LỜI NÓI ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Triều Nguyễn (1802 - 1945) là triều đại tồn tại lâu dài và ghi lại nhiều dấu
ấn nhất trong lịch sử các triều đại phong kiến Việt Nam. Nhà Nguyễn có những
đóng góp to lớn về việc thống nhất quốc gia sau mấy trăm năm chia cách; để lại
cho chúng ta một kho tàng văn hoá cả vật thể và phi vật thể đồ sộ. Đặc biệt là
đóng góp về mặt mở rộng, toàn vẹn lãnh thổ và cương vực (thời kỳ đất nước ta
toàn vẹn nhất: xuống Cà Mau, ra các quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa...). Nhưng
cũng chính trong triều đại này đã diễn ra một biến cố lịch sử - bị thực dân Pháp
một nước đến từ Phương Tây thôn tính. Năm 1858, Pháp nổ tiếng súng xâm
lược đầu tiên, và chỉ trong vòng 30 năm, một dân tộc có tinh thần yêu nước, có
truyền thống chống ngoại xâm đã rơi vào thảm cảnh: mất độc lập dân tộc.
Nguyên nhân nào dẫn đến việc nhà Nguyễn đánh mất nước nhanh chóng như
thế? Đây là một vấn đề mà có rất nhiều nhà sử học quan tâm nghiên cứu và đưa
ra nhiều quan điểm khác nhau. Tuy nhiên các chuyên gia, các nhà sử học đều
thống nhất tại một điểm: một trong những nguyên nhân chủ quan, quan trọng
dẫn đến việc nhà Nguyễn làm mất nước đó là nhà Nguyễn đã cho thi hành một
số chính sách sai lầm. Mà chính sách sai lầm tai hại nhất là hai chính sách “Bế
quan toả cảng” và chính sách “cấm đạo và sát đạo”. Cả hai chính sách này đều
được bắt đầu thực thi dưới thời vua Minh Mạng (1820 - 1840).
Khi nghiên cứu về hai chính sách này, đặc biệt là chính sách “Bế quan toả
cảng”, nhận thấy các nàh nghiên cứu (có lẽ vì lý do riêng hoặc vì những đề tài
lớn hơn) thường nói tới chính sách sai lầm này một cách chung chung (như nó là
một chính sách tai hại) mà chưa nói rõ nó hình thành ra sao, tác động cụ thể như
thế nào... theo suy nghĩ của bản thân tôi thì như thế chưa đủ đối với một chính
sách đóng vai trò là một trong những nguyên nhân chủ quan gây mất nước của
Triều Nguyễn.
Là một sinh viên năm thứ hai mới chập chững bước vào con đường
nghiên cứu khoa học lịch sư, Tôi có tham vọng rất lớn và say mê tìm hiểu về
1
triều Nguyễn nói chung và chính sách triều Nguyễn nói riêng. Vì vậy, tôi quyết

3. Tác động của chính sách “Bế quản toả cảng”đối với nền kinh tế, chính
trị, văn hoá xã hội và ngoại thương.
1. Sự hình thành chính sách “Bế quản toả cảng”
Chính sách “Bế quản toả cảng” đã hình thành trên cơ sở tổng hoà các
điều kiện bên trong lẫn bên ngoài. Đó là cơ sở về tư tưởng, về điều kiện kinh tế -
xã hội trong nước, và bối cảnh thế giới cũng như khu vực.
a. Cơ sở hình thành.
Cơ sở về tư tưởng: Minh Mạng kế kế ngôi báu cũng đồng thời kế tiếp
luôn tư tưởng truyền thống mà nhiều triều đại phong kiến trước để lại. Trong
ngoại thương thì đó là tư tưởng “trọng nông ức thương”. Coi nông nghiệp là
ngành kinh tế số một: “hết gạo chạy rông nhất nông nhì sĩ”. Vì thế chỉ ban hành
những chính sách ưu dãi cho nông nghiệp còn các ngành khác đặc biệt là ngoại
thương thì bị hạn chế, thậm chí còn kìm hãm phát triển.
Minh Mạng là ông vua thông minh tài chí, minh chứng là dưới triều Minh
Mạng nhân dân no ấm, xã hội ổn định nhất trong 13 đời vua nhà Nguyễn.
Nhưng Minh Mạng cũng là ông vua bị hệ tư tưởng Nho giáo chi phối nặng nề
nhất. Đó là tư tưởng “trọng nghĩa hơn trọng lợi” và ảnh hưởng sâu sắc “chủ
nghĩa dân tộc” của Đại Hán, coi mình dân tộc mình là trung tâm, là tiến bộ, tinh
hoa còn những dân tộc khác là yếu kém, chậm tiến là man di “Hoa hạ man di”…
Nên không cần quan hệ với ai.
Việt Nam là một quốc gia có vị thế thuận lợi, là nơi giao chuyển trong khu
vực nên có nhiều quốc gia khác nhòm ngó, xâm chiếm vì thế gây tâm lý sợ tứ
biến, luôn luôn cảnh giác, sợ an ninh quốc gia bị đe doạ mất chủ quyền dân tộc.
Tất cả những tư tưởng đó ảnh hưởng đến con người Minh Mạng làm cho
ông có tư tưởng độc đoán, cổ hủ và bảo thủ, dẫn đến những chính sách của ông
mang nặng tính chất đó.
Cơ sở kinh tế - xã hội đầu thế kỉ XIX.
3
Đầu thế kỉ XIX được sự giúp đỡ của Pháp, Nguyễn ánh (dòng dõi chúa
Nguyễn) lật đổ triều Tây Sơn lập nên nhà Nguyễn, thống nhất quốc gia. Với việc

quốc gia tiên phong trong cuộc “tìm kiếm thị trường”.
Khu vực: Trong khi các nước phương Tây phát triển như vũ bão thì các
quốc gia phương Đông vẫn trong “giấc ngủ” của chế độ phong kiến quân chủ
chuyên chế lạc hậu và lỗi thời (phát sinh và phát triển theo chủ nghĩa tư bản là
xu thế phát triển chung). Vì vậy Phương Đông trở thành đối tượng đầu tiên để
các nước Tư bản phương Tây xâm chiếm. Trước sự gõ cửa của chủ nghĩa tư bản
phương Tây thay vì mở toang cánh cửa đón mời thì các quốc gia phong kiến
phương Đông lại “đóng sầm” cánh cửa lại (Trung Quốc một quốc gia đi đầu làm
cho hàng loạt các quốc gia khác đang chịu ảnh hưởng của Trung Quốc làm
theo). Việt Nam là một nước phương Đông lại là nước chịu ảnh hưởng rất lớn từ
Trung Quốc nên các nước phương Tây kể cả Mĩ muốn thông thương buôn bán
thì triều Nguyễn mà ở đây là Minh Mạng đã tiến hành chính sách “đóng cửa”.
Vì không thông thương được với phương Đông nên các nước tư bản
phương Tây mà cụ thể Pháp với Việt Nam đã có một “chương trình” xâm lược.
Pháp xâm lược Việt Nam theo con đường hay là công thức: Thương nhân cộng
giáo sĩ vào trước dọn đường sau đó quân đội mới vào chính thức xâm chiếm.
Khi lên ngôi là một vị vua thông minh nên Minh Mạng đã nhận ngay ra
âm mưu của Pháp. Nhưng với cái nhìn một phía và bị hạn chế bởi tư tưởng Nho
giáo Minh Mạng không mở cửa để phát triển nội lực đất nước mà lại ban hành
hai chính sách “Bế quản toả cảng” - ngăn chặn thương nhân và “cấm đạo và sát
đạo”, ngăn chặn các giáo sĩ đạo Ki tô giáo, nhằm bảo vệ độc lập dân tộc. Nhưng
Minh Mạng không thấy rằng chính cái chính sách “Bế quản toả cảng” sau này
như vòng kinh cô cột chặt Minh Mạng và nên kinh tế đất nước vào sự chậm phát
triển làm cho nội lực quốc gia bị hổng, Pháp dễ dàng xâm chiếm.
Thực ra mầm mống của chính sách có từ thời Gia Long và trước đó nó thể
hiện ở “ức thương”, chính sách thuế khoá và kiểm soát ngặt nghèo, phức tạp. Ví
dụ năm 1807 quy định: “Phàm là thuyền buôn vận tải, cứ 1 năm chở của công
thì một năm đi buôn”. Sau khi Minh Mạng lên ngôi lúc đầu có một số quan hệ
nhất định nhưng dần dần thì Minh Mạng đã “đóng cửa” và “tuyệt giao”.
5