Website: Email : Tel : 0918.775.368
Hài kịch - một phạm trù của Mỹ học
Ngay từ thời thơ ấu của nhân loại đã từng biết đến cả nước mắt lẫn tiếng
cười. Con người là một động vật biết cười bởi đó là dấu hiệu của ý thức và tư
duy. Từ đó, hài kịch là một phạm trù của mỹ học mang những đặc điểm bản chất
như sau:
I. Cái hài kịch là một hiện tượng thẩm mỹ khách quan
Các quy luật của đời sống thẩm mỹ rất phong phú, hình thức biểu hiện
của nó rất đa dạng nhưng những diễn biến phức tạp của đời sống thẩm mỹ vẫn
có thể quy về bản chất của con người.
Trước cuộc đời con người thường có:
- Hai thái độ chính trị cơ bản: Đồng tình hoặc phản đối.
- Hai thái độ triết học chủ yếu: Khẳng định hay phủ định.
- Hai mặt tâm lý quan trọng: Yêu và ghét.
- Hai tình cảm thẩm mỹ lớn: Ngợi ca hoặc giễu cợt.
Như vậy, sự giễu cợt là một mặt quan trọng để biểu hiện thái độ sống và
định giá nhân cách con người. Điểm tựa của đời sống thẩm mỹ là cái đẹp. Con
người dựa vào tiêu chuẩn của cái đẹp để định giá đời sống con người và xã hội.
Nhân loại sáng tạo ra văn minh nhưng đồng thời cũng đẻ ra cảnh người bóc lột
người.
Xuất phát từ thực tiễn ấy, con người phải tìm cách khắc phục những lỗi
lầm của mình. Ở phương diện này, về mặt thẩm mỹ, người ta thông qua cái bi
kịch để lấy nước mắt mà dăn đời, dùng hài kịch để qua tiếng cười mà uốn nắn
cuộc sống.
Như vậy, hài kịch có một vai trò quan trọng là dùng tiếng cười để uốn nắn
cuộc sống. Tiếng cười chân chính một mặt tống vào quá khứ, vào thế giới của
những bóng ma tất cả những gì đã lỗi thời và trở thành xấu, và mặt khác khẳng
định cái mới, cái tiến bộ. Cái cười giúp bóc trần tính ươn hèn bên trong của một
hiện tượng nhất định, sự huênh hoang vô bổ của nó nhằm tỏ ra trọng đại nhưng
thực chất hoàn toàn không phải thế.
1

nên tình huống bộc lộ bản chất của hiện tượng. Khi mối liên hệ giả tạo giữa cái
2
Website: Email : Tel : 0918.775.368
bộ phận xấu không đành phận xấu mà núp dưới cái đẹp, và mối liên hệ giả tạo
đó đột ngột bị lột trần, đây là thời điểm đáng chú ý nhất của sự khai thác cái hài
kịch về phương diện mỹ học và cũng là kinh nghiệm cho những ai muốn sáng
tác hài kịch.
II. Hài kịch với tính cách là một phương tiện để phát hiện những xung đột,
những mâu thuẫn xã hội, giai cấp, và là hình thái phê phán đặc biệt có cảm
xúc
1. Hài kịch là một phương tiện để phát hiện những xung đột, những mâu
thuẫn xã hội, giai cấp
Cái hái kịnh có liên quan tới trình độ lý tưởng xã hội. Một xã hội quá sơ
khai, các smâu thuẫn xã hội chưa phát triển đầy đủ có thể có cái cười thông
thường chứ chưa có thể nhận thức hài kịch với ý nghĩa mỹ học hoàn chỉnh của
nó. Lý tưởng xã hội là tiêu chuẩn đánh giá bản chất thẩm mỹ của sự vật. Muốn
thực hiện lý tưởng, con người phải biết phát hiện ra mâu thuẫn xung đột. Từ đó,
chúng ta có thể giải quyết và dọn đường cho xã hội phát triển. Đồng thời, nó
mang tính giai cấp sâu sắc, quyết liệt không khoan nhượng.
Như vậy trong hài kịch người ta rất chú ý tới phương diện lịch sử và giai
cấp của đối tượng, phải vạch trần nó ra ánh sáng để con người cảnh giác. Vì thế,
về phương diện lịch sử, đối tượng của hài kịch phải bộc lộ ra ở ba bình diện:
- Về chính trị: nó là cái mất ý nghĩa, cái lỗi thời, cái lạc hậu, cái phản
động.
- Về triết học: nó là mặt trái, là cái phủ định.
- Về mỹ học: nó đối lập với cái đẹp, cái trác tuyệt, bản chất của nó là cái
xấu được ngụy trang một cách khéo léo.
Xem vậy, muốn phát hiện được các hiện tượng lịch sử mang tính hài kịch
là phải dựa vào thuyết xung đột. Các nhà mỹ học trước đây đã có nhiều công lao
tìm kiếm vấn đề này, tiêu biểu như: Aritxtốt thời cổ đại Hy Lạp cho rằng hài

của con người. Thế giới đó tốt đẹp về bản chất nhưng có chút gì đó không đúng
chỗ. Cái thế giới của sự hiểu lầm, có điểm suyết những nét không tinh anh, thậm
chí khờ khạo bỗng sinh động hẳn lên, hoàn chỉnh thêm lên bởi sự bỗng nhận ra
qua tiếng cười vui vẻ. Tất cả các hiên tượng này được phát hiện không phải do
4
Website: Email : Tel : 0918.775.368
xung đột, mâu thuẫn, mà do nhiệm vụ làm sắc thêm, nhậy bén thêm cảm thụ tinh
tế cho con người.
2. Cái hài kịch là hình thái phê phán đặc biết có cảm xúc
Cái hài kịch là một hình thái phê phán thẩm mỹ. Nó phủ định dứt khoát
một hiện tượng bằng cách khẳng định một lý tưởng không biểu hiện chút nào
qua hiện tượng bị chế giễu; và ngược lại cái hài kịch có thể khẳng định một hiện
tượng bằng cách giúp đỡ nó phát triển tốt đẹp, thanh toán những khuyết điểm sai
lầm để đi gần tới lý tưởng.
Hễ xã hội bắt đầu cười nhạo một điều gì, thì xã hội thường tìm cách uốn
nắn lại điều đó, hoặc tiêu hủy nó. Cái cười càng giòn giã bao nhiêu thì sức công
phá của nó càng ghê gớm bấy nhiêu, sức phê phán, huỷ diệt của nó càng quyết
liệt bấy nhiêu. Thông qua tiếng cười để phê phán những thói hư tật xấu, vạch
trần những mâu thuẫn, xung đột đang còn giấu mặt ra trước dư luận để con
người kịp thời xử trí. Qua đó, xã hội ngày càng tốt đẹp hơn, và tiến gần tới lý
tưởng hơn.
Tiếng cười có lúc mang sắc thái nhẹ nhàng nhưng có lúc lại sâu sắc, quyết
liệt. Mũi nhọn của hài kịch chĩa thẳng vào kẻ thù của lịch sử, chống cái ác, chỉ ra
thói ươn hèn của con người. Qua đó, nó tiếp sức cho con người, chuẩn bị cho sự
thắng lợi toàn diện của con người trước sự cản trở của hoàn cảnh.
III. Tính dân tộc của cái hài kịch
Phải thừa nhận các hiện tượng thẩm mỹ là các hiện tượng có tính phổ
biến. Nhiều nhà lý luận gọi đó là tính toàn nhân loại. Nhờ ở cùng bình diện con
người và cùng phát triển theo những quy luật cơ bản của xã hội loài người, các
dân tộc đi đến hình thành một số quan niệm chung về bản chất của các hiện