Website:
http://www.docs.vn
Email :
[email protected]
Tel :
0918.775.368
Cái đẹp là phạm trù trung tâm của Mĩ học dùng để chỉ thực tại
thẩm mĩ khách quan, thực tại này chúng ta biết được nhờ hệ thống
cảm nhận có tính xã hội sâu sắc dưới ánh sáng của lý tưởng thẩm mĩ
chân chính hệ thống cảm nhận thẩm mĩ phản ánh lại thực tại đẹp. Đặc
trưng ngôn ngữ của sự phản ánh đó là hình tượng. Thành tựu cao nhất
của sự phản ánh đó là nghệ thuật. Cái đẹp bắt nguồn từ cái chân thật
và cái tốt; Nó toả chiếu bằng những xung động thẩm mĩ có sức cuốn
hút, giúp cho con người định hướng sống theo luật hoàn thiện, hoàn
mĩ. Tác động của cái đẹp là tác động có tính thanh cao, hài hoà biện
chứng, ở bên trong tâm hồn con người, bên trong xã hội loài người.
Việc vạch ra toàn bộ bản chất của cái đẹp có một ý nghĩa vô
cùng quan trọng trong việc tiếp tục nghiên cứu các quy luật khác của
đời sống thẩm mĩ. Cái đẹp không chỉ là thước đo hoạt động của con
người mà còn là cái chuẩn để chỉ phẩm chất của con người. Mác đã
viết “súc vật chỉ nhào nặn chất chất theo thước đo và nhu cầu giống
loài nó, còn con người thì có thể áp dụng thước đo thích dụng cho
mọi đối tượng, do đó con người cũng nhào nặn vật chất theo quy luật
của cái đẹp. Nhờ quá trình lao động cải tạo tự nhiên và cải tạo bản
thân, con người dần dần phát triển và nhận thức ra quy luật phổ biến
cái đẹp.
Xét về mặt lịch sử từ xưa đến nay, quan niệm về cái đẹp được
các nhà mĩ học bàn luận rất nhiều nhưng chưa đi đến một quan điểm
thống nhất do xuất phát từ cơ sở triết học khác nhau về cái đẹp. quá
trình tìm tòi về cái đẹp thường xoay quanh hai câu hỏi cơ bản cái đẹp
là gì và cái gì đẹp. Mĩ học là khoa học triết học nghiên cứu những quy

đó chính là điêu khắc. Để giải thích cái đẹp trong thời kì này, các nhà
mĩ học, triết học đã dùng quan điểm vũ trụ luận, nghĩa là tìm bản chất
phẩm chất cơ bản của cái đẹp, dựa vào đặc tính tự nhiên của sự vật để
vạch ra những thuộc tính, những phẩm chất của cái đẹp. Các nhà nhà
mĩ học duy vật đầu tiên như Đêmôcrit và Aristốt cho rằng cái đẹp có
những thuộc tính cân đối, sự hài hoà trật tự số lượng, chất lượng
nhưng cũng có những quan điểm duy tâm phủ định tính khách quan
mang tính vật chất của cái đẹp.
2
Website:
http://www.docs.vn
Email :
[email protected]
Tel :
0918.775.368
Thời Trung cổ phong kiến (thế kỉ thứ 4 đến đầu thế kỉ thứ 14)
thì cái đẹp là cái tối thượng thuộc về chúa trời, tôn giáo giữ vai trò
chủ đạo trong đời sống tinh thần con người. Thời kỳ trung cổ phong
kiến phương Tây cho rằng “cuộc đời chỉ là ngọn nến leo lét trước
ngọn gió mạnh, là con thuyền mỏng manh trước cơn sóng giữ, họ
khuyên con người cam phận kiếp sống tôi đòi sớm cầu kinh để một
mai rũ sạch bụi trần để về cực lạc của chúa.
Trong thời kì phục hưng là thời kì chuyển từ văn minh nông
nghiệp sang văn minh công nghiệp và con người trở thành lớn mạnh
không còn yếu ớt trước thiên nhiên. Trong thời kì này, Mĩ học lần đầu
tiên xuất hiện chủ nghĩa nhân văn, nhìn nhận con người dưới góc độ
văn hoá. Bằng khoa học thực nghiệm họ đã chứng minh, đòi xem xét
lại những giá trị, trong đó có giá trị của cái đẹp. Những quan điểm đã
được biểu hiện qua các nhận thức về cuộc sống, về cái đẹp. Mọi vật
do tự nhiên sinh ra chứ không do chúa trời tạo nên. Con người cũng là

không thừa nhận cái đẹp khách quan và mọi vẻ đẹp chỉ là sự đánh giá
chủ quan. I.Kant (1724 - 1804) là người đề xuất tư tưởng mĩ học của
cái tôi, ông cho rằng: “vẻ đẹp không có ở đôi má hồng của cô thiếu
nữ, mà trong mắt của kẻ si tình”.
Hêghen (1770-1831) coi xã hội tư bản là “một thứ văn xuôi
đáng chán”. Quan điểm về cái đẹp của Hêghen vừa có tính nhất quán
lại vừa có tính mâu thuẫn. Hêghen thừa nhận cái đẹp trong tự nhiên,
nhưng tác giả lại cho rằng: Cái đẹp trong tự nhiên là mờ nhạt, thấp
kém và cái đẹp trong nghệ thuật cao hơn cái đẹp trong tự nhiên.
Quan điểm về cái đẹp của các nhà Mĩ học dân chủ cách mạng
Nga đã đặt cơ sở cho quan niệm về cái đẹp của chủ nghĩa hiện thực.
Phản đối cái đẹp bất động bất biến và bất tử mà mĩ học duy tâm vẫn
thường đề lên hàng đầu, cái đẹp phụ thuộc vào những điều kiện sinh
sống của nhân dân trong xã hội có giai cấp, cái đẹp có tính giai cấp rõ
rệt. Các nhà Mĩ học dân chủ cách mạng Nga đã giải quyết đúng đắn
vấn đề về mối quan hệ giữa nội dung và hình thức trong nghệ thuật.
4
Website:
http://www.docs.vn
Email :
[email protected]
Tel :
0918.775.368
Quan điểm cái đẹp của một số dòng triết học phương Đông cổ
đại. Trước hết về quan niệm của Nho giáo “mĩ” gắn với “thiện” là yêu
cầu cao nhất của cái đẹp. Có tư tưởng cái đẹp trung hoà trong nghệ
thuật.
Nho giáo không đề cao cái đẹp tự nhiên mà đề cao cái đẹp
“khắc vàng vẻ nét, chạm trổ loá mắt” chỉ có cái đẹp tuyệt sảo này mới
thống quản được nhân tâm [ Quách Mạt Nhược].

Phái duy tự nhiên: các nhà mỹ học phái này chống lại quan
niệm trên và cho rằng, bản chất các hiện tượng tự nhiên đã chứa đựng
những phẩm chất gây được cảm xúc thẩm mỹ ở con người. Cái đẹp
trong tự nhiên bộc lộ ở tính cân xứng, hài hoà, tính nhịp điệu, tính
cấu trúc trong không gian và cả quá trình diễn ra trong thời gian.
Như vậy, ngọn nguồn của bản thân vươn tới cái đẹp, sáng tạo
theo quy luật cái đẹp, đầu tiên nằm trong bản chất sinh học, rồi phát
triển rộng ra xã hội, trong tiến trình phát triển lịch sử con người. Sự
nhận thức trên sẽ khắc phục được tính phiến diện trong xác định bản
chất của cái đẹp. Bởi như Mác đã nói: “Con người là tự nhiên có tính
chất người”. Do đó, khi nghiên cứu cái đẹp, chúng ta phải xem xét
trên cả ba phương diện:
- Cái đẹp trong tự nhiên,
- Cái đẹp trong xã hội,
- Cái đẹp trong nghệ thuật (với tư cách là một thành tựu cao
nhất của hoạt động sáng tạo, cái đẹp của con người).
6
Website:
http://www.docs.vn
Email :
[email protected]
Tel :
0918.775.368
BẢN CHẤT CÁI ĐẸP
Chính là: cân đối hài hoà, trong sáng, thuần khiết, số lượng chất
lượng, thiện ,tiến bộ, phát triển, hoàn thiện, hoàn mỹ,.
Các phương diện tồn tại của cái đẹp:
Cái đẹp trong tự nhiên:
- Thể hiện ở 3 quy luật:
+ Cân đối hài hoà

lý về sự vận động và phát triển không ngừng. Mà nguyên lý vận động
và phát triển không ngừng mới là khuynh hướng chung của thế giới”.
Thời cổ đại, Hêraclit đã nói: “Người ta không thể tắm hai lần trên một
dòng sống”. Như vậy, nhờ sự biến đổi liên tục từ thấp đến cao, cái
mới đã thắng cái cũ, cái tiến bộ đã thắng cái lạc hậu, cái đẹp thay thế
cái xấu.
Trong khi phải biến đổi để phát triển, muôn vật lại phải tuân thủ
luật đấu tranh và đào thải. Nhờ luật đấu tranh và đào thải tự nhiên,
ngoịa giới đã giữ lại cho ta các vật phẩm đã được lựa chọn, do đó các
vật đó tốt hơn và cũng đẹp hơn.
Xét cái đẹp trong tự nhiên theo thể thức về cấu trúc, hình dáng,
màu sắc, phẩm chất… là rất cần thiết nhưng cũng rất dễ trở thành
giản đơn. Nguyễn Du thường nói: “Người buồn cảnh có vui đâu bao
giờ”. Đối với mỹ học, vấn đề cảnh và tình là một vấn đề vô cùng quan
trọng, cho nên, khi xét cái đẹp trong tự nhiên là xét cái dẹp đó trong
mối tương quan với con người.
Như vậy, cái đẹp trong tự nhiên là cái có năng lực biểu hiện sức
sống tồn tại và phát triển, là cái có khả năng gợi cho con người thấy
bản chất chân chính của mình. Nó cũng là cái mà con người có thể
tìm thấy sức mạnh sáng tạo và làm chủ của mình. Nó là cái có thể báo
hiệu về con người, gợi nên ở con người những rung động thẩm mỹ,
những cảm xúc mê say, tích cực, khiến con người khát vọng và yêu
đời, muốn cống hiến cho đời.
Tuy cái đẹp trong tự nhiên tồn tại khách quan, nhưng chỉ là
môtị tiềm năng, một dự phóng. Nó có tác dụng gợi mở sự liên tưởng,
8