SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
"GIẢI CÁC BÀI TOÁN OXIT VÀ SẮT BẰNG CÁC ĐỊNH LUẬT
BẢO TOÀN"
1
PHẦN THỨ NHẤT: MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Trong các môn học ở trường phổ thông, môn Hóa học giữ một vai trò khá quan trọng.
Hóa học là một môn khoa học tự nhiên, nó nghiên cứu về chất và sự biến đổi chất này
thành chất khác.
Với 7 năm giảng dạy bộ môn Hoá học trong trường phổ thông, tôi đã được tham gia
giảng dạy các khối lớp 10, 11, 12, được tham gia ôn luyện đội tuyển thi học sinh giỏi và
luyện thi Đại học, Cao đẳng. Trong quá trình tìm tòi, nghiên cứu nhiều dạng bài toán hoá
học khác nhau về các loại chất khác nhau vô cơ cũng như hữu cơ, tôi nhận thấy rằng bài
tập hỗn hợp gồm sắt và oxit sắt là một trong những dạng bài tập mà học sinh hay gặp
trong các kỳ thi mà đặc biệt là kì thi Đại học, Cao đẳng, do sắt là một kim loại phổ biến
có thể tạo ra nhiều hợp chất ứng với nhiều mức oxi hoá khác nhau. Thông thường những
bài tập về sắt và các oxit thường khá phức tạp và xảy ra theo nhiều phương trình phản
ứng khác nhau. Vậy phương pháp nào để giải quyết bài toán khoa học nhất, hiệu quả nhất
và nhanh nhất. Đó là lý do để tôi viết đề tài “ Vận dụng các định luật bảo toàn để giải
bài toán về hỗn hợp sắt và oxit sắt” nhằm giúp học sinh giải quyết tốt các bài toán về
hỗn hợp sắt và oxit sắt một cách nhanh chóng đồng thời chia sẻ kinh nghiệm về phương
pháp giải bài tập với các đồng nghiệp.
2. Mục đích nghiên cứu
Vận dụng các định luật bảo toàn khối lượng, định luật bảo toàn nguyên tố, định luật bảo
toàn electron để tìm ra phương pháp giải tối ưu nhất, nhanh nhất (không cần phải viết
2
phương trình hóa học) dạng bài toán về sắt và oxit sắt thường gặp trong các đề thi tuyển
sinh đại học, cao đẳng.
Đề xuất những ý tưởng để giải nhanh bài toán về sắt và oxit sắt góp phần nâng cao chất
lượng giảng dạy bộ môn ở trường phổ thông và là hành trang vững chắc để các em chuẩn

1. Các định luật cần vận dụng
1.1. Định luật bảo toàn khối lượng
Nội dung định luật: Khối lượng các chất tham gia phản ứng bằng khối lượng các chất
được tạo thành sau phản ứng.
Trong đó chúng ta cần vận dụng các hệ quả
Hệ quả 1: Gọi m
T
là tổng khối lượng các chất trước phản ứng, m
S
là khối lượng các chất
sau phản ứng. Dù phản ứng xảy ra với hiệu suất bất kỳ ta đều có: m
T
= m
S
.
4
Hệ quả 2: Khi cation kim loại kết hợp với anion phi kim để tạo ra các hợp chất ta luôn
có: Khối lượng chất = khối lượng của cation+khối lượng anion. Khối lượng của cation
hoặc anion ta coi như bằng khối lượng của nguyên tử cấu tạo thành.
1.2. Định luật bảo toàn nguyên tố
Nội dung định luật: Tổng khối lượng một nguyên tố trước phản ứng bằng tổng khối
lượng của nguyên tố đó sau phản ứng. Nội dung định luật có thể hiểu là tổng số mol của
một nguyên tố được bảo toàn trong phản ứng.
1.3. Định luật bảo toàn electron
Nội dung định luật: Trong phản ứng oxi hóa khử: Số mol electron mà chất khử cho đi
bằng số mol electron mà chất oxi hóa nhận về.
Khi vận dụng định luật bảo toàn electron vào dạng toán này cần lưu ý:
Trong phản ứng hoặc một hệ phản ứng chỉ cần quan tâm đến trạng thái đầu và trạng thái
cuối mà không cần quan tâm đến trạng thái trung gian.
Nếu có nhiều chất oxi hóa và chất khử thì số mol electron trao đổi là tổng số mol của tất

.
5
Chất nhận electron: O và HNO
3
, tạo sản phẩm là oxit và V lít NO
2
(đktc).
Theo định luật bảo toàn khối lượng: 56x + 16y = m (1)
Theo định luật bảo toàn electron
Chất khử Chất oxi hóa
3
3Fe Fe e
+
→ +
2
4
5
2
2
1
O e O
N e N O
−
+
+
+ →
+ →
Tổng electron nhường: 3x mol Tổng electron nhận: 2y +

Áp dụng định luật bảo toàn electron ta có: 3x = 2y + (2)

của năm học: “Tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục”. Tiếp tục thực hiện các
6
2y
y
x 3x
22,4
V
22,4
V
22,4
V
22,4
V
y
cuộc vận động: “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”; cuộc vận động
“Mỗi thầy cô giáo là tấm gương đạo đức, tự học và sáng tạo”; Phong trào thi đua “Xây
dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” đã tạo tiền đề và khí thế mạnh mẽ ngay từ
đầu năm học.
Đội ngũ cán bộ giáo viên nhà trường và tổ bộ môn đảm bảo về số lượng và chất
lượng, đáp ứng yêu cầu của cấp học. Giáo viên trong nhà trường luôn có trách nhiệm cao,
say mê với nghề nghiệp và hết lòng yêu thương học sinh. Ngay từ đầu năm học, ban giám
hiệu và tổ bộ môn đã có triển khai các kế hoạch, chỉ thị năm học; kiểm tra khảo sát theo
bộ môn để phân loại đối tượng học sinh, từ đó có biện pháp phụ đạo học sinh yếu kém,
bồi dưỡng học sinh khá giỏi.
Học sinh trung học phổ thông sau khi được học chương “phản ứng oxi hoá khử ” ở lớp
10, và phần “ axit HNO
3
” ở lớp 11, đã bắt đầu làm quen với nhiều dạng bài toán phức tạp,
trong đó có bài toán về hỗn hợp sắt và các oxit sắt phản ứng với các chất có tính oxi hoá
mạnh (như HNO

nghiệm khách quan trong đề thi Đại học với thời gian trung bình 1,8 phút/1 câu hỏi thì
việc giải nhanh bài toán này là vấn đề khá nan giải.
Chương III: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1. Phương pháp giải một số dạng bài tập điển hình
1.1. Dạng đốt cháy Sắt trong không khí rồi cho sản phẩm phản ứng với chất oxi
hóa: Đây là dạng bài toán kinh điển về bài tập sắt và hỗn hợp sắt và oxit sắt.
Ví dụ 1: Nung nóng 12,6 gam Fe ngoài không khí sau một thời gian thu được m gam
hỗn hợp X gồm Fe, FeO, Fe
2
O
3
và Fe
3
O
4
. Hỗn hợp này phản ứng hết với dung dịch
HNO
3
loãng (dư), thu được 2,8 lít khí NO (sản phẩm khử duy nhất, ở đktc). Tính giá trị
của m?
Phân tích đề: Sơ đồ phản ứng
[O] [HNO
3
]
Fe hh X Fe
3+
8
Fe bị oxi hoá thành Fe
3+
bằng 2 chất oxi hoá là O và HNO

O
m m m
−
= +
nên: m = 12,6 + 0,15x16 = 15 (gam).
Ví dụ 2: Nung nóng m gam bột sắt ngoài không khí, sau phản ứng thu được 20 gam hỗn
hợp X gồm Fe, FeO, Fe
2
O
3
và Fe
3
O
4
. Hòa tan hết X trong dung dịch HNO
3
loãng thu
được 5,6 lít hỗn hợp khí Y gồm NO và NO
2
có tỉ khối so với H
2
là 19. Tính m và thể tích
HNO
3
1M đã dùng?
Phân tích đề: Sơ đồ phản ứng:
3
2
2
3 4

.
+ Số mol HNO
3
ban đầu bằng số mol HNO
3
trong muối và chuyển về các khí.
Giải quyết vấn đề: Theo đề ra ta có:
2
0,125
NO NO
n n mol
= =
Gọi số mol Fe và O tương ứng trong X là x và y ta có: 56x + 16y = 20 (1).
Quá trình nhường và nhận e:
Chất khử Chất oxi hóa
3
3Fe Fe e
+
→ +
2
4
5
2
2
5
2
1
3
O e O
N e N O

n n n n n n
= + = + +
nên
3
0,3 3 0,125 0,125 1,15
HNO
n x= + + =
mol.
10
2y
y
x 3x
0,125
0,125 3x
y
0,125
0,125
Vậy
3
1,15
1,15( ít)
1
HNO
V l
= =
Ta cũng có thể dùng phương trình ion – electron để tìm số mol H
+
chính là số mol HNO
3
phản ứng:

3
O
4
phản ứng hết với dung
dịch HNO
3
loãng (dư), thu được 1,344 lít khí NO (sản phẩm khử duy nhất, ở đktc) và
dung dịch X. Cô cạn dung dịch X thu được m gam muối khan. Tính m ?
Phân tích đề: Ta coi như trong hỗn hợp X ban đầu gồm Fe và O. Như vậy xét cả quá
trình chất nhường e là Fe chất nhận e là O và
3
NO
−
. Nếu chúng ta biết được số tổng số mol
Fe trong X thì sẽ biết được số mol muối Fe(NO
3
)
3
trong dung dịch sau phản ứng. Do đó
chúng ta sẽ giải bài toán này như sau:
Giải quyết vấn đề: Số mol NO = 0,06 mol.
Gọi số mol Fe và O tương ứng trong X là x và y ta có: 56x + 16y = 11,36 (1).
Quá trình nhường và nhận e:
Chất khử Chất oxi hóa
3
3Fe Fe e
+
→ +
2
2

Như vậy
3 3
( )
0,16
Fe Fe NO
n n= =
mol vậy m = 38,72 gam.
Với bài toán này ta cũng có thể quy về bài toán kinh điển: Đốt m gam sắt sau phản ứng
sinh ra 11,36 gam hỗn hợp gồm Fe, FeO, Fe
2
O
3
và Fe
3
O
4
. Hỗn hợp này phản ứng hết với
dung dịch HNO
3
loãng (dư), thu được 1,344 lít khí NO (sản phẩm khử duy nhất, ở đktc).
Chúng ta sẽ tính m rồi từ suy ra số mol Fe và từ đó tính số mol của sắt.
Phát triển bài toán:
Trường hợp 1: Cho nhiều sản phẩm khử như NO
2
, NO ta có vẫn đặt hệ bình thường tuy
nhiên chất nhận e bây giờ là HNO
3
thì cho 2 sản phẩm.
Trường hợp 2: Nếu đề ra yêu cầu tính thể tích hoặc khối lượng của HNO
3

2
O
3
; FeO có số mol bằng nhau nung nóng với H
2
thu được 6,4 g hỗn hợp D gồm 2 kim loại và 4 oxit. Hoà tan hoàn toàn D trong dd HNO
3
loãng dư thu được 0,672 lit khí NO (đktc) là sản phẩm khử duy nhất. Tính a?
Giải quyết vấn đề: Gọi số mol mỗi oxit CuO, Fe
2
O
3
, FeO trong a gam hỗn hợp đầu là x,
ta có: Cu = x mol, Fe = 3x mol.
Chất khử: Chất oxi hoá:
Cu → 2e + Cu
2+
O + 2e → O
2-

x 2x y 2y
Fe → 3e + Fe
3+
NO
3
-
+ 3e → NO
3x 9x 0,09 0,03
Lập được hệ phương trình:
11x = 2y + 0,09

đặc, nóng thu được 4,368 lít NO
2
(sản phẩm khử duy nhất ở đktc).
Tính m ?
Phân tích đề: Sơ đồ phản ứng
13
3
3 4
2
2 3
2 3
2 3
,
, Fe
( )
o
HNO dn
CO
t
FeO Fe O
NO
Fe O
Fe O
Fe NO

↑


→ →
 

2
2
1
O e O
N e N O
−
+
+
+ →
+ →

Áp dụng định luật bảo toàn electron ta có: 3x = 2y + 0,195 (2)
Từ (1) và (2) ta cú hệ
56 16 10,44
3 2 0,195
x y
x y
+ =


− =

Giải hệ trên ta có x = 0,15 và y = 0,1275
Như vậy n
Fe
= 0,15 mol nên
2 3
0,075
Fe O
n mol=

0,195
Phát triển bài toán:
Nếu là dạng khử không hoàn toàn một oxit sắt khác (như Fe
3
O
4
hoặc FeO) thì
không thể áp dụng phương pháp trên được, mà dùng phương pháp quy về bài toán kinh
điển: oxi hoá 1 lượng đơn chất Fe ban đầu bằng 2 chất oxi hoá là O và HNO
3
hoặc H
2
SO
4
đặc nóng để giải bài toán này.
1.4. Dạng hỗn hợp oxit sắt phản ứng với axit thường: H
+
(HCl, H
2
SO
4
loãng )
Tổng quan: Đây không phải là phản ứng oxi hóa khử mà chỉ là phản ứng trao đổi. Trong
phản ứng này ta coi đó là phản ứng của:
2
2
2H O H O
+ −
 
+ →

HCl NaOH nungtrongkk
FeO
FeCl Fe OH
Fe O Fe O
FeCl
Fe OH
Fe O


↓

 
→ → →
  
↓





+ Ta coi H
+
của axit chỉ phản ứng với O
2-
của oxit
+ Toàn bộ Fe trong oxit chuyển về Fe
2
O
3
+ Từ số mol H

n mol
−
=
mà theo định luật bảo toàn khối lượng ta có: m
Fe
+ m
O
=7,68
Nên m
Fe
= 7.68 – 0,13x16 =5,6(gam)
→
n
Fe
= 0,1 mol
Ta lại có 2Fe
→
Fe
2
O
3
0,1 0,05
Vậy m = 0,05x160 = 8 gam.
Nhận xét: Ngoài cách giải trên ta cũng có thể quy hỗn hợp về chỉ còn FeO và Fe
2
O
3
vì
Fe
3

đó tính được tổng số mol của Fe.
Ví dụ 7: Cho 20 gam hỗn hợp gồm Fe, FeO, Fe
3
O
4
, Fe
2
O
3
tác dụng vừa hết với 700 ml
HCl 1M thu được dung dịch X và 3,36 lít khí H
2
(đktc). Cho X phản ứng với dung dịch
NaOH dư thu được kết tủa Y. Nung Y ngoài không khí đến khối lượng không đổi thu
được được m(g) chất rắn. Tính giá trị của m?
16
2
2
2
2 2
2
H e H
H O H O
+
+ −
+ → ↑
 
+ →
 
Phân tích đề: Sơ đồ


 




+ Ta coi H
+
của axit vừa nhận electron để thành H
2
và phản ứng với O
2-
của oxit
+ Toàn bộ Fe trong oxit cuối cùng chuyển về Fe
2
O
3
+ Từ tổng số mol H
+
và số mol H
2
ta có thể tính được số mol O trong oxit từ đó tính được
lượng Fe có trong oxit.
Giải quyết vấn đề: Ta có
2
0,7 , 0,15
HCl H
H
n n mol n mol
+

là: 0,2 mol
Theo định luật bảo toàn khối lượng ta có: m
Fe
+ m
O
=7,68
Nên m
Fe
= 20 – 0,2x16 =16,8 (gam)
→
n
Fe
= 0,3 mol
Ta lại có 2Fe
→
Fe
2
O
3
. Vậy m = 160 x 0,03/2 = 24 gam.
1.6. Dạng chuyển đổi hỗn hợp tương đương
Tổng quan: Trong số oxit sắt thì ta coi Fe
3
O
4
là hỗn hợp của FeO và Fe
2
O
3
có số mol

2
SO
4
loãng dư được 200 ml dung dịch X. Tính thể
tích dung dịch KMnO
4
0,1M cần thiết để phản ứng hết 100 ml dung dịch X?
Phân tích đề:
Theo để ra số mol FeO bằng số mol của Fe
2
O
3
nên ta coi như hỗn hợp chỉ có Fe
3
O
4
. Sau
khi phản ứng với H
2
SO
4
sẽ thu được 2 muối là FeSO
4
và Fe
2
(SO
4
)
3
. Dung dịch KMnO

Ptpư: Fe
3
O
4
+ 4H
2
SO
4

→
FeSO
4
+ Fe
2
(SO
4
)
3
+ 4H
2
O
0,02 0,02
Trong 100 ml X sẽ có 0,01 mol FeSO
4
nên:
10FeSO
4
+ 2KMnO
4
+8H

Ví dụ 9: Cho m gam hỗn hợp oxit sắt gồm FeO, Fe
3
O
4
và Fe
2
O
3
tan vừa hết trong dung
dịch H
2
SO
4
tạo thành dung dịch X. Cô cạn dung dịch X thu được 70,4 gam muối, mặt
khác cho Clo dư đi qua X rồi cô cạn thì thu được 77,5 gam muối. Tính giá trị của m?
Phân tích đề: Cho oxit tác dụng với H
2
SO
4
ta sẽ thu được 2 muối FeSO
4
và Fe
2
(SO
4
)
3
.
Do đó ta có thể coi hỗn hợp ban đầu chỉ gồm hai oxit FeO và Fe
2

(SO
4
)
3
và như
vậy biết được số mol của Fe
2
O
3.
Giải quyết vấn đề: Coi hỗn hợp gồm FeO và Fe
2
O
3
ta có phương trình phản ứng:
FeO + H
2
SO
4

→
FeSO
4
+ H
2
O
Fe
2
O
3
+ 3H

35,5
Cl
n mol
−
−
= =
. Như vậy số
2
4
0,2
FeSO FeO
Fe
n n n mol
+
= = =
Mà
4 2 4 3
( )
70,4
FeSO Fe SO
m m+ =
vậy
2 4 3
( )
70,4 0,2 152
0,1
400
Fe SO
x
n mol

Bài 2: Hỗn hợp X gồm Fe, FeO, Fe
2
O
3
. Cho một luồng khí CO đi qua ống sứ đựng m
gam hỗn hợp X đun nóng. Sau khi kết thúc thí nghiệm thu được 64g chất rắn và 11,2 lít
khí B (đktc) có tỉ khối so với H
2
là 20,4. Tính m ? (Đáp án:70,4 gam)
Bài 3: Để khử hoàn toàn 3,04 gam hỗn hợp Y (gồm FeO, Fe
3
O
4
, Fe
2
O
3
) thì cần 0,05 mol
H
2
. Nếu hoà tan hoàn toàn 3,04 gam hỗn hợp Y trong dung dịch H
2
SO
4
đặc thì thu được
khí SO
2
(sản phẩm khử duy nhất). Tính thể tích khí SO
2
(đktc)?

(Đáp án: 1. 20 gam; 2. 11,2 lít)
Bài 6: Cho một luồng khí CO đi qua ống sứ đựng m gam Fe
2
O
3
nung nóng. Sau một thời
gian thu được hỗn hợp X nặng 44,64 gam gồm Fe, FeO, Fe
3
O
4
, Fe
2
O
3
. Hòa tan X bằng
HNO
3
loãng dư thu được 3,136 lít khí NO (đktc). Tính m?
20
(Đáp án: 48 g)
Bài 7: Cho một luồng khí CO đi qua ống sứ đựng 18,08 gam Fe
2
O
3
nung nóng. Sau một
thời gian thu được hỗn hợp X nặng 13,92 gam gồm Fe, FeO, Fe
3
O
4
, Fe

khi dạy phần hỗn hợp sắt và hợp chất của sắt. Tôi nhận thấy kể cả đề thi học sinh giỏi và
đề thi đại học số lượng câu hỏi về sắt và hợp chất sắt luôn chiếm một tỉ lệ nhất định và
đặc biệt là những bài toán kinh điển. Trên thực tế như vậy, tôi đã mạnh dạn đưa các
phương pháp giải dạng bài tập này vào và qua giảng dạy tôi thấy học sinh nắm vấn đề
tương đối nhẹ nhàng và có hiệu quả rõ rệt không những chỉ ở những học sinh khá giỏi mà
một số học sinh trung bình đã tiếp cận và áp dụng được ở một số bài tập.
Tôi đã hướng dẫn cách làm này cho nhiều lớp học sinh và thu được kết quả rất
đáng mừng. Với kiểu bài này, học sinh khá giỏi chỉ làm trong khoảng từ 1 đến 2 phút/câu
tuỳ theo tính chất đơn giản hay phức tạp của đề bài.
Trong thời gian thử nghiệm năm học 2011 – 2012 tôi đã thu được những kết quả nhất
định, được thể hiện thông qua các 12A1, 12A2 trường THPT số 1 Bảo Yên của trường
THPT số 1 Bảo Yên như sau:
21
a) Trước khi thử nghiệm
Thời gian trung bình để học sinh làm 1 bài tập dạng hỗn hợp sắt và oxit sắt trên phiếu học
tập thu được kết quả thu được như sau:
Lớp Sĩ số
< 5 phút
5-10 phút >10 phút
không giải
được
12A1 34 0 3 12 19
12A2 36 0 2 11 23
Cộng 70 0 5 23 42
Tỉ lệ (%) 0,0 7,1 32,9 60
Tiến hành làm bài kiểm tra trắc nghiệm trên phiếu học tập bao gồm 10 bài tập trong thời
gian 30 phút thu được kết quả như sau:
Lớp Sĩ số Giỏi Khá Trung bình Yếu, kém
12A1 34 1 5 7 21
12A2 36 0 3 6 27

23
Có ý thức trách nhiệm cao đối với học sinh, đặt việc giảng dạy cho học sinh là tầm
quan trọng hàng đầu trong sự nghiệp giáo dục.
Người thầy phải biết tạo cho học sinh sự hứng thú, niềm đam mê vào việc học tập
bộ môn hoá học. Hay nói cách khác, người thầy phải là người truyền lửa để thắp sáng
tâm hồn và trái tim của các thế hệ học sinh
Phần quan trọng nhất trong quá trình áp dụng phương pháp này là giúp học sinh
định hướng được dạng bài tập, tìm ra bản chất của vấn đề để rút ngắn thời gian giải bài
tập. Đó cũng là động lực để tôi hoàn thành đề tài này.
PHẦN BA: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
Qua nghiên cứu và áp dụng cho đối tượng học sinh lớp 12 trường THPT số 1 Bảo
Yên tôi nhận thấy: Dạng bài tập về sắt và oxit sắt có vai trò rất quan trọng trong chương
trình hóa học THPT. Thông qua việc giải bài tập hóa học về sắt và oxit sắt, học sinh củng
cố và nắm vững được các khái niệm cũng như các tính chất của chất của sắt và các hợp
chất của sắt. Căn cứ vào thực trạng học tập của học sinh và công tác bồi dưỡng học sinh
giỏi hiện nay, tôi nghĩ rằng người giáo viên cần phải nỗ lực nghiên cứu, tham khảo, trao
đổi kinh nghiệm để tìm ra phương pháp tối ưu nhất để giảng dạy hướng dẫn học tập tích
cực, rèn luyện óc tư duy sáng tạo và có lòng đam mê yêu thích đối với môn học.
Trên đây là những kinh nghiệm mà tôi đã tích luỹ được trong quá trình giảng dạy,
bồi dưỡng học sinh giỏi, ôn thi đại học và cao đẳng. Vì thời gian có hạn và kinh nghiệm
bản thân chưa nhiều nên chắc chắn đề tài này sẽ có nhiều điều cần bổ sung. Tôi rất mong
nhận được các ý kiến đóng góp của các cấp lãnh đạo và bạn bè đồng nghiệp để đề tài này
được hoàn thiện hơn.
24
Xin chân thành cảm ơn!

Bảo Yên, ngày 20 tháng 4 năm 2012
Người viết
25