Website: Email : Tel (: 0918.775.368
LỜI CẢM ƠN
LỜI CẢM ƠN
Ngay từ những năm đầu là sinh viên Khoa Xuất bản, tôi đã nuôi mơ ước lớn lao đối
với bản thân mình, đó là phấn đấu sẽ trở thành một biên tập viên chân chính. Khoá luận
này là cơ hội thử sức quan trọng và là động lực mạnh mẽ thôi thúc tôi từng bước đi đến
ước mơ ấy. Trong giờ phút này, tôi càng khắc ghi tâm niệm của văn hào Macxim Gorki:
“Phải yêu thích công việc của mình. Khi đó lao động dù là lao động nhọc nhằn nhất đi
nữa sẽ được nâng lên tới tầm sáng tạo“.
Với niềm yêu thích nghề biên tập và tâm đắc với đề tài “Tìm hiểu hoạt động biên
tập - xuất bản sách chuyên đề phóng sự xã hội của Nhà xuất bản Lao động - Xã
hội“, Khoá luận của tôi đã đi đến những chặng đường cuối cùng. Nhân dịp này:
Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành nhất đến cô giáo - Thạc sĩ Vũ Thuỳ Dương,
người đã trực tiếp tận tình chỉ bảo, dẫn dắt và đồng hành cùng tôi trong suốt thời gian
thực hiện và hoàn thành Khoá luận!
Tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc tới các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Xuất bản, những
người luôn tâm huyết với nghề đã dạy dỗ tôi và các bạn trong suốt bốn năm học cũng
như đã tạo điều kiện thuận lợi cho chúng tôi hoàn thành Khoá luận!
Tôi xin chân thành cảm ơn các anh chị biên tập viên trong Nhà xuất bản Lao động –
Xã hội đã giúp đỡ tôi trong việc thu thập tài liệu làm Khoá luận!
Cuối cùng, gia đình với nguồn động viên đặc biệt và bạn bè cùng những lời góp ý
chân thành, đó cũng là những người tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc nhất!
Do khả năng và thời gian đều có hạn, Khoá luận không tránh khỏi những hạn chế, tôi
rất mong nhận được sự phê bình, góp ý của các thầy cô giáo để Khoá luận được hoàn
chỉnh hơn.1
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
MỞ ĐẦU
I. Lý do chọn đề tài
nghiệp của chúng tôi ư? Trước tiên đó là sự can đảm từ chối. Đông đảo công
chúng nghiêm túc với việc xuất bản của thời đại chúng ta sẽ buộc tội những
người làm xuất bản tạo điều kiện thuận lợi cho sự tràn ngập những cuốn sách
tầm thường vì như thế những giá trị thực bị nhấn chìm”.
Thời gian gần đây, việc các công ty quảng cáo, truyền thông làm sách
chuyên đề đang là một xu hướng phổ biến. Việc liên kết với nhà xuất bản để ra
sách chuyên đề không phải là công việc quá khó, cộng thêm sự thiếu giám sát,
thẩm định của một số nhà xuất bản là nguyên nhân dẫn đến sự nở rộ hàng loạt
sách chuyên đề chất lượng kém. Chúng được quảng cáo rầm rộ, được thiết kế
măngsét, makét bìa rất bắt mắt. Sẽ chẳng có gì đáng nói nếu như các cuốn sách
này ra đúng tôn chỉ, mục đích, góp phần nâng cao nhận thức, đáp ứng nhu cầu
lành mạnh của bạn đọc và làm phong phú đời sống văn hóa, tinh thần của nhân
dân. Nghịch lý là ở chỗ, trong khi các cuốn sách kinh điển, hàn lâm giá trị bị lãng
quên trên các giá sách thì với loại sách này, lượng người mua, lượng người tìm
đọc và bị hấp dẫn không phải là ít. Phải chăng đó là bởi những câu chuyện giật
gân, những vụ án ly kỳ đã kích thích tính tò mò, hiếu kỳ của độc giả? Rõ ràng
điều này đã phần nào gây ảnh hưởng đến môi trường văn hóa-xã hội, thuần
phong mĩ tục, lối sống của độc giả.
Có lẽ cần ý thức rằng, bản thảo khi còn trên bàn biên tập mới chỉ là sản
phẩm có tính cá nhân, là công trình rất riêng có thể của một tác giả hay một
nhóm tác giả nhất định. Nhưng khi bản thảo được biên tập xong và cho phép
xuất bản, mặc nhiên tác phẩm (hoặc công trình) đó không còn là sản phẩm các
nhân nữa, mà đã trở thành sản phẩm xã hội. Nó có thể tác động một cách tích
cực hay tiêu cực tới xã hội. Chính vì lẽ đó, hoạt động biên tập - xuất bản, cụ thể
ở đây là công việc biên tập - xuất bản sách chuyên đề cần phải được thực hiện
một cách nghiêm túc và khoa học. Vậy thực tế quy trình đó diễn ra như thế nào?
Liệu biên tập viên, “bà đỡ tinh thần” đã “đỡ đầu” cho các ấn phẩm ấy được “mẹ
tròn con vuông” hay chưa?
3
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
không ô nhiễm”? Đó cũng chính là những lý do khiến tôi chọn đề tài:
4
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
“Tìm hiểu hoạt động biên tâp - xuất bản loại sách chuyên đề phóng sự xã
hội của nhà xuất bản Lao động - Xã hội”
làm Khoá luận tốt nghiệp chuyên ngành Biên tập - xuất bản.
II. Tình hình nghiên cứu đề tài
Hoạt động xuất bản loại sách chuyên đề phóng sự xã hội trong thời gian gần
đây diễn ra khá rầm rộ ở một số nhầ xuất bản và dư luận ít nhiều quan tâm, bàn
cãi. Tuy nhiên về phương diện lý luận chưa có đề tài nào nghiên cứu về hoạt
động biên tập - xuất bản loại sách này.
Trong phạm vi Khoá luận này, tôi sẽ đi sâu vào tìm hiểu hoạt động biên tập -
xuất bản loại sách chuyên đề phóng sự xã hội của Nhà xuất bản Lao động – Xã
hội .
III. Mục đích, nhiệm vụ của đề tài
1. Mục đích
Bước đầu làm sáng rõ quan niệm về sách chuyên đề phóng sự xã hội và tình
hình xuất bản loại sách này trên thị trường xuất bản phẩm hiện nay.
Việc nghiên cứu đề tài là sự kiểm nghiệm giữa lý thuyết và thực tế về hoạt
động biên tập - xuất bản, từ đó nâng cao nhận thức hơn về công tác biên
tập- xuất bản sách chuyên đề phóng sự xã hội.
Việc xuất bản loại sách chuyên đề phóng sự xã hội đã gây nhiều ý kiến trái
chiều nhau về tác dụng của nó cũng như về vấn đề quản lý nhà nước đối với
loại ấn phẩm này. Do vậy Khoá luận đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng
cao chất lượng loại sách này, để nó thực sự trở thành “món ăn” tinh thần bổ
ích đối với độc giả và làm phong phú thêm thị trường sách hiện nay.
2. Nhiệm vụ
Để đạt được những mục đích nêu trên và nâng cao hiệu quả của Khoá luận,
đề tài này đi vào giải quyết một số nhiệm vụ chủ yếu:
Tìm hiểu và làm rõ khái niệm sách chuyên đề phóng sự xã hội.
- Chương II: Hoạt động biên tập - xuất bản sách chuyên đề phóng sự xã hội
của Nhà xuất bản Lao động – Xã hội
- Chương III: Nhận xét về sách chuyên đề phóng sự xã hội của Nhà xuất bản
Lao động – Xã hội và những kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng sách chuyên
đề phóng sự xã hội nói chung
6
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ SÁCH
CHUYÊN ĐỀ PHÓNG SỰ XÃ HỘI
I. LÝ THUYÊT CHUNG
1. Chuyên đề và Sách chuyên đề
“Sách chuyên đề” là một thuật ngữ chuyên ngành thuộc lĩnh vực xuất bản và
đã được cuốn Từ điển thuật ngữ Xuất bản – In – Phát hành sách – Thư viện -
Bản quyền (Nhiều tác giả, Cục Xuất bản – H.2002) định nghĩa một cách rõ ràng.
Tuy nhiên trong thực tế hoạt động xuất bản, khái niệm “sách chuyên đề” còn
nhiều ý kiến khác nhau, chưa thống nhất cụ thể. Lợi dụng tình trạng này, một số
tổ chức tư nhân xin phép xuất bản sách chuyên đề nhưng lại thể hiện dưới hình
thức, nội dung của một ấn phẩm báo chí nhằm né tránh sự quản lý của các cơ
quan chức năng. Vì vậy, để xác định rõ hơn về khái niệm này, trước hết cần tìm
hiểu nghĩa của từ “chuyên đề” - một đặc điểm để khu biệt sách chuyên đề với
các loại sách, tạp chí...khác.
Theo Từ điểnTiếng Việt (NXB Từ điển bách khoa), chuyên đề được hiểu là
“công trình nghiên cứu tới mức hoàn chỉnh và đến nhiều chi tiết một vấn đề có
giới hạn chính xác và thường tương đối hẹp”. Còn Từ điển Tiếng Việt của Viện
ngôn ngữ do NXB Đà Nẵng ấn hành thì định nghĩa: chuyên đề là “vấn đề chuyên
môn có giới hạn, được nghiên cứu riêng”. Xét theo nghĩa đó, định nghĩa “sách
chuyên đề” của Từ điển thuật ngữ Xuất bản – In – Phát hành sách – Thư viện -
Bản quyền là tương đối rõ ràng: “Sách chuyên đề, loại sách viết nghiên cứu
khoa học, khảo cứu riêng về một vấn đề, theo một chuyên ngành khoa học nào
cập hoá và được hiểu là sách chuyên về một đề tài, vấn đề thuộc một lĩnh vực
nào đó. Ví dụ như sách chuyên đề quảng cáo, sách chuyên đề sức khoẻ, sách
chuyên đề ẩm thực, sách chuyên đề an ninh trật tự, sách chuyên đề phóng sự
xã hội...Giá trị của nó thể hiện ở việc lựa chọn, trình bày của người làm chuyên
đề - tức là tài liệu được chọn lọc đầy đủ và sắp xếp có hệ thống theo logic chủ
đề đặt ra.
8
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
So sánh sách chuyên đề với các loại sách khác:
So với sách chuyên khảo: Điểm chung là cả hai đều nghiên cứu, khảo cứu
riêng về một vấn đề, theo một chuyên ngành khoa học nào đó. Khác nhau là ở
chỗ, nội dung sách chuyên đề có giới hạn chính xác và thường tương đối hẹp;
đối tượng đọc cũng tương đối rộng rãi, tuỳ thuộc vào nhu cầu, sự quan tâm của
độc giả đối với vấn đề mà sách đề cập. Ngược lại, sách chuyên khảo có nội
dung khoa học sâu sắc, hướng vào giải quyết toàn diện, trọn vẹn một vấn đề
nào đó của khoa học chuyên ngành, chứa đựng những đóng góp khoa học mới
của tác giả; do đó đối tượng của loại sách này là các nhà khoa học thuộc lĩnh
vực chuyên môn mà sách đề cập, họ thuộc diện đối tượng hẹp, có trình độ văn
hoá, chuyên môn cao.
So với sách chuyên luận: Nếu như sách chuyên đề có thể nghiên cứu, khảo
cứu riêng về bất cứ vấn đề, chuyên ngành khoa học nào và với mọi đối tượng,
mọi trình độ thì trái lại, sách chuyên luận chỉ nghiên cứu riêng lĩnh vực khoa học
xã hội nhân văn, đề cập và giải quyết một vấn đề lý luận nào đó, diện phục vụ
hẹp, đối tượng phục vụ có trình độ lý luận, văn hoá cao.
So sánh sách chuyên đề với các ấn phẩm báo chí:
Hiện nay, theo số liệu thống kê của Cục Xuất bản thì trên thị trường có
khoảng 58 loại sách chuyên đề dạng tạp chí, trong đó, vi phạm nổi cộm không
dưới 10 ấn phẩm. Điều đó cho thấy sách chuyên đề là một khái niệm còn mang
tính chất chung chung, trừu tượng và chưa có tiêu chí rõ ràng, cụ thể, dẫn đến
xảy ra hiện tượng tạp chí “núp bóng” sách chuyên đề. Vì vậy cần phải khẳng
o Thứ tư, tính một lần: Tạp chí thường không thể tái bản hoặc in lại. Còn
với sách, thời gian tiếp thu hữu hiệu của sách tương đối dài, do đó
thường có thể in lại nhiều lần.
o Thứ năm, tính định hướng độc giả: Tạp chí có đối tượng độc giả xác định
rõ ràng, vì vậy có thể sử dụng các biện pháp đặt trước để định hướng
phát hành, hình thành đội ngũ độc giả ổn định, bởi vậy thường trở thành
phương tiện quảng cáo hữu hiệu, được khách hàng quảng cáo coi trọng.
Còn sách tuy có định hướng độc giả của riêng mình nhưng đều phải có
quá trình xác nhận của thị trường, do vậy về cơ bản sách không đăng
quảng cáo, cho dù là ngẫu nhiên thì hiệu quả tuyên truyền cũng không
bằng được tạp chí.
10
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Trên đây là một số tìm hiểu về khái niệm sách chuyên đề. Đó là một công
việc cần thiết bởi trong hoạt động xuất bản, việc xác định đúng đắn và khoa học
thể loại sách ảnh hưởng lớn đến công tác tổ chức, biên tập bản thảo. Và hơn
hết, khi hiện nay thuật ngữ “sách chuyên đề” đang bị lợi dụng và lạm dụng thì
điều này càng có ý nghĩa quan trọng. Sách chuyên đề cần được trở về đúng
nghĩa của nó và đúng “chức danh” mà hoạt động xuất bản đã “giao” cho nó, để
thị trường sách ngày càng lành mạnh, hữu ích đối với độc giả.
2. Phóng sự và Phóng sự xã hội
Phóng sự:
Cho đến nay vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về thể loại phóng
sự. Chúng ta sẽ đi vào tìm hiểu phóng sự qua một số ý kiến tiêu biểu.
Hai giáo sư bộ môn Báo chí Trường Đại học Tennesse là Stanny Johnson và
Jolian Narit trong cuốn sách Người phóng viên toàn năng cho rằng: “Phóng sự
là một bài tường thuật hoặc một bài báo được phát triển và xử lý một cách có
tính văn học”. Quan niệm này công nhận phóng sự là một thể tài báo chí có khả
năng sử dụng các yếu tố văn học mà chất lượng, giá trị tuỳ thuộc vào nhân cách
của người viết. Tuy nhiên, trọng tâm được đặt vào khía cạnh tư tưởng, vào cách
là: “một thể tài thuộc loại hình ký. Phóng sự ghi chép kịp thời những vụ việc
nhằm làm sáng tỏ trước công luận một sự kiện, một vấn đề có liên quan đến
hoạt động và số phận của một hoặc nhiều người và có ý nghĩa thời sự đối với
địa phương hoặc toàn xã hội”. Còn nhà báo Đức Dũng trong Ký Báo chí cho
rằng: “Phóng sự là thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày
diễn tả những sự kiện, con người, tình huống, điển hình thông qua cái tôi trần
thuật, vừa tỉnh táo, vừa lý trí, vừa cảm xúc, với một bút pháp giàu chất văn học”.
Từ những quan niệm trên, có thể tóm lại bằng định nghĩa : Phóng sự là một
thể loại báo chí, phản ánh những sự kiện, sự việc, vấn đề đang diễn ra trong
hiện thực khách quan có liên quan đến hoạt động và số phận của một hay nhiều
người bằng phương pháp miêu tả hay tường thuật, kết hợp nghị luận ở mức độ
nhất định. Trong phóng sự, vai trò cái tôi trần thuật – nhân chứng khách quan -
rất quan trọng.
So sánh phóng sự với một số thể loại báo chí khác:
o Phóng sự so với tin tức:
Tin tức thường đảm nhiệm việc thông tin phản ánh về toàn cục, phóng sự
thường phản ánh sâu vào từng trọng điểm. Nếu như xét lượng thông tin hàng
12
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
ngày, tin đảm nhiệm một lượng thông tin rộng gấp bội so với phóng sự, thì
ngược lại phóng sự lại là một trong những phương tiện điểm huyệt quan trọng
trong thông tin báo chí. Tin tức chỉ nêu vấn đề, sự kiện, sự việc một cách cô đúc
chặt chẽ, ngắn gọn chứ không đi sâu lí giải sự kiện, sự việc đó một cách cặn kẽ
và chi tiết. Trong tin không có cái tôi tác giả, còn trong phóng sự cái tôi tác giả lại
chiếm vai trò chủ đạo. Tác giả của tin không thể lồng ghép cảm xúc của mình,
trong khi đó cảm xúc của tác giả phóng sự lại là yếu tố tạo ra bản sắc riêng cho
mỗi phóng sự.
o Phóng sự so với ghi nhanh:
Ghi nhanh có khả năng phản ánh kịp thời và đa diện về những sự kiện nổi bật
đang thu hút sự quan tâm của công chúng. Tuy nhiên ghi nhanh cũng nặng về
đề trong đời sống xã hội với toàn bộ dáng vẻ sinh động và phức tạp của chúng.
Tất nhiên những sự kiện, sự việc, vấn đề mà nó phản ánh phải tiêu biểu, xác
thực, đáp ứng nhu cầu thông tin thời sự, chứa đựng mâu thuẫn hoặc những câu
hỏi cần được làm sáng tỏ, gợi lên những vấn đề mà công chúng quan tâm. Điều
đó chứng tỏ phóng sự xã hội là dạng phóng sự có đối tượng phản ánh đa dạng,
phạm vi phản ánh rộng lớn. Phóng sự xã hội có thể phản ánh từ những vấn đề
có tầm bao quát như: vấn đề trẻ em lang thang, vấn đề xoá đói giảm nghèo, vấn
đề chống bão lũ ở miền Trung, vấn đề tham nhũng cửa quyền...cho đến những
vấn đề có phạm vi nhỏ như: đời sống khó khăn của những người già cô đơn, số
phận những cô gái lầm lỡ, khám phá một vụ án lớn...
Là một dạng của phóng sự nói chung, phóng sự xã hội cũng bao gồm những
đặc điểm cơ bản của phóng sự. Đó là:
--- Phóng sự xã hội luôn bám sát các sự thật tiêu biểu chứa đựng mâu thuẫn và
trình bày sự thật đó dưới dạng một bức tranh sinh động, nóng bỏng hơi thở của
đời sống hiện thực với những con người và sự việc xác thực. Người viết phóng
sự không được phép tuỳ tiện bóp méo sự thật, hư cấu, bịa đặt khi tái hiện nó
trong tác phẩm của mình. Đồng thời, tác giả phải đặc biệt chú ý đến vấn đề con
người, xuất phát từ những khía cạnh con người, ví dụ: hoàn cảnh đáng thương
của những nạn nhân trong vụ án, những tấm lòng đồng cảm với nỗi đau, sự thờ
ơ đáng lên án của những vô trách nhiệm...
--- Phóng sự xã hội có khả năng khám phá, phơi bày, điều trần về những sự thật
chứa đựng mâu thuẫn, đi sâu vào những khía cạnh riêng tư và phản ánh chúng
từ góc độ con người. Tác phẩm phóng sự có nhiều cấp độ phản ánh: phơi bày
14
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
hiện trạng, tái tạo các sự việc, sự kiện, quang cảnh, tình huống, vấn đề...và
thông qua đó bày tỏ những suy nghĩ, cảm xúc và thậm chí là cả nhân cách của
tác giả nhằm giúp người đọc hiểu biết và đánh giá đúng sự kiện.
--- Tác phẩm phóng sự xã hội thường có sự xuất hiện trực tiếp của tác giả -
nhân vật trần thuật - với cách viết linh hoạt trong bút pháp, giọng điệu và việc sử
trong bối cảnh khi cuộc sống có nhiều mâu thuẫn. Một sự việc diễn ra suôn sẻ,
thuận lợi có thể là đối tượng phản ánh của tin, tường thuật hoặc ghi
nhanh...nhưng khó trở thành đối tượng phản ánh của phóng sự xã hội nếu bản
thân sự kiện đó không chứa đựng những câu hỏi chưa được trả lời hoặc có
nhiều cách trả lời nhưng chưa đủ sức thuyết phục.
o Hai là, phóng sự xã hội phản ánh hiện thực dưới dạng một bức tranh vừa
khái quát, vừa có những chi tiết cụ thể, sinh động.
Yêu cầu về tính khái quát của phóng sự xã hội thực chất là yêu cầu về bối
cảnh của sự kiện hay vấn đề mà nó có nhiệm vụ thông tin, phản ánh. Việc tái
hiện chi tiết cụ thể cũng đồng thời là quá trình đi tìm câu trả lời cho câu hỏi thể
hiện mâu thuẫn trong bối cảnh chung, từ đó tác giả sẽ có được trong tay những
chi tiết sống động, có thể gây ấn tượng đối với công chúng.
o Ba là, tác phẩm phóng sự có sự tham gia của các nhân chứng, trong đó
tác giả là nhân chứng có vai trò quan trọng nhất.
Sự tham gia của các nhân chứng trong tác phẩm (các ý kiến phát biểu...) có
ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần tạo ra bản sắc riêng của thể loại. Còn tác
giả, với vai trò quan trọng nhất, là người đã trực tiếp chứng kiến một phần hay
toàn bộ sự kiện có nhiệm vụ dẫn dắt, liên kết, khâu nối toàn bộ nội dung của tác
phẩm.
o Bốn là, phóng sự xã hội được trình bày bằng ngôn ngữ giàu hình ảnh, bút
pháp linh động, giọng điệu linh hoạt vừa để phản ánh hiện thực một cách
sinh động, vừa thể hiện được chính mình.
Như vậy, thể loại phóng sự xã hội và sách chuyên đề phóng sự xã hội đòi
hỏi những tiêu chí rất cao, bởi đây là thể loại khó viết và khó viết hay. Thực tiễn
báo chí nước ta hiện nay cho thấy bên cạnh những phóng sự tốt, có hiệu quả tác
động mạnh mẽ thì cũng có không ít những tác phẩm viết ra một cách cẩu thả,
những “phóng sự“ viết ra để ca ngợi, bốc đồng, những “phóng sự“ bịa đặt nhằm
vu khống, bôi nhọ và những “phóng sự“ giật gân, câu khách...Tất nhiên, đó
không thể là con đường dẫn tới những phóng sự đích thực.
16
nhiều đề tài phong phú, xuất bản được nhiều đầu sách có giá trị với lượng phát
17
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
hành lớn, nâng cao khả năng cạnh tranh trước sóng gió thị trường và xu hướng
hội nhập quốc tế. Tại điểm 1, điều 20 (chương II), Luật Xuất bản quy định về liên
kết trong lĩnh vực xuất bản: “Nhà xuất bản được liên kết với tác giả, chủ sở hữu
tác phẩm, cá nhân có giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh về in hoặc phát hành
xuất bản phẩm và tổ chức có tư cách pháp nhân để tổ chức bản thảo, in và phát
hành từng xuất bản phẩm“. Như vậy Luật Xuất bản đã thừa nhận tư nhân có
quyền liên kết cả trong khâu xuất bản gồm: khai thác bản thảo, mua bản quyền,
tổ chức biên tập. Sự thừa nhận công khai “danh chính ngôn thuận“ này cùng với
những quy định đối tác liên kết phải đồng trách nhiệm với nhà xuất bản đã nâng
cao trách nhiệm của đối tượng này đồng thời cũng giúp cho việc quản lý được
chặt chẽ, hiệu quả hơn. Đây là một lực lượng quan trọng cùng các nhà xuất bản
tạo nên thị trường xuất bản phẩm phong phú muôn màu.
Bên cạnh những tác động tích cực mà Luật Xuất bản 2004 mang lại, trong
quá trình thực thi nhiều nhà xuất bản vẫn chưa thích ứng kịp thời với Luật mới,
thậm chí còn để xảy ra những sai phạm. Một số người đứng đầu của cơ quan
xuất bản chưa nhận thấy hết trách nhiệm của mình đã có lúc chạy theo lợi ích
kinh tế mà bỏ qua hiệu quả xã hội đã để lọt ra thị trường những ấn phẩm có nội
dung xấu, vô bổ, kém chất lượng. Có nhà xuất bản vẫn còn trì trệ, chưa tận dụng
được quyền chủ động mà Luật mới mang lại, đang thua các đối tác ngay trên
sân nhà, vô hình chung trở thành nơi bán giấy phép cho tư nhân, điều này dễ
khiến nhà xuất bản rơi vào thế bị động và bị thao túng. Gần đây một số nhà xuất
bản đã vi phạm Luật Xuất bản và Luật Báo chí, cho ra đời nhiều tạp chí với kiểu
đăng kí dưới dạng sách chuyên đề, sách chuyên đề phóng sự xã hội nhiều tập,
chưa kể nội dung của những loại ấn phẩm nửa sách, nửa tạp chí này có nhiều
điều đáng bàn.
Thời điểm tháng 6 năm 2006, trên các quầy sách báo, nhà sách thành phố
Hồ Chí Minh xuất hiện một số quyển sách được quảng cáo rầm rộ, được thiết kế
Trong khi các ấn phẩm trên tạm ngưng phát hành, trên thị trường sách báo lại
xuất hiện rất nhiều cuốn “tạp chí“ núp bóng sách chuyên đề với những vi phạm
giống trên. Nhìn chung hiện nay có trên 10 ấn phẩm theo kiểu này của nhiều nhà
xuất bản được bày bán tràn lan tại các sạp như: Siêu sao quần vợt, bóng đá
(phát hành tháng 6.2006, NXB Thể dục Thể thao), Sài Gòn mới, Người đương
thời (phát hành tháng 7.2006, NXB Văn ngghệ Tp. Hồ Chí Minh), Đẹp và sức
khoẻ (tính đến tháng 7.2006 đã xuất bản đến tập 3, NXB Lao động), Sức khoẻ
19
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
tiêu dùng và sức khoẻ gia đình (NXB Y học)...Riêng NXB Thanh niên mặc dù
vừa bị Cục Xuất bản yêu cầu tạm ngưng phát hành hai ấn phẩm nói trên và đang
chờ cơ quan chức năng xem xét xử lý, ngay trong tháng 7.2006 lại cho ra ấn
phẩm Sức sống mới mà xem qua cách trình bày có thể nhận thấy 90% là giống
tạp chí.
Trọn bộ năm tập với cái tên chung Phóng sự xã hội “Phía sau tội ác“ của
NXB Văn hoá Thông tin, chỉ nghe tên cuốn sách cũng có thể thấy nội dung mà
nó đề cập: Đó là những vụ án ma tuý, mại dâm, những chuyện đâm chém, thanh
toán lẫn nhau của các băng nhóm xã hội đen. Sách là tập hợp các phóng sự đã
đăng tải trên báo An ninh thủ đô của cùng một tác giả Nguyễn Tuấn. Mặc dù đã
có lời giới thiệu ở tập một của nhà xuất bản rằng mục đích của việc xuất bản tập
sách này là để bạn đọc hiểu rõ hơn số phận của những con người phía sau
những tội ác để cảm thông và chia sẻ, chứ không vì mục đích đăng chuyện giật
gân, câu khách, kiếm tiền...Thế nhưng khi đọc, độc giả đều thấy rõ mục đích
không phải là như vậy. Chẳng thế mà trong lời tựa, nhà xuất bản đã nhấn mạnh
ý “có một số tư liệu lần đầu tiên tác giả công bố“.
Xoay quanh đề tài các ngôi sao bóng đá, NXB Văn hoá Sài Gòn có Bóng tối
sau hào quang sân cỏ xuất bản tháng 3.2006. Với lời tựa rất câu khách: “Trong
giai đoạn bóng đá bị khủng hoảng niềm tin sau chiếc huy chương bạc
SeaGames 23 với hàng loạt những sự thật bị cơ quan điều tra lột trần ra từng
mảng thì Bóng tối sau hào quang sân cỏ ra đời...Bóng tối sau hào quang sân cỏ
dung câu khách. Thời gian qua đã ghi nhận nhiều cuốn sách có nội dung tư
tưởng tốt như: Thời hoa lửa (NXB Trẻ) là tập hợp các chương trình đã phát trên
Đài Truyền hình Việt Nam giới thiệu về thế hệ thanh niên trong cuộc kháng chiến
chống Mỹ cứu nước của dân tộc; Nước Việt Nam nhỏ hay không nhỏ của NXB
Thông tấn tập hợp các bài viết trên báo Thanh niên làm thức dậy động lực phấn
đấu, học tập rèn luyện ở mỗi người Việt Nam, nhất là thể hệ trẻ. Hoặc phóng sự
chuyên đề Nến cong và lửa thẳng (NXB Lao động – Xã hội) của tác giả Đỗ Doãn
Hoàng - một cây bút phóng sự của báo An ninh thế giới- với nhiều bài viết sâu
sắc, nhiều chiều về những vấn đề xã hội đang diễn ra hàng ngày...
Như vậy, sách chuyên đề nói chung và sách chuyên đề phóng sự xã hội nói
riêng là một “hiện tượng“ khá phức tạp. Để đánh giá chung về “hiện tượng“ này,
xin mượn lời ông Lê Văn Đệ - Giám đốc NXB Công an nhân dân- đơn vị có bề
dày 15 năm làm sách chuyên đề về đề tài an ninh, trật tự, xã hội: Phải khẳng
21
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
định những mặt tích cực của loại sách này trong việc giáo dục, răn đe để tránh
được các hành vi dẫn đến phạm tội trong đời sống xã hội. Những sơ suất về
sách chuyên đề chủ yếu là do giám đốc các nhà xuất bản không kiểm soát được
nội dung, nhất là đối với những cuốn sách liên kết với tư nhân...Việc cho ra các
loại sách chuyên đề không có định hướng, quản lý tốt về nội dung mà chỉ nhằm
mục đích thu lợi thì sẽ gây tác hại đối với xã hội. Thực tế cho thấy, đã có nhiều
cuốn sách chuyên đề gây phản cảm cho người đọc, bị dư luận xã hội phê phán.
Mặt khác, nhiều loại sách chuyên đề đã vi phạm các quy định của Luật Xuất bản
và Luật Báo chí. Cho nên, vấn đề tồn tại hay không tồn tại, hoặc tồn tại dưới
hình thức nào các loại sách này cũng cần được cơ quan quản lý Nhà nước xem
xét và hướng dẫn các nhà xuất bản thực hiện theo đúng các quy định của pháp
luật, vì dù sao đây cũng là một loại ấn phẩm mang lại doanh thu cho các nhà
xuất bản.
2. Các yếu tố dẫn đến việc sách chuyên đề phóng sự xã hội trở thành xu
hướng để các nhà xuất bản và đơn vị liên kết chạy theo xuất bản hàng loạt
Nhu cầu thị trường xuất bản phẩm thể hiện ở hai mặt: ham muốn được thoả
mãn về xuất bản phẩm mà thị trường cung cấp và khả năng chi trả, thanh toán
của khách hàng. Nhu cầu thị trường rất đa dạng, nó được phân cấp theo mô
hình tháp sau:
- Thứ 1, là những loại sách dành cho nghiên cứu sâu
về tự nhiên, xã hội và nhân văn.
- Thứ 2, là những loại sách chuyên ngành.
- Thứ 3, là những loại ách phổ thông khoa học, xã hội.
- Thứ 4, là những loại sách phổ cập, giáo dục cơ sở,
giải trí...
Theo mô hình này, sách nghiên cứu sâu, sách chuyên
nghành có số lượng ít do nó đòi hỏi trình độ độc giả
phải cao. Ngược lại, nhu cầu xuất bản phẩm phổ cập lại lớn nhưng ở trình độ
thấp. Sách chuyên đề phóng sự xã hội là loại sách giải trí phổ cập, xuất bản
nhiều và nhiều người mua do nó ít chịu ảnh hưởng bởi trình độ văn hoá của độc
giả.
Mặt khác, nhu cầu thị trường xuất bản phẩm chịu ảnh hưởng của điều kiện xã
hội. Trong thời gian gần đây, nhiều vấn đề xã hội nghiêm trọng được báo chí
khám phá, phơi bày, điều trần như: cán bộ cao cấp tham nhũng, ăn chơi trác
23
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
táng, các vụ án lớn, các vụ scandal...Đây là những vấn đề, sự việc được nhiều
người quan tâm, do vậy báo chí đi vào khai thác dưới nhiều góc độ, cái nhìn
khác nhau. Cùng một sự việc là Nguyễn Việt Tiến – Thứ trưởng Bộ Giao thông
vận tải bị đưa ra pháp luật, công chúng có thể theo dõi biễn biến cùng một lúc ở
nhiều tờ báo như: An ninh thế giới, An ninh thủ đô, Thanh niên, Tiền phong, Tuổi
trẻ, Văn hoá hoặc nhiều tờ báo khác. Điều đó cho thấy, nhu cầu được nắm bắt
thông tin thời sự của độc giả là vô cùng lớn và đa dạng. Trước xu hướng đó, một
số công ty truyền thông đã nhanh chóng nhận biết nhu cầu thị ttrường và cho ra
hàng loạt tập sách chuyên đề phóng sự xã hội gắn liền với những vấn đề, sự
“tạp chí“ do hầu hết các công ty quảng cáo đóng trên địa bàn Tp.Hồ Chí Minh
thực hiện, như: Công ty quảng cáo ADPUB liên kết với NXB Thanh niên qua
cuốn Phong cách đàn ông, Công ty TNHH Dịch vụ Văn hoá T&C liên kết với
NXB Y học qua cuốn Sức khoẻ gia đình...Các đơn vị liên kết này nhằm mục đích
thu lợi nhuận từ loại sách mang tính chất thương mại cao, đồng thời cố tình
“lách“ Luật Xuất bản và Luật Báo chí, tổ chức làm sách chuyên đề thông qua các
nhà xuất bản để làm quảng cáo, thực hiện chiến dịch truyền thông...
Nói tóm lại, trong thời gian qua việc các đơn vị liên kết liên tục tổ chức bản
thảo sách chuyên đề phóng sự xã hội, việc các nhà xuất bản liên tục “bán“ giấy
phép xuất bản và việc độc giả tiêu thụ lượng lớn xuất bản phẩm loại này sẽ là
điều đáng mừng nếu nó không vi phạm Luật Xuất bản và Luật Báo chí, không
chạy theo xu thế thương mại hoá và thị hiếu tầm thường của độc giả. Cần phải
khẳng định rằng, không nên có thành kiến với cụm từ “thương mại hoá“ sản
phẩm sách, vì có thương mại hoá ấn phẩm mới đến tay độc giả một cách rộng
rãi, văn hoá đọc mới phát triển. Thương mại hoá không đồng nghĩa với việc xuất
bản phải bán rẻ tôn chỉ, mục đích của mình, xuất bản phải chiều theo thị hiếu
tầm thường của độc giả. Vấn đề là các nhà xuất bản, các đơn vị liên kết phải có
bản lĩnh và cái tâm của người làm sách, các cơ quan quản lý hoạt động xuất bản
phải quản lý chặt chẽ và định hướng rõ ràng hơn.
25
Copyright: Tài liệu đại học ©