiện của đầu bài
chưa? Tại sao? Sử dụng kiến thức đã đúng chưa? Tính toán đã đúng chưa? Kết quả
có phù hợp với thực tế không?
Ví dụ: Nhiều học sinh khi tính thành phần % của các chất trong hỗn hợp thường là
lớn hơn hay nhỏ hơn 100%.
Hoặc: Trường hợp cho 22g S tác dụng với 11,2 lít khí oxi (đktc). Tìm thể tích khí
SO
2
tạo thành? Thường học sinh tính số mol SO
2
thông qua 22g S chứ không sử
dụng điều kiện số mol khí oxi đã biết, nên kết quả sai. Hoặc khi tính khối lượng của
một chất khí nào đó thì lại lấy số mol nhân với 22,4
Tóm lại việc xây dựng cho học sinh thói quen thực hiện các bước khi giải bài tập
hóa học là rất quan trọng. Nó tạo điều kiện cho học sinh có thói quen xác định
phương hướng và cách thức hành động trước khi bắt tay vào hành động cụ thể,
đồng thời tạo cho học sinh có thói quen làm việc theo quy trình chặt chẽ, đặt kế
hoạch trước khi thực hiện cụ thể.
Thí dụ về xây dựng giải bài tập hóa học theo các bước:
Cho hỗn hợp gồm 6,2g CaCO
3
và CuSO
4
tác dụng vừa đủ với 200 ml dung dịch
HCl, người ta thu được 0,448 lít khí (đktc).
a. Tính tỉ lệ % về khối lượng của mỗi muối trosng hỗn hợp.
b. Tính C
M

của dung dịch HCl. Theo công thức C
M
= n/V.
2) Xác định hướng giải. Theo 4 bước của một bài toán tính theo PTHH
3) Trình bày lời giải:
- Đổi đơn vị V
dd HCl
= 200 ml = 0,2 (lít) n
CO2
= 0,448/22,4 = 0,02
(mol)
- Tính m
CaCO3
, tỉ lệ % Chỉ có CaCO
3
t/d với dd HCl
Viết PTHH 2HCl + CaCO
3
→ CaCl
2
+ CO
2
+ H
2
O
2 mol 1 mol 1 mol
- Tính n
CaCO3
và n
HCl

4) Kiểm tra kết quả: Thử lại: n
HCl
= 0,2 × 0,2 = 0,04 (mol)
3. Hướng dẫn học sinh tìm kiếm lời giải bài tập hóa học cần thực hiện các bước:
a. Nêu nội dung bài tập hóa học phải được nêu như là 1 tình huống có vấn đề đặt ra
trong lí thuyết và trong thực tiễn nhằm kích thích tư duy và gây hứng thú cho học
sinh. Nếu chỉ đọc bài tập trong sgk sẽ hạn chế. Ví dụ khi dạy học sinh tính theo
PTHH, thay cho việc đọc bài tập, giáo viên nêu vấn đề sau: 1 nhà sản xuất muốn có
2,7 tấn nhôm thì phải dùng bao nhiêu tấn Al
2
O
3
? Làm thế nào để tính được? (vấn đề
đặt ra trong thực tế).
b. Dùng hệ thống câu hỏi dẫn dắt học sinh tìm kiếm lời giải:
Đối với loại bài tập mới gặp, giáo viên nên dùng câu hỏi gợi mở để học sinh suy
nghĩ và thực hiện bằng kĩ năng và kiến thức đã biết. Những câu hỏi đó phải cô
đọng, chính xác hướng học sinh thự hiện theo định hướng đã xây dựng.
Ví dụ: Khi hướng dẫn học sinh giải bài tập tìm khối lượng sản phẩm hoặc khối
lượng chất tham gia trong quá trình gồm nhiều phản ứng kế tiếp nhau có tính đến
hiệu suất phản ứng như: Dùng 500 ml dd NaOH 1M tác dụng vừa đủ với dd
Cu(NO
3
)
2
, thu được kết tủa A và dd B. Nung A cho tới khối lượng không đổi thì
thu được chất rắn màu đen C. Dùng khí H
2
khử hoàn toàn chất C thì thu được chất
màu đỏ D. Tính chất rắn thu được nếu hiệu suất phản ứng là 80 %.

d. Luyện tập theo nhiều hình thức giải các bài tập hóa học khác nhau: Như giải bài
tập bằng miệng, giải dưới dạng viết, thảo luận nhóm ghi cách làm vào bảng nhóm,
giải bằng thực nghiệm, ra bài tập làm ở nhà
5. Phương pháp hình thành kĩ năng giải bài tập hóa học bao gồm các vấn đề sau:
- Xác định từng kĩ năng trong hệ thống kĩ năng và mức độ của nó ở mỗi cấp học (ví
dụ: lớp 8 thì cần thành thạo kĩ năng nào, kĩ năng nào đang tiếp tục hình thành ở lớp
9. Và ở lớp 9 cũng vậy).
- Xác định hệ thống bài tập hóa học chủ yếu để học sinh luyện tập và giải (như: bài
tập cơ bản, bài tập phối hợp )
- Xây dựng phương pháp giải cho một số loại bài tập cơ bản. Như bài tập tính nồng
độ dung dịch, bài tập lập công thức hóa học, bài tập tính thành phần %
- Hướng dẫn học sinh hoạt động tìm lời giải bài tập mẫu và bài tập tương tự mẫu.
Giáo viên có hệ thống câu hỏi dẫn dắt học sinh thảo luận theo nhóm tìm lời giải.
- Sử dụng hệ thống bài tập trong mỗi bài, mỗi chương để hình thành và rèn luyện kĩ
năng giải bài tập hóa học cho học sinh.
C- KÕt luËn
Trên đây là một vài ý nhỏ về phương pháp hình thành kĩ năng giải bài tập hóa
học cho học sinh mà bản thân tôi tự thấy qua quá trình giảng dạy bộ môn hóa học
và qua việc học tập các chuyên đề của đồng nghiệp. Mong rằng có thể cho mọi
người tham khảo được phần nào. Những kinh nghiệm trên của bản thân có thể chưa
được ưu việt hoặc còn nhiều khiếm khuyết, thì rất mong nhận được sự góp ý chân
tình, hay bổ sung quý giá của các đồng nghiệp, để việc đổi mới phương pháp dạy
học bộ môn hóa học của bản thân ngày càng hoàn thiện hơn, đảm bảo nâng cao
chất lượng dạy học nhiều hơn. Xin chân thành cảm ơn./.
, ngµy 24 th¸ng 5 n¨m 2007
Ngêi viÕt: