CHUYÊN ĐỀ:
PHƯƠNG PHÁP VẼ VÀ NHẬN XÉT
CÁC LOẠI BIỂU ĐỒ ĐỊA LÍ
Người biên soạn: Lương Thị Hương

Phần I:
ĐẶT VẤN ĐỀ.
======*****=======
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
1. Cơ sở lí luận:
Để học tốt môn Địa lí, học sinh đồng thời phải biết khai thác tốt cả kênh chữ lẫn kênh
hình, nắm vững kiến thức lý thuyết kết hợp với thực hành tốt các kĩ năng đọc bản đồ, vẽ biểu
đồ, phân tích số liệu, lập sơ đồ… Trong tất cả các kĩ năng đó, vẽ biểu đồ là kĩ năng khó nhất
và bởi vậy, thường khiến học sinh “sợ” nhất. Trong các bài thi, từ kiểm tra một tiết, kiểm tra
học kỳ đến thi học sinh giỏi, phần thực hành (chủ yếu là vẽ và nhận xét biểu đồ) có một vị trí
quan trọng, thường chiếm khoảng 1/3 lượng điểm toàn bài.
Thế nhưng, chương trình Địa lí ở cả cấp học không có một tiết học riêng nào giới thiệu
cho học sinh các loại biểu đồ và cách vẽ chúng. Các bài tập về vẽ và nhận xét biểu đồ thì có
nhưng rải rác ở các bài học . Trong phạm vi một tiết học với nhiều nội dung, giáo viên không
thể có điều kiện để hướng dẫn sâu cho học sinh kĩ năng này. Do vậy, việc “sợ” vẽ biểu đồ là
vấn đề đáng ngại ở nhiều học sinh.
2. Cơ sở thực tiễn.
Không chỉ với học sinh đại trà mà ngay cả với đối tượng học sinh trong các đội tuyển
học sinh giỏi Địa lí cũng không dễ có phương pháp tốt trong vẽ và nhận xét biểu đồ. Chúng
ta vẫn thường bắt gặp những thực trạng sau đây:
- Học sinh không xác định được yêu cầu của đề bài.
- Học sinh không xác định được kiểu biểu đồ sẽ vẽ là gì và việc xử lí bảng số liệu (nếu có).
- Học sinh chưa vẽ được biểu đồ thích hợp và đúng với yêu cầu đề bài.
- Kĩ năng vẽ biểu đồ của học sinh còn lúng túng.
- Học sinh chưa nắm được các bước tiến hành khi vẽ biểu đồ.
Từ thực tiễn giảng dạy, bản thân tôi nhận thấy muốn đạt kết quả cao trong các kỳ thi

c. Cách nhận xét, giải thích biểu đồ.
2. Một số bài tập cụ thể về vẽ và nhận xét các loại biểu đồ.
a. Bài tập về biểu đồ tròn.
b. Bài tập về biểu đồ hai cặp nửa đường tròn.
c. Bài tập về biểu đồ cột.
d. Bài tập về biểu đồ đường.
e. Bài tập về biểu đồ kết hợp.
f. Bài tập về biểu đồ miền.
Chuyên đề Môn Địa Lí
2
Phần II:
NỘI DUNG .
======*****=======
A. PHƯƠNG PHÁP VẼ VÀ NHẬN XÉT CÁC LOẠI BIỂU ĐỒ ĐỊA LÍ.
I. Khái niệm biểu đồ.
Biểu đồ là một hình vẽ cho phép mô tả một cách dễ dàng động thái phát triển của một
hiện tượng (như quá trình phát triển công nghiệp qua các năm), mối tương quan về độ lớn
giữa các đại lượng (như so sánh sản lượng lương thực của các vùng) hoặc cơ cấu thành phần
của một tổng thể (như cơ cấu ngành của nền kinh tế).
Các loại biểu đồ rất phong phú, đa dạng. Mỗi loại biểu đồ có thể được dùng để biểu
hiện nhiều chủ đề khác nhau và ngược lại, có khi một chủ đề cũng có thể biểu hiện bằng
nhiều loại biểu đồ khác nhau. Do đó, khi vẽ ta phải căn cứ vào chủ đề để chọn loại biểu đồ
thích hợp nhất.
II. CÁC LOẠI BIỂU ĐỒ VÀ CÁCH VẼ.
1. Biểu đồ hình tròn (hoặc hình vuông).
a. Vai trò: Dùng để thể hiện cơ cấu thành phần của một tổng thể.
b. Dấu hiệu để lựa chọn biểu đồ :
- Đề bài yêu cầu cụ thể là “hãy vẽ biểu đồ tròn” hoặc “hãy vẽ biểu đồ ô vuông”
- Trong đề bài có từ cơ cấu (nhưng chỉ có 1, 2 hoặc 3 năm).
- Đề bài tuy không có từ “cơ cấu” nhưng có những từ như tỉ lệ, tỉ trọng của các thành phần

.
S
S
R
Cần lập bảng số liệu đã xử lí theo mẫu. Chú ý khâu làm tròn số, sao cho tổng các thành
phần phải đúng bằng 100,0%.
+ Nếu đề bài cho bảng số liệu tuyệt đối với cùng đơn vị đo từ 2-3 năm thì sau khi xử lí sang
số liệu tương đối (%) , ta phải tính bán kính các đường tròn theo công thức:
2
2
1
s
R
s
=
x
1
R
.
Trong đó:
+ R
2:
bán kính năm sau
+ R
1:
bán kính năm trước, tự cho bao nhiêu cm cũng được (thông thường 2cm)
+ S
1:
là số liệu tuyệt đối của năm trước.
+ S

Tương tự, R
3
=
Chọn bán kính của đường tròn có tổng số nhỏ nhất làm đơn vị là 1 hoặc 2cm. Nên chọn
là 2cm, vì trong thực tế, vẽ đường tròn có bán kính bằng 1cm rất khó khăn đối với dụng cụ
học sinh và quá nhỏ trong tờ giấy thi. Không nên chọn các tổng số trung bình hoặc lớn làm
đơn vị, vì khi tính toán các bán kính cần tính đều nhỏ hơn bán kính đã lựa chọn. Trường hợp
vẽ biểu đồ hình vuông sử dụng số liệu tuyệt đối cũng tuân theo cách tính độ dài cạnh hình
vuông. Diện tích hình vuông bằng bình phương của cạnh.
+ Nếu đề bài đã cho sẵn bảng giá trị % của cùng đại lượng từ 2-3 năm thì ta không tính bán
kính (vì không có cơ sở), nhưng khi vẽ cũng chú ý để đường tròn năm sau lớn hơn năm trước
(để thể hiện sự phát triển đi lên).
+ Nếu mỗi hình tròn thể hiện một đại lượng khác nhau (như diện tích, sản lượng…) thì ta vẽ
chúng có bán kính như nhau.
Tóm lại: Có 4 bước chính khi vẽ biểu đồ tròn:
- Xử lí số liệu (nếu đề bài cho bảng giá trị tuyệt đối) .
- Tính góc ở tâm (bước này chỉ cần tính ra nháp) theo công thức:
100%= 360
0
=> 1%= 3,6
0
=>a%= a x 3,6 (độ).
Chuyên đề Môn Địa Lí
4
1
2
1
SR =
π
2

S
RRRSRS
S
S
R
R
S
S
R
R
=⇔=⇔=⇔=
π
π
- Tính bán kính (nếu cần).
- Vẽ biểu đồ (dùng thước đo độ vẽ theo góc ở tâm để đảm bảo độ chính xác cao).
- Ghi tên biểu đồ, bảng chú giải.
2. Biểu đồ 2 cặp nửa đường tròn.
a.Vai trò: Dùng để thể hiện cơ cấu xuất nhập khẩu.
b. Dấu hiệu nhận biết.
- Khi đề bài yêu cầu vẽ biểu đồ 2 cặp nửa đường tròn.
- Khi đề bài có các cụm từ cơ cấu xuất nhập khẩu, cán cân xuất nhập khẩu mà nhìn bảng số
liệu ta thấy tổng xuất và tổng nhập bằng 100%.
c. Cách vẽ.
- Mỗi năm vẽ 2 cặp nửa đường tròn úp vào nhau.
+ Nửa đường tròn trên thể hiện cơ cấu giá trị xuất khẩu. Coi cả nửa đường tròn là 100%. Ta
vẽ theo chiều kim đồng hồ từ trái sang phải lần lượt các hình quạt theo thứ tự các yếu tố đề
bài cho. Ghi trị số % trong mỗi quạt. Vẽ đến đâu thì đánh kí hiệu đến đó.
+ Nửa đường tròn dưới thể hiện cơ cấu giá trị nhập khẩu. Ta cũng vẽ tương tự như nửa
đường tròn trên, vẫn vẽ theo chiều kim đồng hồ (nhưng lúc này làtừ phải sang trái).
- Nếu đề bài yêu cầu vẽ biểu đồ cơ cấu giá trị xuất, nhập khẩu từ 2-3 năm mà bảng số liệu lại

hiện động thái phát triển.
+ Trục hoành: Thường thể hiện các yếu tố như: năm, các vùng, các khu vực, các nước…
Chuyên đề Môn Địa Lí
5
+ Trục tung: Thường thể hiện các đại lượng như: %, triệu tấn, nghìn ha…
- Chia khoảng cách trên trục tung và trục hoành sao cho hợp lí. Ở trục hoành nếu biểu diễn
năm thì năm đầu tiên nên cách gốc tọa độ 1cm, khoảng cách các năm phải tương ứng
(khoảng cách 4 năm phải gấp 2 lần 2 năm, 8 năm phải gấp 4 lần 2 năm ). Trị số cuối cùng
trên trục tung và trục hoành cũng nên cách mũi tên 1cm.
- Biểu đồ thanh ngang thực ra vẫn là biểu đồ hình cột, có điều các cột ở đây nằm theo chiều
ngang. Trên biểu đồ thanh ngang, các yếu tố trên trục tung và trục hoành đối lập so với biểu
đồ hình cột. Tuỳ từng bài mà ta chọn biểu đồ cột hay thanh ngang để đảm bảo tính thẩm mĩ.
- Vẽ xong cần ghi tên biểu đồ, bảng chú giải.
- Một số điều cần chú ý khi vẽ:
+ Chọn kích thước biểu đồ (đặc biệt chú ý tới sự tương quan giữa chiều ngang và chiều cao
của các cột) sao cho phù hợp với khổ giấy và đảm bảo tính mĩ thuật.
+ Các cột chỉ khác nhau về chiều cao, còn bề ngang phải bằng nhau
(thông thường cột đơn 0,8cm , cột ghép 0,5- 0,8 cm, cột chồng 1,5 cm).
+ Có kí hiệu thể hiện trên các cột. Trên đỉnh cột nên ghi trị số.
4. Biểu đồ đường biểu diễn (đồ thị) .
a. Vai trò: Sử dụng để thể hiện tiến trình, động thái phát triển của một hiện tượng qua thời
gian. Biểu đồ đường giúp dễ nhận xét về sự thay đổi của các yếu tố trên một đường hay
nhiều đường qua các năm.
b. Dấu hiệu để lựa chọn biểu đồ đường:
- Khi đề bài yêu cầu: hãy vẽ biểu đồ đồ thị, hãy vẽ ba đường biểu diễn…
- Khi đề bài có một trong các cụm từ: tốc độ, gia tăng, tốc độ tăng trưởng, chỉ số tăng trưởng,
giá trị gia tăng, gia tăng tự nhiên của dân số…. thể hiện rõ qua nhiều năm.
c. Cách vẽ:
- Đường biểu diễn được vẽ trên hệ trục toạ độ vuông góc mà trục tung thể hiện các đại lượng
(chỉ ghi đơn vị của đại lượng trên đầu mũi tên), còn trục hoành thể hiện các năm.

- Khi đề bài yêu cầu cụ thể “Hãy vẽ biểu đồ miền”
- Khi đề bài xuất hiện một số các cụm từ: “thay đổi cơ cấu”, “chuyển dịch cơ cấu”…
- Khi đề bài chỉ có từ cơ cấu nhưng từ 4 năm trở lên.
Lưu ý: Không vẽ biểu đồ miền khi bảng số liệu không phải là theo các năm- Vì trục hoành
trong biểu đồ miền luôn biểu diễn năm.
c. Cách vẽ:
- Biểu đồ miền chính là một biến thể từ biểu đồ cột chồng, khi ta tưởng tượng các cột
chồng có bề rộng chỉ bằng sợi chỉ và ta nối các đoạn cột chồng với nhau.
- Biểu đồ là hình chữ nhật, trong đó:
+ Trục tung có trị số là % (nếu đề cho số liệu thô thì phải xử lí sang %) .
+ Trục hoành là các năm. Cần thể hiện khoảng cách năm sao cho hợp lí.
- Vẽ lần lượt theo từng chỉ tiêu chứ không phải lần lượt theo các năm. Cách xác định các
điểm vẽ tương tự như khi vẽ biểu đồ cột chồng.
- Vẽ đến đâu thì đánh kí hiệu hay kẻ vạch đến đó, đồng thời thiết lập bảng chú giải. Nên ghi
riêng bảng chú giải.
III. CÁCH NHẬN XÉT CÁC LOẠI BIỂU ĐỒ.
Sau khi vẽ xong biểu đồ, đề bài thường yêu cầu dựa vào bảng số liệu và biểu đồ, nhiều
khi chỉ dựa vào biểu đồ đã vẽ để nhận xét vấn đề. Việc nhận xét này cần đảm bảo hai phần:
- Nhận xét về các diễn biến và mối quan hệ của các số liệu.
- Giải thích nguyên nhân của các diễn biến hoặc mối quan hệ đó (Thường phải dựa vào kiến
thức đã học để giải thích).Thực chất, giải thích là làm rõ nhận xét và kiến thức để giải thích
chính là những kiến thức cơ bản về tự nhiên, về kinh tế- xã hội có liên quan đến đối tượng.
Lưu ý:
- Đối tượng học sinh giỏi, nhất là các em trong đội tuyển HSG tỉnh phải luôn nhớ: Nhận xét
luôn đi cùng với giải thích vấn đề, ngay cả khi đề bài không yêu cầu giải thích. Công việc
này có thể thực hiện theo chiều dọc hoặc theo chiều ngang.
+ Theo chiều dọc: Tức là nhận xét rồi giải thích luôn cho vấn đề vừa nhận xét, làm rõ hết đối
tượng này rồi mới đến đối tượng khác. Đối với các bài vẽ về cơ cấu thì nên lựa chọn cách
này, vừa đơn giản, lại rõ ràng và khoa học. Khi thực hiện cách làm theo chiều dọc như trên,
ta nên triệt để áp dụng theo công thức:

Kinh tế Nhà nước
Kinh tế tập thể
Kinh tế tư nhân
Kinh tế cá thể
Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài
Tổng cộng
38,4
8,0
8,3
31,6
13,7
100,0
8
1990 29412,3 21476,1 3305,7 4630,5
1995 33030,6 23534,8 3729,7 5766,1
2000 36701,8 25044,9 4445,4 7211,5
Hướng dẫn:
* Phân tích đề:
- Đề có từ cơ cấu trong 3 năm nên chọn biểu đồ tròn là thích hợp nhất (ngoài ra có thể vẽ
được biểu đồ cột chồng, biểu đồ ô vuông).
- Đề có bảng giá trị tuyệt đối với những tổng giá trị trong mỗi năm lớn, nhỏ khác nhau. Do
đó khi làm bài ta thực hiện đủ 4 bước như đã nêu.
* Bài làm:
a. vẽ biểu đồ.
*) Xử lí ra số liệu tương đối (%) và tính góc ở tâm (góc A= A x 3,6; đơn vị: độ) ta có bảng
sau:
Cơ cấu lao động đang hoạt động kinh tế phân theo ngành của nước ta qua một số năm.
(Đơn vị : %)
Năm Tổng số lao
động

+ Lao động trong ngành nông, lâm, ngư nghiệp tăng 3568,8 nghìn người
+ Lao động trong ngành công nghiệp- xây dựng tăng 1139,7 nghìn người
+ Lao động trong ngành dịch vụ tăng 2581 nghìn người.
- Về giá trị tương đối: Cơ cấu lao động của nước ta có xu hướng giảm tỉ lệ lao động trong
nông, lâm, ngư nghiệp (4,8%); tăng tỉ lệ lao động trong công nghiệp- xây dựng (0,9%) và
dịch vụ (3,9%), dịch vụ có mức tăng cao nhất. Đây là xu hướng tích cực, chứng tỏ nước ta
đang đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế đất nước, khiến lao động
trong nông nghiệp chuyển dần sang công nghiệp và dịch vụ.
- Mặc dù giảm về tỉ lệ, song lao động trong nông, lâm, ngư nghiệp vẫn chiếm tỉ lệ cao nhất.
Nguyên nhân là do lao động nước ta chủ yếu phân bố ở nông thôn và nhìn chung nước ta vẫn
đang là một nước nông nghiệp.
Chuyên đề Môn Địa Lí
9
(Chú ý: HS cũng có thể nhận xét theo chiều ngang với 4 ý lĩnh vực như ở bảng số liệu. Trong
mỗi ý đều có: đưa ra nhận đinh- số liệu minh chứng- giải thích)
Ví dụ 3:
a. Vẽ biểu đồ thể hiện tỉ trọng giá trị sản lượng công nghiệp và tỉ trọng giá trị sản lượng nông
nghiệp của các vùng trong tổng giá trị sản lượng công nghiệp và nông nghiệp của cả nước
năm 1992 theo bảng số liệu dưới đây:
Các vùng Giá trị sản lượng công
nghiệp
Giá trị sản lượng nông nghiệp
TDMNBB 8,8 12,6
ĐBSH 14,5 18,3
Các tỉnh duyên hải
MT
11,1 17,5
Tây Nguyên 0,9 4,2
Đông Nam Bộ 50,2 9,5
ĐBSCL 14,5 37,9

nhau.
- Về cơ cấu tỉ trọng giá trị công nghiệp:
Chuyên đề Môn Địa Lí
10
+ Có sự phân hóa giữa các vùng là do các vùng khác nhau về: Vị trí địa lí, tài nguyên thiên
nhiên, lực lượng lao động (nhất là lao động có chuyên môn kĩ thuật), cơ sở vật chất kĩ thuật
và cơ sở hạ tầng, chính sách phát triển, …).
+ ĐNB có giá trị sản lượng CN lớn nhất cả nước là do hội tụ đầy đủ nhất các điều kiện
thuận lợi trên. Còn các vùng khác (Tây Nguyên, TDMNBB…) hoạt động CN bị hạn chế vì
thiếu sự đồng bộ của các nhân tố trên, đặc biệt cơ sở hạ tầng- giao thông chưa phát triển,
trình độ lao động chưa cao, thiếu lao động có chuyên môn kĩ thuật.
- Về cơ cấu tỉ trọng giá trị nông nghiệp:
+ Có sự phân hóa giữa các vùng là do các vùng khác nhau về: điều kiện tự nhiên, tài nguyên
thiên nhiên, dân cư và lao động nông thôn, ứng dụng KHKT, chính sách phát triển nông
nghiệp, …
+ ĐBSCL có giá trị sản lượng NN lớn nhất cả nước, rồi đến ĐBSH- là do hội tụ đầy đủ nhất
các điều kiện thuận lợi trên. Còn các vùng khác, nhất là Tây Nguyên hoạt động NN bị hạn
chế vì thiếu sự đồng bộ của các nhân tố này.
2. Bài tập về biểu đồ hai cặp nửa đường tròn.
Ví dụ 1: Cho bảng số liệu dưới đây về giá trị xuất khẩu, nhập khẩu phân theo thị trường
các châu lục. Hãy vẽ biểu đồ nửa đường tròn thể hiện cán cân xuất nhập khẩu của ngành
ngoại thương nước ta trong các năm 1995, 2001. Từ bảng số liệu và biểu đồ hãy nhận xét
và rút ra những kết luận cần thiết.( Đơn vị Triệu R - USD )
Thị trường Năm 1995 Năm 1997
XK NK XK NK
Tổng số 698,
5
1857,
4
9185,

= 1cm; R
NK1985
= 1.
Chuyên đề Môn Địa Lí
11
cm6,16,25,698:4,1857 ==
R
XK1997
= 1. ; R
NK1997
= 1.
b)Vẽ biểu đồ:
2- Nhận xét.
a- Tổng kim ngạch ngoại thương tăng rất nhanh sau 12 năm. Tổng kim ngạch đã tăng từ
255,9 Triệu R-USD lên 20777,3 triệu R-USD (8,13 lần). Giá trị xuất khẩu và nhập khẩu
đều tăng.
b- Cán cân ngoại thương Trong đó xuất khẩu tăng 13,1 lần; nhập khẩu tăng 6,2 lần. Kết quả
là cán cân ngoại thương có giá trị nhập siêu giảm dần. Năm 1985 GTXK chiếm
37,6%GTNK, tới năm 1997 đã là 79,2% GTNK.
c- Sự thay đổi thị trường.
Năm 1985. Thị trường Châu Á rất nhỏ, chỉ chiếm 20,8% GTXK và 11,8% GTNK.Thị
trường châu Âu rất lớn chiếm tới 60,3%GTXK và 78,0% GTNK. Thị trường Châu Âu lúc
này đều thuộc các nước Liên Xô và Đông Âu.Thị trường khác còn rất hạn chế, chưa có các
thị trường Châu Phi.
Năm 1997.Thị trường Châu Á rất lớn chiếm 65,5,8% GTXK và 78,4% GTNK.Thị
trường châu Âu giảm chỉ còn 24,0%GTXK và 14,9% GTNK. Thị trường Châu Âu lúc này
đều thuộc các nước Tây Âu,thị trường khác tăng rất mạnh, xuất hiện các thị trường Châu Phi,
các tổ chức quốc tế, các tổ chức phi chính phủ cũng tăng mạnh.
d) Có kết quả đó là do
Ví dụ 2: Cho bảng số liệu dưới đây về tình hình phát triển ngoại thương nước ta các năm

Tính tổng kim ngạch ngoại thương của từng năm (đơn vị Triệu USD),
Tính cán cân xuất khẩu/ nhập khẩu của năm 1991 và 1995.
Chuyên đề Môn Địa Lí
12
cm6,35,135,698:0,9185 ==
cm1,46,165,698:3,11592 ==
cm22,161,29,5448:4,8155.1 ==
cm66,176,29,5448:0,15027.1 ==
cm72,196,29,5448:0,16122.1 ==
Kết quả như bảng sau: (Đơn vị %).
Hàng hoá 1995 2001
Giá trị hàng xuất khẩu:
Hàng công nghiệp nặng và khoáng sản
Hàng Công nghiệp nhẹ và TTCN
Hàng nông- lâm- thuỷ, hải sản và hàng khác
100
25,3
28,4
46,3
100
30,6
35,9
33,5
Giá trị hàng nhập khẩu:
Tư liệu sản xuất
Hàng tiêu dùng
100
84,8
15,2
100

xuất khẩu, so với 1995 đã giảm đi nhiều, năm 1995 loại hàng này chiếm tới 46,3%.
Tỉ trọng các hàng hoá công nghiệp ( nặng, nhẹ và TTCN) tăng khá, từ 53,7% năm
1995 đã tăng lên 66,5% năm 2001. Trong đó hàng công nghiệp nhẹ và TTCN tăng mạnh
nhất từ 28,4% tăng lên 35,9 %.
d- Cơ cấu sản phẩm nhập khẩu.
Tư liệu sản xuất vẫn là hàng nhập khẩu lớn nhất hiện nay.
Năm 1995 chiếm tới 84,8% tổng GTNK, tới 2001 đã chiếm tới 94,7%.
Hàng tiêu dùng giảm dần tỉ trọng từ 15,2% xuống còn 5,3%. Lí do
Chuyên đề Môn Địa Lí
13
3. Bài tập về biểu đồ cột.
Ví dụ 1:
Căn cứ vào bảng số liệu dưới đây , hãy vẽ biểu đồ cột thể hiện cơ cấu giá trị sản xuất của
ngành chăn nuôi (%).
Năm Tổng số Gia súc Gia cầm
Sản phẩm
trứng, sữa
Phụ phẩm
chăn nuôi
1990 100,0 63,9 19,3 12,9 3,9
2002 100,0 62,8 17,5 17,3 2,4
Phân tích: Bài tập yêu cầu vẽ biểu đồ cột, bảng số liệu lại có thêm cột tổng số nên ta phải vẽ
biểu đồ cột chồng. (Nếu đề bài yêu cầu chọn biểu đồ thích hợp nhất thì vẽ biểu đồ tròn).
Ví dụ 2: Dựa vào bảng số liệu về “Tỉ lệ diện tích che phủ rừng” của nước ta dưới đây, hãy
vẽ biểu đồ sự thay đổi tỉ lệ che phủ rừng của nước ta giai đoạn 1943-1995.
Năm 1943 1975 1985 1987 1995
Tỉ lệ che phủ rừng 40,7 28,6 23,6 22,0 27,7
Phân tích: Đề bài yêu cầu là vẽ biểu đồ thể hiện sự thay đổi tỉ lệ che phủ rừng và căn cứ
vào bảng số liệu thấy mỗi năm một tỉ lệ. Do đó vẽ biểu đồ cột rời là thích hợp nhất.
Chuyên đề Môn Địa Lí

Chuyên đề Môn Địa Lí
Vùng kinh tế Lực lượng lao động
(nghìn người)
Trung du và miền núi Bắc
Bộ
6.433
Đồng bằng Sông Hồng 7.383
Bắc Trung Bộ 4.664
Duyên hải Nam Trung Bộ 3.805
Tây Nguyên 1.442
Đông Nam Bộ 4.391
Đồng bằng Sông Cửu Long 7.748
16
Nghìn
người
Vùng
Biểu đồ lực lượng lao động của các vùng kinh tế nước ta năm 1996
Hãy vẽ biểu đồ thể hiện chỉ số tăng trưởng đàn gia súc,gia cầm qua các năm trên.
Phân tích: Đề bài yêu cầu vẽ biểu đồ thể hiện chỉ số tăng trưởng đàn gia súc, gia cầm. Căn
cứ vào bảng số liệu và yêu cầu của đề bài thì ta tiến hành vẽ biểu đồ đường.
100
50

Ví dụ 2: Dựa vào bảng số liệu dưới đây, hãy vẽ biểu đồ thể hiện tốc độ tăng dân số, sản
lượng lượng lương thực và bình quân lương thực theo đầu người ở Đồng bằng sông Hồng.
Chuyên đề Môn Địa Lí
Năm
Trâu
(nghìn
con)

theo đầu người
100,0 113,8 121,8 121,2
17
Biểu đồ thể hiện chỉ số tăng trưởng đàn gia súc,gia cầm của nước ta trong giai đoạn 1990 – 2002.
%
0
150
1990
150
250

200
1995 2000 2002
Tiêu chí
Năm
Phân tích: Căn cứ vào bảng số liệu và thấy đề bài có từ “tốc độ” nên ta vẽ biểu đồ đường
biểu diễn. Vẽ 3 đường biểu diễn đều xuất phát từ 100%, tuơng tự như VD1.
Ví dụ 3: (Đề thi HSG Tỉnh VP năm học 2011-2012).
Dựa vào bảng số liệu:
Diện tích, sản lượng và năng suất lúa của nước ta giai đoạn 1980- 2005.
Năm 1980 1990 1995 2000 2005
Diện tích (triệu ha) 5,6 6,0 6,8 7,6 7,3
Sản lượng (triệu tấn) 11,6 19,2 25,0 32,5 36,0
Năng suất (tạ/ha) 20,7 32,0 36,8 42,8 49,0
a. Vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện tốc độ tăng trưởng diện tích, sản lượng và năng suất lúa
của nước ta giai đoạn 1980- 2005.
b. Qua biểu đồ đã vẽ rút ra nhận xét và giải thích.
Hướng dẫn:
a. Thực hiện 2 bước:
- Tính tốc độ tăng trưởng (theo công thức đã học).

Chuyên đề Môn Địa Lí
18
* Dân số: Tăng nhanh và liên tục, nhất là ở giai đoạn 1990- 2000 (số liệu)
Nguyên nhân: Do nước ta có dân số đông, tỉ lệ gia tăng vẫn cao, cơ cấu dân số trẻ, nữ nhiều
hơn nam, hàng năm số phụ nữ bước vào độ tuổi sinh đẻ chiếm tỉ lệ lớn. Những năm gần đây
do tích cực thực hiện CSDSKHHGĐ, tỉ lệ GTTN đã giảm ngang với mức TB của thế giới
(1,3%), đây vẫn là con số dương, số dân nước ta lại đông nên tổng số dân vẫn tăng liên tục
qua các năm.
* Sản lượng lúa: Xu hướng tăng nhanh (số liệu).
Nguyên nhân: Do tăng diện tích, tăng năng suất, tăng vụ…, chủ yếu là do năng suất tăng
mạnh nhờ áp dụng tiến bộ KHKT, nâng cao trình độ thâm canh.
* Mối quan hệ giữa dân số và sản lượng lúa:
- Tích cực: Dân số đông, tăng nhanh khiến lực lượng lao động dồi dào, đáp ứng cho việc
trồng lúa theo lối cổ truyền vốn cần nhiều lao động. Đây cũng là một nguyên nhân có thể
giúp tăng tổng sản lượng lúa, nhưng chỉ là nguyên nhân thứ yếu.
- Tiêu cực:
+ Dân đông gây áp lực cho vấn đề đất ở, khiến diện tích đất trồng lúa bị thu hẹp để chuyển
một phần sang đất thổ cư, là một nguyên nhân làm giảm tổng sản lượng lúa.
+ Dân đông khiến sản lượng lúa bình quân theo đầu người bị giảm sút, khiến vấn đề an ninh
lương thực lại bị đặt ra. Do đó cần có biện pháp giảm nhanh tỉ lệ GTTN.
Ví dụ 5: (Đề thi HSG huyện SL- Năm học 2012- 2013- có chỉnh sửa yêu cầu: Hãy vẽ biểu
đồ đường thể hiện năng suất và sản lượng lúa…).
Hướng dẫn:
Vẽ biểu đồ với 2 trục tung (mỗi trục thể hiện một đại lượng, đơn vị giữ nguyên), một trục
hoành (thể hiện năm).
Ví dụ 6: Cho bảng số liệu sau:
Tốc độ tăng trưởng kinh tế phân theo ngành kinh tế của nước ta giai đoạn 1995- 2005 (%).
Năm Nông, lâm, ngư nghiệp Công nghiệp- xây dựng Dịch vụ
1995 4,8 13,6 9,8
1996 4,4 14,5 8,8

+ Dịch vụ
- Trong 2 năm 1998-1999, hầu hết tất cả các ngành đều giảm mạnh về TĐTT do chịu ảnh
hưởng của cuộc khủng hoảng kinh tế- tài chính khu vực Đông Nam Á.
5. Bài tập về biểu đồ kết hợp.
Ví dụ 1: Vẽ biểu đồ kết hợp cột và đường thể hiện diễn biến diện tích và sản lượng cà phê
giai đoạn 1980-1997 theo bảng số liệu sau:
Năm 1980 1985 1990 1995 1997
Diện tích (nghìn ha) 22,5 44,7 119,3 186,4 270,0
Sản lượng (nghìn
tấn)
8,4 12,3 92,0 218,0 400,0
Hướng dẫn:
Vẽ biểu đồ với 2 trục tung (một trục ghi nghìn ha, một trục ghi nghìn tấn) và 1 trục hoành
(ghi năm). Chọn năm đầu và năm cuối trùng với 2 gốc tọa độ thì biểu đồ sẽ đẹp hơn.
Ví dụ 2: (Đề thi HSG huyện Sông Lô- Năm học 2012- 2013).
Ví dụ 3: ( BT 34 – Sách 58 BT vẽ biểu đồ).
Vẽ biểu đồ và nhận xét diện tích và sản lượng cây lạc nước ta trong thời gian từ 1985 đến
2001. Từ biểu đồ đã vẽ và bảng số liệu hãy nhận xét sự phát triển của cây lạc trong thời
gian nói trên.
Năm Nghìn
ha
Nghìn tấn Năm Nghìn ha Nghìn tấn
1980 106,0 95,0 1995 259,9 334,5
1983 142,0 126,6 1998 269,4 386,0
1985 213,0 202,0 1999 247,6 318,1
1988 224,0 213,0 2000 244,9 355,5
1990 204,0 259,0 2001
*
241,4 352,5
Lựa chọn cách vẽ biểu đồ.

trên 10 tạ/ha.
Nguyên nhân
6. Bài tập về biểu đồ miền.
Ví dụ 1:
Cho bảng số liệu sau đây. Hãy vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu GDP nước ta thời kì 1991 – 2002
Cơ cấu GDP của nước ta thời kì 1991 – 2002 (%).
Phân tích: Trong bài này ta thấy có từ cơ cấu nhưng được thể hiện qua nhiều năm nên các
em phải vẽ biểu đồ miền.
Chuyên đề Môn Địa Lí
1991 1993 1995 1997 1999 2001 2002
Tổng số 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
Nông-lâm-
ngư nghiệp
40,5 29,9 27,2 25,8 25,4 23,3 23,0
Công
nghiệp-xây
dựng
23,8 28,9 28,8 32,1 34,5 38,1 38,5
Dịch vụ 35,7 41,2 44,0 42,1 40,1 38,6 38,5
21
Ví dụ 2: ( Đề thi HSG Tỉnh VP- Năm học 2010- 2011).
Cho bảng số liệu sau:
Cơ cấu GDP của nước ta giai đoạn 1993- 2005.(Đơn vị: %).
Năm 1993 1995 1997 1999 2003 2005
Nông, lâm, ngư nghiệp 29,9 27,2 25,8 25,4 23,3 21,5
Công nghiệp- XD 28,9 28,8 32,1 34,5 38,1 39,5
Dịch vụ 41,2 44,4 42,1 40,1 38,6 39,0
a. Hãy vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu GDP của nước ta giai đoạn
1993- 2005.
b. Qua biểu đồ rút ra nhận xét và giải thích.

* Về cơ cấu diện tích:
- Cây CN HN có xu hướng giảm nhưng còn biến động (giảm bao nhiêu %? Gấp mấy lần?
Thời kỳ nào tăng? tăng bao nhiêu %?).
- Cây CN lâu năm tăng nhưng còn biến động (số liệu).
- Nguyên nhân: Do chính sách ưu tiên phát triển những cây CN có giá trị cao hướng về xuất
khẩu. Đó là những cây CN lâu năm như: cà phê, cao su, chè, hồ tiêu, điều
* Nhìn chung: Trong 10 năm đầu (1975-1985), cây CN hàng năm chiếm ưu thế về diện tích,
nhưng từ năm 1989 trở đi thì cây CN lâu năm lại chiếm ưu thế.
(Trên đây là cách nhận xét theo chiều dọc. HS cũng có thể chọn cách nhận xét theo
chiều ngang, tức nhận xét từng loại cây về 2 khía cạnh, sau đó giải thích).
Ví dụ 4: (Đề thi HSG Tỉnh Nghệ An- Năm học 2011- 2012).
Cho bảng số liệu sau:
Cơ cấu giá trị xuất khẩu hàng hoá phân theo nhóm hàng của nước ta (Đơn vị: %).
Năm 1995 2000 2002 2006
Hàng CN nặng và khoáng sản (1) 25,3 37,2 31,8 36,2
Hàng CN nhẹ và tiểu thủ CN (2) 28,5 33,8 40,6 41,2
Hàng nông, lâm, thuỷ sản (3) 46,2 29,0 27,6 22,6
a. Vẽ biểu đồ miền thể hiện sự thay đổi cơ cấu giá trị xuất khẩu hàng hoá phân theo nhóm
hàng của nước ta thời kỳ1995- 2006 và nêu nhận xét.
b. Tại sao nước ta buôn bán nhiều nhất với thị trường châu Á- Thái Bình Dương?
Hướng dẫn:
a. Nhận xét:
- Trong 3 nhóm hàng, lúc đầu (năm 1995) nhóm (3) chiếm tỉ lệ cao nhất, nhưng về sau (năm
2006) nhóm hàng này lại thấp nhất. Nhóm (2) đứng vị trí đầu, sau đó là nhóm(1).
- Xu hướng: Tăng nhóm (1) và (2), giảm nhóm (3). Trong đó:
+ (2) tăng liên tục với tốc độ nhanh nhất, chiếm tỉ lệ lớn nhất (số liệu).
+ (1) cũng tăng nhanh song còn biến động, thời kỳ 2000- 2002 giảm (số liệu).
+ (3) giảm mạnh và giảm liên tục (số liệu).
- Nguyên nhân: VN gia nhập ASEAN năm 1995. Trước đó nước ta là một nước thuần nông,
(3)là thế mạnh nên ta xuất khẩu nhiều. CN còn rất nhỏ bé và lạc hậu nên (1) chiếm tỉ lệ nhỏ

được củng cố thong qua phần nhận xét và giải thích, giúp các em hiểu sâu, nhớ lâu kiến thức.
Môn Địa lí nhờ vậy mà được các em ngày càng yêu thích.
Đề tài nhỏ này chắc chắn vẫn còn nhiều hạn chế, thiếu sót. Rất mong nhận được sự
đóng góp, trao đổi cởi mở và chân thành của tất cả các quý thầy cô để chúng ta cùng chỉnh
sửa, bổ sung, tạo nên một tài liệu tham khảo bổ ích trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi,
góp phần đưa nền giáo dục Sông Lô tiến nhanh và vững chắc.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Ngày 05 tháng 01 năm 2014
Người viết:
Chuyên đề Môn Địa Lí
24
Lương Thị Hương
Chuyên đề Môn Địa Lí
25