Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong các khâu dạy học
và các hình thức dạy học địa lý kinh tế - xã hội ở Trung tâm GDTX
A. ĐẶT VẤN ĐỀ
“Thống kê học là khoa học nghiên cứu mặt số lượng của hiện tượng những
quy luật của đời sống kinh tế – xã hội trong mối quan hệ mật thiết với chất
lượng, trong những điều kiện, địa điểm và thời gian nhất định”. Gần đây
người ta còn quan niệm thống kê học là một khoa học nghiên cứu và cung
cấp những thông tin về mặt số liệu để phục vụ cho việc phát triển kinh tế – xã
hội cũng như quản lý đất nước.
Từ cách hiểu trên, chúng ta có thể coi những số liệu về tình hình sản
xuất, về sản phẩm, sản lượng, tài nguyên, dân cư, tình hình phát triển nông –
công nghiệp v.v là những số liệu thống kê.
Những số liệu thống kê không chỉ đơn thuần biểu hiện mặt lượng mà
chúng còn có mối quan hệ mật thiết với mặt chất của những hiện tượng kinh
tế- xã hội. Thông qua việc phân tích và từ những mối liên hệ của các số liệu
thống kê, chúng ta có thể biết được bản chất, các đặc điểm của các hiện tượng
và quy luật kinh tế – xã hội.
Ví dụ: Khi phân tích mối quan hệ và sự phát triển của từng ngành kinh
tế cụ thể, người ta có thể dựa trên số liệu thông kê rút ra được những kết luận
cơ bản về đặc trưng kinh tế của một nước hoặc một khu vực v.v diễn ra
trong một khoảng thời gian nhất định.
Từ những lý giải trên, ta có thể thấy rằng việc nghiên cứu các số liệu
thống kê trong Địa lý kinh tế – xã hội là hết sức cần thiết và có ý nghĩa đặc
biệt. Vì vậy chúng ta cần phải sử dụng các số liệu một cách hợp lý trong việc
dạy học địa lý kinh tế – xã hội ở trường Phổ thông trung học cũng như Trung
tâm giáo dục thường xuyên để rèn luyện cho học sinh biết phương pháp phân
tích, tìm ra được những kết luận đúng đắn và khoa học.
Do ý nghĩa của vấn đề, trước những yêu cầu đổi mới, phương pháp dạy
học sao cho phù hợp với yêu cầu của xã hội, của bộ môn Địa lý kinh tế – xã
hội và xu thế tiến bộ của khoa học kỹ thuật. Tôi mạnh dạn viết sáng kiến kinh
nghiệm về “ Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong các khâu dạy học

giáo viên chưa biết đầy đủ phải làm gì với các số liệu đó và phải sử dụng
chúng ra sao?”
Đối chiếu với thực tế giảng dạy địa lý kinh tế - xã hội ở trường phổ
thông trung học và Trung tâm giáo dục thường xuyên hiện nay, ý kiến trên
vẫn còn giá trị; việc sử dụng số liệu thống kê và phương pháp giảng dạy với
TG: Nguyễn Thị Thi – TT GDTX Hậu Lộc
2
Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong các khâu dạy học
và các hình thức dạy học địa lý kinh tế - xã hội ở Trung tâm GDTX
số liệu thống kê của đa phần giáo viên địa lý còn chưa được tốt. Nguyên nhân
chính có lẽ một phần là do họ chưa nắm được cơ sở lý luận, các nội dung và
hình thức cơ bản của việc sử dụng số liệu thống kê trong việc dạy học bộ môn
cũng như khả năng ứng dụng nó vào việc giúp cho học sinh nắm vững các
kiến thức cơ bản, phát triển tư duy và rèn luyện kĩ năng về địa lý kinh tế – xã
hội. Đây cũng là một nguyên nhân dẫn đến sự giảm sút hứng thú và chất
lượng của việc dạy học bộ môn này.
Về phía học sinh, việc sử dụng số liệu thống kê trong quá trình học tập
và làm bài địa lý còn hạn chế. Các em chưa xác định được ý nghĩa và vai trò
quan trọng của các số liệu, vì vậy chưa biết chọn lọc và phân tích các số liệu
thống kê mà thường mô tả và liệt kê các số liệu có sẵn hoặc số liệu thiếu
chính xác, thiếu cập nhật. Đặc biệt đối với đối tượng học sinh Trung tâm giáo
dục thường xuyên chủ yếu là những học sinh có hoàn cảnh khó khăn, chất
lượng đầu vào thấp về mọi mặt, ý thức và động cơ học tập mờ nhạt, khả năng
tiếp thu và lĩnh hội kiến thức hạn chế. Điều này cũng là một nguyên nhân làm
giảm chất lượng và kết quả học tập của học sinh trong quá trình tham gia học
tập các môn văn hóa nói chung và môn địa lý nói riêng.
III. Giải pháp và tổ chức thực hiện:
Một trong những nhiệm vụ cơ bản của bộ môn địa lý kinh tế – xã hội ở
trường Phổ thông trung học cũng như Trung tâm giáo dục thường xuyên là
cung cấp cho học sinh một khối lượng tri thức về địa lý kinh tế – xã hội đại

việc phân tích so sánh tiếp theo sẽ dẫn đến những kết luận sai lầm, không
phản ánh được bản chất của các hiện tượng kinh tế xã hội.
- Các số liệu được lựa chọn phải đúng với trọng tâm của nội dung kiến
thức, nội dung của từng vấn đề, có như vậy thì số liệu được sử dụng mới có
giá trị, mới giải quyết được mục đích giảng dạy. Ví dụ khi đưa ra số liệu cơ
cấu lao động, bắt buộc phải sử dụng số liệu tỉ lệ phần trăm lao động của từng
ngành trong nền kinh tế.
- Cuối cùng số liệu phải đạt được độ tin cậy điều đó có nghĩa là: tài liệu
phải chân thực, phản ánh đúng hiện trạng diễn biến của các sự vật, hiện tượng
địa lý kinh tế – xã hội đang diễn ra.
b) Dự kiến trước các phương tiện dạy học có số liệu thống kê ( biểu, bảng,
băng video, )
Để chủ động khi sử dụng số liệu và các hình thức trực quan của số liệu,
giáo viên cần vẽ trước các bảng số liệu và biểu đồ mà giáo viên có ý định sử
dụng trong khi trình bày nội dung bài hoặc hướng dẫn học sinh khai thác
chúng để tìm ra kiến thức. Việc chuẩn bị trên sẽ đảm bảo tính khoa học của
TG: Nguyễn Thị Thi – TT GDTX Hậu Lộc
4
Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong các khâu dạy học
và các hình thức dạy học địa lý kinh tế - xã hội ở Trung tâm GDTX
các số liệu, tránh được những sai sót và quan trọng hơn là thông qua sự lựa
chọn của giáo viên, các bảng, biểu đồ được dùng sẽ giải quyết đúng các trọng
tâm cần nêu ra.
Với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật hiện nay, người ta xây dựng một
số băng video và chương trình trên máy vi tính phục vụ cho nội dung dạy học
địa lý kinh tế – xã hội. Trong các băng hình có sự kết hợp giữa số liệu bản đồ
và các hình ảnh tạo một mối liên hệ khi trình bày nội dung kiến thức của một
bài, một vấn đề trong chương trình. Nếu giáo viên sử dụng các phương tiện
trên cần chú ý đến các bảng số liệu, biểu đồ khi phân tích, so sánh và tìm mối
liên hệ giữa chúng để rút ra những kết luận. Một ưu điểm của băng video và

Trong một bài giảng giáo viên có thể sử dụmg các số liệu dưới nhiều
hình thức. Có những số liệu giáo viên chỉ dùng để minh họa. Ví dụ: khi trình
bày vấn đề đô thị hóa hiện nay trên thế giới (lớp 10), giáo viên có thể đưa ra
một loạt các con sốvề dân số các thành phố lớn trên thế giới để chứng minh
cho hiện tượng dân số thành thị ngày càng tăng (đầu thế kỷ 19 là 9%, 1950 là
29%, 1984 là 41%, cuối thế kỷ 20 là 50 % dân số thế giới). Như vậy các số
liệu này không cần phải ghi và không yêu cầu học sinh phải ghi nhớ. Với
những số liệu giáo viên cần khắc sâu để học sinh hiểu rõ hiện tượng nghiên
cứu, thì giáo viên có thể sử dụng phương pháp diễn dịch phần mở rộng khái
niệm theo sơ đồ:
Số liệu cơ bản Số liệu nêu mối quan hệ với
các số liệu cơ bản
Số liệu để so sánh các
chỉ tiêu
Ví dụ: khi phân tích về cơ cấu lao động trong dân số Trung Quốc, có thể sử
dụng các số liệu sau:
+ Số liệu cơ bản: 80% dân số Trug Quốc hoạt động trong ngành nông
nghiệp
+ Số liệu quan hệ: chiếm 37% tỉ lệ thu nhập quốc dân
c) Việc sử dụng số liệu thống kê kết hợp với các phương pháp giảng dạy:
Có những số liệu cần phải kết hợp với phương pháp đàm thoại, gợi mở.
Cùng với các số liệu đưa ra, giáo viên nêu một số câu hỏi để học sinh tự suy
nghĩ giải pháp, từ đó đi sâu vào bản chất của vấn đề.
Ví dụ: muốn cho học sinh phân tích và nhận thức bảng “cơ cấu lao
động Trung Quốc” trong bài Địa lý kinh tế xã hội Trung Quốc (SGK 11), giáo
viên có thể đặt một số câu hỏi sau:
TG: Nguyễn Thị Thi – TT GDTX Hậu Lộc
6
Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong các khâu dạy học
và các hình thức dạy học địa lý kinh tế - xã hội ở Trung tâm GDTX

TG: Nguyễn Thị Thi – TT GDTX Hậu Lộc
7
Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong các khâu dạy học
và các hình thức dạy học địa lý kinh tế - xã hội ở Trung tâm GDTX
viên đã sử dụng các băng hình để dạy một bài, một chương hoặc dạy theo
từng vấn đề. Cách khai thác số liệu trong băng video có thể tiến hành như sau:
+ Giáo viên giảng bài trước, học sinh xem băng sau, khi đến những
đoạn có số liệu, giáo viên dừng lại để phân tích, lí giải nhằm khắc sâu những
số liệu có quan hệ với nội dung của bài hoặc những quy trình thể hiện biểu đồ
để rèn luyện kỹ năng.
+ Giáo viên giảng bài từng đoạn, sau đó cho học sinh xem băng có số
liệu của phần giảng, tạo cho học sinh nhận thức, suy nghĩ tới nội dung sẽ
giảng tiếp theo. Học sinh có thể ghi những số liệu mới ở băng mà sách giáo
khoa không có nhằm bổ sung số liệu vào nội dung bài học, giúp cho học sinh
nhận thức đúng các hiện tượng, sự kiện địa lí kinh tế xã hội đang diễn ra mà
sách giáo khoa chưa thay đổi kịp. Trong trường hợp này số liệu trong băng
hình là một tài liệu tham khảo, nhằm mở rộng kiến thức.
+ Giáo viên cho học sinh xem toàn bộ băng hình mà không giảng bài,
chỉ hướng dẫn học sinh ghi chép lại các số liệu, bảng số và có thể cả biểu đồ
để tìm mối liên hệ giữa các loại số liệu trên với bản đồ và các hình ảnh động.
Học sinh dựa vào những tư liệu trên tự xây dựng lại nội dung bài. Để thực
hiện những hình thức trên, người giáo viên cần phải có sự chuẩn bị chu đáo,
cẩn thận, dự kiến những tình huống sư phạm có thể xảy ra.
- Đối với chương trình trên máy vi tính. Trước hết, với những khả năng
ưu việt của máy vi tính, đặc biệt là đồ họa và cơ sở dữ liệu thống kê, chúng ta
có thể truyền đạt cho học sinh những kiến thức bằng nhiều hình thức phong
phú. Giáo viên có thể sử dụng chương trình trên máy vi tính với các hình thức
sau:
+ Nội dung trên máy là nội dung hỗ trợ cho giáo viên trình bày bài
giảng. Khi đó với khả năng đồ của máy vi tính các hình ảnh (bản đồ, lược đồ,

hiện tượng
- Nêu những kiến thức lý thuyết và hành động có liên quan đến bài tập và
bài thực hành (số liệu có mấy loại? Ưu nhược điểm của từng loại?). Tìm
những mối liên hệ của các số liệu trong các bảng như thế nào? Trình tự sử
dụng các bảng số liệu ra sao?
- Thực hiện mẫu và trình tự các công việc làm (có thể giáo viên tự làm hoặc
do học sinh làm với sự gợi ý hướng dẫn của giáo viên). Ví dụ: Đầu tiên cần
nhận xét gì? Sau đó tiếp tục làm những gì cho đền khi hoàn thành, (chú ý cần
chọn lọc những mẫu điển hình).
TG: Nguyễn Thị Thi – TT GDTX Hậu Lộc
9
Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong các khâu dạy học
và các hình thức dạy học địa lý kinh tế - xã hội ở Trung tâm GDTX
- Học sinh nhắc lại cách làm và ghi quy trình vào vở. Tiếp tục cho học sinh
thực hiện một bài tập, thực hành theo mẫu đã biết và trình tự đã ghi.
- Thầy kiểm tra (bổ sung – sửa chữa) đánh giá kết quả của học sinh.
b) Các dạng bài tập:
Trong khâu bài tập và hướng dẫn thực hành về số liệu thống kê, giáo viên
cần hướng vào các vấn đề sau:
* Đưa những số liệu thống kê vào bảng nhằm tìm mối liên hệ giữa các số
liệu giúp cho việc phân tích chúng theo nội dung từng vấn đề, thể hiện
trong các cột, các hàng số của bảng. Để thực hiện được nội dung này,
phải hướng dẫn học sinh biết cách cấu tạo bảng và tiến trình sử dụng
bảng số liệu, cụ thể như sau:
- Cấu tạo bảng số liệu thống kê: về hình thức bất kỳ một bảng thống kê
nào cũng đều có yếu tố cấu thành sau đây: tiêu đề (nhan đề, tên bảng) phản
ánh nội dung và ý nghĩa các chỉ tiêu của bảng. Thường có 3 loại tiêu đề: tiêu
đề chung tức là tên gọi chung của bảng thống kê ( nên có tên đơn giản, ngắn
gọn và có thể phản ánh rõ ràng nội dung của bảng). Ví dụ: ngoại thương Nhật
Bản; sản lượng một số loại cây trồng chủ yếu; dân số và lao động

+ Đọc tên bảng số liệu và xác định xem mục đích của bảng nhằm giải
quyết nội dung gì, vấn đề gì của bài, của chương?
+ Đọc đề mục cột dọc, hàng ngang.
+ Giải thích các số liệu trong bảng ( theo đơn vị nào? vào năm nào?)
+ Đưa ra nhận xét về hiện tượng được biểu thị qua số liệu.
+ Dự kiến việc sử dụng các số liệu vào nội dung nào, phần nào của bài?
phương pháp tiến hành (phân tích từng số liệu, liên hệ các số liệu )
+ Hướng dẫn về kĩ năng (khai thác bảng)
+ Nếu có thể ra những bài tập về lập và phân tích các bảng tương tự.
Trên đây là quá trình khái quát, giáo viên tùy từng nội dung cụ thể có
thể thu gọn, song ở trường hợp nào cũng phải đảm bảo tính nhất quán về nội
dung.
* Hướng dẫn học sinh khai thác các số liệu thống kê trên bản đồ:
- Các mức độ khai thác các số liệu thống kê trên bản đồ.
TG: Nguyễn Thị Thi – TT GDTX Hậu Lộc
11
Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong các khâu dạy học
và các hình thức dạy học địa lý kinh tế - xã hội ở Trung tâm GDTX
Để khai thác được các dạng số liệu thống kê trên bản đồ, trước tiên giáo
viên phải hướng dẫn học sinh hiểu ý nghĩa và cả những kĩ năng ban đầu khai
thác chúng như xác định hệ thống kinh – vĩ tuyến, độ cao các ngọn núi có
biểu tượng về các dạng kí hiệu và ước hiệu biểu hiện mặc số lượng trên các
loại bản đồ: bản đồ – biểu đồ, bản đồ chấm điểm, bản đồ kí hiệu
Việc thứ hai là phải rèn luyện cho học sinh đọc được các dạng số liệu
trên bản đồ. Đọc các số liệu trên bản đồ có các mức độ khác nhau:
+ Mức sơ đẳng là đọc các số liệu đã ghi rõ ràng trên bản đồ (hệ thống
kinh- vĩ tuyến, các đỉnh núi, các cực Đông-Tây-Nam-Bắc của một vùng, một
quốc gia)
+ Mức thứ hai đòi hỏi học sinh phải hiểu các số liệu dựa vào những
hiểu biết về bản đồ và kết hợp với các kiến thức tự nhiên, kinh tế – xã hội. Ví

+ Phương pháp thể hiện các hiện tượng địa lý trên bản đồ dựa trên số
liệu thống kê.
+ Tìm hiểu đặc tính số lượng và đặc tính chất lượng của đối tượng
được thể hiện.
+ Tìm hiểu nội dung, quy mô và cường độ cụ thể của đối tượng.
+ Sự phân bố của đối tượng.
Xác định ý nghĩa của các số liệu được thể hiện đối với việc nhận thức,
lĩnh hội kiến thức và rèn luyện kĩ năng.
* Hướng dẫn sử dụng số liệu thống kê để viết báo cáo về một vấn đề địa
lý kinh tế xã hội.
Đây là một hình thức rèn luyện kĩ năng thông qua các bài tập, bài thực
hành hoàn toàn mới mẻ. Có thể nói đây là kĩ năng có tính tổng hợp và phức
tạp nhất mà giáo viên cần phải hình thành và rèn luyện cho học sinh. Để giúp
cho học sinh thực hiện được việc trên giáo viên phải chỉ cho học sinh thấy rõ
các giai đoạn chủ yếu sau:
- Thu thập số liệu và các thông tin có liên quan đến vấn đề cần viết
hoặc báo cáo. Trước tiên là học sinh phải thu thập và khai thác các nguồn
thông tin khác nhau từ các bài khác của sách giáo khoa, từ bản đồ, biểu đồ,
lược đồ, bảng số liệu đã cho và các số liệu có liên quan trong các sách báo, tài
liệu tham khảo. Sau đó học sinh tiến hành sơ bộ xử lý các thông tin và kiến
thức đã thu được để loại bớt những gì không cần thiết.
TG: Nguyễn Thị Thi – TT GDTX Hậu Lộc
13
Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong các khâu dạy học
và các hình thức dạy học địa lý kinh tế - xã hội ở Trung tâm GDTX
- Xử lý thông tin và các số liệu thu được hoặc đã có. Sắp xếp các số
liệu theo một trình tự nhất định, lập dàn ý đại cương. Sau đó tiến hành phân
tích các bảng số liệu theo trình tự sau: quy mô lãnh thổ, điều kiện tự nhiên,
dân cư, nguồn lao động, ý nghĩa của chúng đối với sự phát triển kinh tế, các
ngành kinh tế cơ bản, sự phát triển của các ngành công nghiệp, nông nghiệp

IV. Kiểm nghiệm:
Trong sáng kiến kinh nghiệm “ sử dụng số liệu thống kê trong dạy học
địa lý kinh tế – xã hội” này, tôi mong muốn góp phần giải quyết một số nội
dung sau:
Đi sâu vào việc tìm hiểu, phân loại số liệu thống kê, các loại biểu đồ
thường dùng để giảng dạy địa lý kinh tế- xã hội; vì nếu không phân biệt được
các loại và bản chất của mỗi loại số liệu, bản đồ thì chắc chắn việc sử dụng
chúng sẽ không đạt được hiệu quả.
Việc sử dụng số liệu thống kê và các hình thực trực quan của số lịêu
thống kê ( biểu đồ, bản đồ- biểu đồ, băng hình, phàn mềm vi tính…) ở phổ
thông cũng như ở Trung Tâm GDTX, theo tôi, không thể ở đâu khác là phải
được tiến hành chính trong các khâu và các hình thức của quá trình dạy học.
Tôi cũng đã nêu lên tính khác biệt của việc sử dụng số liệu thống kê trong
giảng dạy với các lĩnh vực khoa học khác và đi sâu vào giải quyết những nội
dung cụ thể theo hướng lấy học sinh làm trung tâm của quá trình dạy học,
kích thích tối đa khả năng tự học, tự lĩnh hội tri thức và kĩ năng bộ môn của
học sinh.
Trong quá trình giảng dạy cũng như hướng dẫn ôn tập cho các em học
sinh, tôi nhận thấy việc sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lý kinh tế –
xã hội đã phần nào tạo được hứng thú cho học sinh trong quá trình học tập.
Học sinh đã tích cực, chủ động, sáng tạo hơn va cũng rất linh hoạt trong lĩnh
hội kiến thức và phát triển kĩ năng, không khí học tập sôi nổi và học sinh yêu
thích môn học hơn. Vận dụng sáng kiến này vào các tiết dạy tôi thấy rất phù
hợp với chương trình đổi mới và cũng đã đạt được những kết quả khả quan.
Kết quả cụ thể như sau:
Học sinh hứng
thú học tập
Học sinh
hiểu bài
Học sinh

Với sự hiểu biết, kinh nghiệm và thời gian có hạn, chắc chắn nội dung
bài viết của tôi chưa thật đầy đủ và không tránh khỏi những thiếu sót. Đây chỉ
là một số kinh nghiệm nhỏ của tôi trong quá trình giảng dạy môn địa lý, tôi
rất mong được sự đóng góp chân thành của các quí thầy cô để đề tài được
hoàn chỉnh hơn.
II. ĐỀ XUẤT
- Đối với giáo viên và nhà trường, cần tăng cường các giờ thực hành,
ngoại khóa để hướng dẫn cho học sinh cách sử dụng số liệu thống kê và cách
vẽ biểu đồ hiệu quả hơn.
TG: Nguyễn Thị Thi – TT GDTX Hậu Lộc
16
Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong các khâu dạy học
và các hình thức dạy học địa lý kinh tế - xã hội ở Trung tâm GDTX
- Đối với Sở giáo dục, cần đầu tư cung cấp thêm nữa các đồ dùng trực
quan như: các bản đồ, lược đồ, tài liệu tham khảo…nhằm phục vụ tốt hơn cho
dạy và học môn địa lý.
Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn tập thể giáo viên Trung Tâm
GDTX Hậu Lộc đã giúp đỡ tôi hoàn thành đề tài này, chân thành cảm ơn quý
thầy cô cùng bạn đọc đã bỏ chút thời gian quý báu để đến với đề tài. Tôi xin
được tiếp thu ý kiến đóng góp của các đồng nghiệp.
Hậu Lộc, ngày 20 tháng 4 năm 2012
Người thực hiện Nguyễn Thị Thi
TG: Nguyễn Thị Thi – TT GDTX Hậu Lộc
17