Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Nghĩa biểu trưng của nhóm danh từ chỉ động vật trong biểu thức khen chê
LỜI MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người, là một hệ
thống tín hiệu đặc biệt được rất nhiều nhà khoa học quan tâm và lấy đó làm đối
tượng khảo sát. Tìm hiểu và khảo sát các khía cạnh của ngôn ngữ cũng chính là đi
sâu tìm hiểu về phương tiện giao tiếp con người vẫn sử dụng hàng ngày mà có thể
không biết hết tính linh hoạt, đa dụng của ngôn ngữ. Tuy nhiên chức năng của ngôn
ngữ thường chỉ nhận diện khi nó được đặt trong một ngữ cảnh cụ thể. Một vài
nghiên cứu đã chỉ ra rằng: có những cấu trúc tách khỏi ngữ cảnh mà vẫn biểu đạt
được nội dung ý nghĩa mà cấu trúc này hướng tới.
Biểu thức là từ thường xuất hiện trong các chuyên ngành của khoa học tự
nhiên. Trong đề tài nghiên cứu này, biểu thức xuất hiện với tư cách là một đơn vị từ
vựng không phải ngôn ngữ nào cũng có: “biểu thức khen chê”. Do đó, nó trở thành
đối tượng, thành đề tài của rất nhiều những nhà nghiên cứu, đặc biệt đối với chuyên
ngành ngôn ngữ học. Nó còn hấp dẫn bởi cấu tạo phức tạp về mặt cấu trúc cũng
như về ngữ nghĩa. Không những thế, nó còn liên quan đến văn hóa và cách nói có
tính chất ví von của từng dân tộc hay nói cách khác là: tư duy dân tộc được phản
chiếu rỗ nét trong những biểu thức khen chê khiến cho ngôn ngữ dân tộc càng đa
màu sắc. Với đề tài này, tôi hy vọng sẽ đi vào một khía cạnh mới có những đóng
góp trong phạm vi có liên quan của ngôn ngữ. Hơn nữa, chúng ta đang trong xu
thế hội nhập mạnh mẽ thì giữ gìn và phát triêng ngôn ngữ dân tộc là một điều cần
thiết. Tìm hiểu sâu hơn về một khía cạnh của ngôn ngữ cũng chính là góp phần tạo
sự phát triển, khám phá thêm những điều thú vị trong ngôn ngữ Việt.
2. Đối tượng và phạm vi của đề tài
Nhằm khảo sát các biểu thức đánh giá tích cực (khen) hay tiêu cực (chê)
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
trong giao tiếp tiếng Việt và tương ứng với nó là những cấu trúc được trình bày
dưới dạng biểu thức. Tiêu đề của đề tài cho thấy chỉ có những bểu thức có thành tố
chỉ động vật (nhóm danh từ chỉ động vật) mới được mang ra khảo sát. Qua đây

thể hiện cái này qua cái khác mà bản thân cái được nói đến thì được ẩn đi một cách
kín đáo. Ẩn dụ là phương pháp chuyển nghĩa theo nguyên tắc tương đồng của hiện
tượng, sự vật theo những dấu hiệu khác
(Những thế giới nghệ thuật ca dao_ Phạm Thu Yến)
Ẩn dụ là lối so sánh dựa trên sự tương đồng của hai hiện tượng về hình dáng,
màu sắc, tính chất, phẩm chất hoặc chức năng. Hai hiện tượng này được đồn nhất
với nhau trên nguyên tắc cái này được thể hiện qua cái khác mà bản thân cái được
nói đến thì ngầm ẩn một cách kín đáo; hay nói cách khác, với ẩn dụ người ta không
nói đến cái chủ thể được đem ra so sán mà chỉ nói đến chủ thể được đem ra so
sánh.
(Tạp chí văn hóa_ “Thiên nhiên với thế giới nghệ thuật ẩn dụ và biểu tượng
trong ca dao dân ca”_Ths Đặng Diệu Trang)
“Khái niềm ẩn dụ thường được dùng để thể hiện bản chất nội tâm của con
người bằng những ý tưởng hoặc hình ảnh lấy trong thiên nhiên”
(Từ điển bách khoa văn hóa học)
1.2. Phân loại
X.G.Laduchin đã chia ra 6 dạng cơ bản của ẩn dụ thường được sử dụng phổ
biến
+) Sự vật được đối chiếu trên cơ sở sự giống nhau bên ngoài của chúng
+) Sự vật được đối chiếu theo ánh sáng
+) Sự vật được xích lại gần trên cơ sở các dấu hiệu cấu trúc bên trong của
chúng
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
+) Sự vật được so sánh đối chiếu theo chức năng của chúng
+) Sự vật được so sánh theo chức năng chuyển động của chúng theo hướng
tương quan chuyển động hay bất động
+) Sự vật hiện tượng và hình tượng có thể xích gần lại trên cơ sở một vài nét
và dấu hiệu xử thế giống nhau của chúng
1.3. Ý nghĩa của ẩn dụ
Ý nghĩa nhận thức

dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, NXB Văn hóa thông tin, H/1997, tr56).
II. DẠNG CẤU TRÚC THÔNG THƯỜNG VÀ MỘT SỐ DẠNG ĐẶC BIỆT
CỦA BIỂU THỨC KHEN CHÊ
1. Dạng cấu trúc thông thường của biểu thức khen chê (BTKC)
BTKC = Tính từ + như + Danh từ chỉ động vật (DTCĐV)
Bẩn như chó
Buồn như chó ốm
Béo như lợn
Câm như hến
Chắc như cua gạch
Chằng chịt như mạng nhện
Chậm như rùa bò
Chậm như sên
Chấp cha chấp chới như quạ
vào chuồng lợn
Dốt như bò
Dữ như cọp
Đắt như tôm tươi
Đông như kiến
Gầy như con mắm
Gầy như hạc
Gầy như sếu
Hôi như chồn
Hôi như cú
Khỏe như hùm
Khỏe như trâu
Lấm lét như rắn mồng 5
Lờ đờ như chuột phải khói
Lôi thôi như cá trôi xổ ruột
Lúng túng như gà mắc tóc

Tiểu kết: Khi nhắc đến lợn trong các biểu thức đã trình bày được lấy từ ngôn
ngữ đời sống và văn chương như trên, chúng ta thấy danh từ này được xuất hiện
trong biểu thức mang ý nghĩa chê khi nói đến trí tuệ của con người, còn khi để so
sánh về hình thức bề ngoài của một loài vật thì nó (Lợn) lại có thể được xuất hiện
trong biểu thức khen.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
- “Thật không công bằng nếu con người còn xem chó là giống vật tượng
trưng cho những tính cách xấu xa ngu dốt, đại loại ngu như chó, bẩn như chó, hỗn
như chó, hùa như chó, nịnh như chó... Vì chó là giống vật rất tinh khôn, rất dũng
cảm, rất có nghĩa. Lúc trà dư tửu hậu trong mấy ngày cuối năm, nhàn đàm đôi dòng
về chó để đón năm Tuất đang tới, âu cũng là một chuyện vui.”
“Cuối năm gà nói chuyện…chó”_Trần Quang Lộc
http://www.quangduc.com/xuan/xuan2006/chuyencho.html
- “Vợ của nhà thơ Nguyên Sa Trần Bích Lan là cô giáo Trịnh Thúy Nga hiệu
trưởng trường Văn Học, trường chuyên dạy các lớp Đệ Nhất, thi tú tài II. Lúc đó tôi
đang học tại đây. Thầy Bích Lan dạy môn triết học cho chúng tôi đã sáng tác bài
thơ tặng phu nhân:
Hôm nay Nga buồn như chó ốm
Như con mèo ngái ngủ trên tay anh”
“Năm tuất nói chuyện chó”. Bài đăng trên Dân Chúa úc Châu
(http://namlo.conggiao.net/ctv/bai0.htm)
Tiểu kết: Khi nhắc đến chó trong các thành ngữ, các biểu thức khen chê của
tiếng Việt phần lớn mang ý nghĩa chê. Ngược lại, “dân Tây Phương họ nuôi chó
như một người bạn thân trong nhà hay là món đồ chơi rất quý, có khi họ cho chó ăn
chung một đĩa và ngủ chung một giường với chủ.” (nguồn: Như trên)
- “Phu nhân tổng thống Mỹ Eleanor Roosevelt từng bị tật mắc cỡ hoành hành
và cả vật lý gia Albert Einstein cũng từng bị nó tấn công lúc còn bé. Tại sao chúng
ta bị mắc cỡ? Cơ chế nào tiềm ẩn trong cơ thế khiến người ta bỗng nhiên mặt đỏ
như gấc và mồm câm như hến? Có thể nào chống lại tật mắc cỡ?”
Vì sao bạn mắc cỡ?

Tiểu kết: Rùa có thể được nhắc đến trong ngôn ngữ Việt Nam đặc biệt là các
câu chuyên dạy trẻ nhỏ với đức tính cần cù siêng năng (đạo đức lớp 1) tức là,
những đức tính rất tốt đẹp. Tuy nhiên xét trong biểu thức khen chê như đang kiểm
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
chứng thì Rùa thường được nhắc đến trong biểu thức chê, với ý nghĩa chê bai nhiều
hơn. Dẫn chứng trên được trích trong một bài viết phản ánh tình trạng con đường
thuộc huyện Đan Phượng huyện Hoài Đức tỉnh Hà Tây về việc “cải tạo, nâng cấp
QL 32 đoạn Nhổn - Sơn Tây dài gần 30 km, với tổng số vốn đầu tư hơn 360 tỷ
đồng được Bộ GTVT phê duyệt vào cuối năm 2004. Đến tháng 8/2005, Ban Quản
lý dự án giao thông 2 thuộc Sở GTVT tỉnh Hà Tây - đại diện chủ đầu tư tiến hành
tổ chức thi công. Nhưng đã hơn 2 năm trôi qua, dự án triển khai quá chậm gây ô
nhiễm môi trường, giảm hiệu quả nguồn đầu tư, mất trật tự an toàn giao thông, và
nhất là bức xúc trong dư luận nhân dân.”
- “Hãy tưởng tượng, trong ba triệu năm liền, con người không tràn ngập trên
trái đất! Dân số loài người tất nhiên có tăng lên, với sự di cư từ châu lục này sang
châu lục khác, nhưng chỉ với một tốc độ chậm như sên. Người ta đã ước tính dân số
thế giới ở đầu thời kỳ đồ đá mới (Neolithic) là mười triệu người.”
CEL (2): Nguồn lương thực và sự phát triển dân số
http://www.a0-th.org/html/index.php?name=News&file=article&sid=82
- 240 Chấp cha chấp chới như quạ vào chuồng lợn.
-
“Dốt như bò”
Một anh học trò ngồi học ra rả suốt đêm. Con bò nằm nghe than thở với con
gà:
- Anh ta bắt đầu đi thi thì mày chết, anh ta thi đỗ thì tao chết. (Ý nói: Ði thi
thì làm gà cúng tổ tiên, thi đỗ thì làm bò ăn khao.)
Con gà nói:
- Không việc gì đâu! Tôi biết: nó học như anh, nó viết như tôi, nhất định nó
không dám vác lều chõng vào trường thi đâu!
Truyện cười dân gian

Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
(Theo Thương Mại)
- Người đông như kiến. (Trích Từ điển mở Wiktionary)
http://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%91%C3%B4ng
Tiểu kết: Đông như kiến là 1 thành ngữ phổ biến rất hay được dùng trong đời
sống hàng ngày của người dân Việt Nam.
Tùy từng trường hợp nó mang trong mình những ý nghĩa khác trong biểu
thức khen chê: Có khi là khen cũng có khi là chê.
- gầy như con mắm.
(Trích Từ điển mở Wiktionary)
http://vi.wiktionary.org/wiki/m%E1%BA%AFm
Cá mắm có đặc trưng là khô, quắt và xấu. Do đó khi đã so sánh với cá mắm
đặc biệt là nhắc đến trong các biểu thức khen chê thì thường mang nghĩa chê.
“Giáo sư Mortimer đã hỏi giáo Kavir, và ông này cho biết có quen một đạo sĩ
tu hành tên Akila Bakhtir vốn thường qua lại nhiều trong dãy Tuyết Sơn và có kiến
thức rộng về những hiền triết ẩn tu nơi đây. Phái đoàn bèn tìm đến đạo sĩ này, đó là
một ông lão “gầy như hạc”, vẻ mặt lúc nào cũng tươi cười.”
Dr. Blair T. Spalding Nguyên Phong dịch
Chương 8 Đời sống siêu nhân loại
http://www.wattpad.com/69389
Tiểu kết: Gầy như hạck tùy từng trường hợp nó mang những nét nghĩa khác
nhau. Để nói về một người không tốt thì đó là biểu thức chê, Nhưng để nói về
tướng mạo của một người tốt hay tài giỏi tjif đó lại không mang nghĩa chê bai
- “Nhiều hợp chất hữu cơ của lưu huỳnh với mùi khó ngửi như các êtyl và
mêtyl mecaptan được dùng làm chất tạo mùi cho khí đốt nhằm dễ dàng phát hiện rò
rỉ. Mùi của tỏi và "mùi hôi như chồn " cũng do các hợp chất hữu cơ chứa lưu huỳnh
gây ra.”
(Trích bách khoa toàn thư mở Wikipedia)
http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_hu%E1%BB%B3nh
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368

nhanh như sóc , nó chui qua cái lỗ để xe chợ vào tiệm
17/2/2008
http://tintuc.datviet.com/forum/archive/index.php/t-78609.html
Tiểu kết: Sóc trong ngôn ngữ Việt được nói đến khi nói về một tốc độ. Năm
trong biểu thức khen.
- Nhũn như con chi chi. - Có thái độ quá khiêm tốn.
http://vi.wiktionary.org/wiki/nh%C5%A9n
- Bản chất anh ấy đâu có tham nhũng. Đấy chỉ là hiện tượng nhất thời. Ngày
anh ấy còn ngồi trên ghế nhân viên chỉ có ham mà không tham. Chỉ có nhũn như
con chi chi đâu dám nhũng nhiễu ai (Nỗi lòng chiếc ghế trống_ Lê Qúy)
http://www.suckhoedoisong.vn/print_preview.asp?
Object=61236714&news_ID=5634143
Tiểu kết: Nhũn như con chi chi sử dụng trong giao tiếp Việt có trường hợp là
khen mà cũng có trường hợp dùng với nghĩa là chê.
- yếu như sên. Yếu lắm.
http://vi.wiktionary.org/wiki/s%C3%AAn
- ốc sên. Loài ốc nhỏ ở cạn, hay bám vào cây cối và những chỗ có rêu ẩm.
Chậm như sên. Chậm quá. Yếu như sên. Yếu lắm.
http://vdict.com/s%C3%AAn,3.html
Tiểu kết: ốc sên được nhắc đến trong ngôn ngữ Việt mang hàm nghĩa chê bai.
2. Một số dạng đặc biệt của biểu thức khen chê (Khác với các biểu thức khen
chê thường gặp)
a) BTKC = Động từ (ĐT) + như + Danh từ chỉ động vật (DTCĐV)
Ăn như gấu ăn trăng
Ăn như hà bá đánh vực
Ăn như hùm đổ đó
Ăn như rồng cuốn
Ăn như tằm ăn rỗi
Cắn nhau như chó với mèo
Chạy như vịt

cái đầu hói, chương 28, Võ Văn Trực)
Tiểu kết: Biểu thức trên đây hàm ý chê bai những mối quan hệ không hòa
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
thuận giữa con người với nhau.
- "Nguyên nhân thì do đây là địa bàn phức tạp, vừa là Ngã tư đầu mối, vừa
có bến xe buýt lại nằm cạnh chợ với một khoảng trống phía trước, khu vực này lâu
nay lại thường là nơi tụ tập bán hàng trên xe thồ, gần đây lại xuất hiện thêm những
dây, sạp quần áo rất rẻ, với giá bảy tám nghìn đồng một chiếc, do đó lại càng tạo
điều kiện để bọn trộm cắp hành nghề.
Nhiều khi cứ thấy xe đến là họ chạy như vịt, nhưng cứ đi một lúc lại kéo về",
ông Hưng nói. (Móc túi “đại náo” Ngã Tư Sở, theo báo điện tử vietnamnet,
28/4/2004)
- Đi trên các đường phố của họ không có cảnh từng đám người đi bộ chạy
như vịt băng qua đường làm cho xe cộ phải thắng gấp đụng nhau giúi giụi.(Giao
thông: cá bé nuốt cá lớn…,Tô Thùy Anh, theo_báo điện tử Thế Giới).
- Có đến 80% học sinh đến học ở trường đều không theo đúng phương pháp
của việc học tập. Phần lớn học lấy có, học từ chương, học như vẹt. Thầy cô cho bài
nào học bài đó, có khi không học nữa, vì thế qua một năm học kiến thức thu vào
chẳng có là bao. (Chống đình công, Nguyễn Thành Quang)
- Tôi và các bạn tôi vẫn không thể sống yên mà không ê a học như vẹt,
những con vẹt ẩn mình chờ “chết”, nhìn thấy rõ “cái chết” trước mắt nhưng vẫn
phải xông vào “bụi mận gai”. (tiếng vẹt hót trong bụi mận gai, Thùy Trang)
theo_báo điện tử Hoa Học Trò.
- Trên bộ chúng bị đánh liên tục do bộ đội địa phương và dân quân du kích,
gây cho chúng thiệt hại phải tiến rẽ dặt. Địch mò vào các làng Tiên Du, Tràng São
bị bẫy đập vào mặt vào ống chân kêu như bò rống không hiểu vũ khí gì nên mãi
đến ngày 17-10, chúng mới tới được thị xã Tuyên Quang.(Chiến thắng Sông Lô
năm 1947 làm thất bại chiến lược đánh nhanh, thắng nhanh của thực dân Pháp –
Nguyễn Hiền)
http://www.baophutho.org.vn/baophutho/vn/website/van-hoa-xa-

Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
bởi vì họ làm như mèo mửa hay mèo rửa mặt. (Mèo – gã Siêu)
http://www.vantuyen.net/index.php?view=story&subjectid=20816
- Và thế là, hàng chục “con xe” lao như thiêu thân cùng tại một thời điểm
nên nếu có một "chú" phơi xác thì "cơm 4 bữa một ngày (thêm 1 bữa trên nóc tủ)"
cũng là chuyện thường ngày ở ngõ huyện... (Cạm bẫy từ blog)_theo An ninh thế
giới.
http://ngoisao.net/News/Choi-blog/2006/12/3B9BB8C2/
b) BTKC = Danh từ (DT) + như + Danh từ chỉ động vật (DTCĐV)
Cổ ngẳng như cổ cò
Mặt đỏ như gà chọi
- Đầu họ trở nên quá to và nặng đè lên trên những cái cổ ngẳng như cổ cò
đang bị quá tải. Một trong số họ bỗng chệnh choạng, làm cho chiếc xe cút kít
nghiêng đi và một thùng rác bị rớt xuống. Rác rưởi và những thứ bẩn thỉu đổ tràn ra
mặt đất. (Quân đội trong bóng đêm – Joseph Kesel)_Truyện tiếng Việt online
- Chàng hầu như không nhận ra chị ta. Mới có mấy hôm mà chị ta đã già sọm
hẳn đi. Cặp mắt thô lố như muốn lòi ra khỏi hốc mắt. Trên cái cổ ngẳng như cổ cò,
nổi rõ một đường gân xanh đang đập mạnh. Những nỗi lo sợ thầm kín đã làm cho
chị ta tiều tụy đến mức ghê gớm như vậy. (VH cổ điển nước ngoài, bác sĩ Zhivago,
dịch giả Lê Khánh Trường).
http://www.vnthuquan.net/truyen/truyentext.aspx?
tid=2qtqv3m3237n4n3ntnmn31n343tq83a3q3m3237n3nnn - 47k –
- Cắt nửa tháng lương vì nhập dữ liệu vào máy thiếu chính xác. Ông trưởng
phòng kế hoạch, mặt đỏ như gà chọi, tay xốc xốc cái cà vạt, gầm gừ:...(truyện ngắn:
Tái sinh, Phong Điệp)
http://www.newvietart.com/index3.896.html
- Bên trong quán, đám nhậu đã đến hồi cao trào, mấy gã trai cởi trần trùng
trục, mặt đỏ như gà chọi đang bắt đầu lớn tiếng. (Truyện ngắn: Tửu địa, Phạm Lưu
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Vũ)