TRƯỜNG ĐẠI HỌC AN GIANG
KHOA SƯ PHẠM
NGUYỄN HOÀN ANH
LỚP DH5C2
KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
NGÀNH NGỮ VĂN
NGHỆ THUẬT MIÊU TẢ
XUNG ĐỘT TƯ TƯỞNG GIỮA HAI
KIỂU NHÂN VẬT PHỤ NỮ QUÝ TỘC
TÀI HOA TRONG TIỂU THUYẾT
HỒNG LÂU MỘNG
Giảng viên hướng dẫn
Ths. PHÙNG HOÀI NGỌC
1 Các tác giả.....................................................................................................trang 12
2 Tác phẩm......................... ......................... ......................... .........................trang 14
Chương III. Nghệ thuật miêu tả xung đột giữa hai kiểu nhân vật phụ nữ quý tộc tài
hoa trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng……………………. ...................................trang 25
1. Những tiền đề nảy sinh xung đột tư tưởng giữa hai kiểu nhân vật phụ nữ quý tộc tài
hoa trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng........................................................................trang 25
1.2 Hiện thực xã hội phong phú, phức tạp thời Mãn Thanh………………...trang 25
1.2 Sự phát triển của tư tưởng dân chủ tự do………………………………..trang 26
2. Nghệ thuật miêu tả xung đột tư tưởng giữa hai kiểu nhân vật phụ nữ quý tộc tài
hoa trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng………………………………………….trang 27
2.1 Xây dựng hệ thống yếu tố làm nổi bật xung đột tư tưởng giữa hai kiểu nhân vật
phụ nữ quý tộc tài hoa………………………………………………….......trang 27
2.1.1 Yếu tố tương đồng…………………………………………..trang 27
2.1.2 Yếu tố tương phản…………………………………………..trang 32
2.2 Độc thoại nội tâm, đối thoại bộc lộ xung đột tư tưởng giữa hai kiểu nhân vật
phụ nữ tài hoa……………………………………………………….………….trang 46
2.3 Mượn lời nhận xét của nhân vật khác để miêu tả xung đột tư tưởng giữa hai
kiểu nhân vật phụ nữ quý tộc tài hoa…………………………………….…….trang 49
2.4 Những bài thơ bộc lộ xung đột tư tưởng giữa hai kiểu nhân vật phụ nữ quý tộc
tài hoa trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng………………………………….…...trang 53
3. Kết quả, ý nghĩa của những xung đột tư tưởng giữa hai kiểu nhân vật phụ nữ quý
tộc tài hoa trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng.......…………………………….…….trang 58
Kết luận…………………………………………………………………….……...trang 61
Phụ lục
Phác thảo chân dung các nhân vật nữ chính trong Hồng lâu mộng………….…….trang 63
Tài liệu tham khảo...................................................................................................trang 79
khao một cuộc sống lý tưởng… Trong Hồng lâu mộng, những khát vọng sâu xa của
con người thời đại và sự biểu hiện nó ra một cách nghệ thuật đã có một cuộc hẹn
hò tuyệt diệu. Nhận xét về nghệ thuật văn chương Hồng Lâu Mộng, Hồng Thu
Phiên trong Hồng lâu mộ
ng quyết vi đã viết “Hồng lâu mộng lập ý mới, bố cục
khéo, từ ngữ đẹp, đầu mối rõ, khởi kết kì, đan cài diệu, miêu tả thật, sắp xếp tài, kể
việc thực, nói tình thiết, đặt tên sát, dùng bút kín, cái tài tình không kể xiết…”
( Tào Tuyết Cần. 1996. Tr.12). Còn Thôi Đạo Di thì lại nhận xét “đối với tôi không
có một tác phẩm văn học nào có thể so tài với Hồng lâu mộng về cách sáng tạo câu
chuyệ
n và nhân vật chân thật, sống động, bền bỉ... Có thể nói, đọc Hồng lâu mộng
không chỉ khiến chúng ta hiểu lịch sử mà còn giúp chúng ta hiểu hiện thực cuộc
sống”. (Phan Thanh Anh. 2006. Tr.131).
Một trong những yếu tố góp phần làm nên thành công của Hồng lâu mộng là
nghệ thuật xây dựng nhân vật. Mỗi nhân vật trong tác phẩm đều có tính cách riêng
không ai giống ai. Có thể nói Hồng lâu mộng đã miêu tả hàng trăm trạng thái tâm
lý củ
a con người, không chỉ miêu tả sự suy tàn của xã hội phong kiến mà còn lột tả
những tâm trạng buồn thương cho thân phận con người. Đáng chú ý ở đây là nghệ
thuật xây dựng hình tượng nhân vật phụ nữ. Chính tác giả đã tỏ bày trong hồi 1 của
tác phẩm “Nay tôi sống cuộc đời gió bụi, không làm nên được trò trống gì. Chợt
nghĩ đến những người con gái ngày trước cùng sống với tôi, so sánh kỹ lưỡng thấ
y
sự hiểu biết và việc làm của họ đều hơn tôi. Tôi đường đường là bậc tu mi; lại chịu
kém bạn quần thoa, thực đáng hổ thẹn! Bây giờ hối cũng vô ích, biết làm thế nào!
Tôi nghĩ trước kia được ơn trời, nhờ tổ, mặc đẹp ăn ngon mà phụ công nuôi dạy
GVHD: Th.s Phùng Hoài Ngọc
SVTH: Nguyễn Hoàn Anh
2
của mẹ cha, trái lời răn bảo của thầy bạn, đến nỗi ngày nay một nghề cũng không
ở Trung Quốc, lan rộng ra Việt Nam và nhiều nước khác trên thế giới. Chúng tôi
xin điểm qua lịch sử nghiên cứu Hồng lâu mộng ở Trung Quốc và Việt Nam .
2.1 THÀNH TỰU NGHIÊN CỨU Ở TRUNG QUỐC
Có thể nói ở Trung Quốc chưa có bộ tiểu thuyế
t nào lại được tranh luận và
gây hứng thú cho các nhà nghiên cứu nhiều như Hồng lâu mộng. Chi Nghiễn Trai
trùng bình Thạch đầu kí các bản Giáp Tuất (1754), Kỉ Mão (1759), Canh Thìn
(1760) được viết ngay khi Tào Tuyết Cần còn sống; có thể xem đây là những tư
liệu nghiên cứu Hồng lâu mộng sớm nhất.
Ban đầu, do quan điểm duy tâm lệch lạc, Hồng học đã đi sai đường, biến
thành những nghiên cứu gán ghép, g
ượng gạo. Các nhà Hồng học chia làm nhiều
trường phái. Phái thứ nhất cho rằng: Hồng lâu mộng hoàn toàn vì Thanh Thái Tổ
và Đổng Ngạc Phi mà sáng tác, đồng thời đề cập đến các danh vương kĩ nữ
đương thời, tiêu biểu cho trường phái này là Vương Mộng Nguyễn và Thẩm Bình
Am. Phái thứ hai lại cho rằng: Hồng lâu mộng là tiểu thuyết chính trị của triều
Khang Hy nhà Thanh, tiêu biểu cho trường phái này là Thái Khiết Dân. Phái thứ
ba thì khẳng
định: những tình tiết trong Hồng lâu mộng đều là việc của Nạp Lan
Thành Đức con trai của tể tướng Minh Châu thời Khang Hi, tiêu biểu cho trường
phái này là Trương Tường Hà…Nhìn chung các trường phái đều cho rằng Hồng
lâu mộng viết về những câu chuyện có thật thời Mãn Thanh.
GVHD: Th.s Phùng Hoài Ngọc
SVTH: Nguyễn Hoàn Anh
3
Sau Ngũ Tứ, các học giả như Thái Nguyên Bồi, Ngô Thế Xương, Du Bình
Bá, Lí Huyền Bà, Cố Hiệt Cương, Chu Nhữ Xương, Ngô Ẩn Dụ, Phan Trọng
Quỳ đặc biệt là Hồ Thích với công trình Hồng lâu mộng giản luận năm 1921 đã
khai sáng phái Tân Hồng học. Từ đây, Hồng học mới trở thành một ngành học
thật sự, có phương pháp khoa học hẳn hoi, xuất phát từ việ
Còn tác giả quyển Lịch sử văn học Trung Quốc tập II thì khẳng định:
“…Thành tựu to lớn của Hồng lâu mộng trướ
c hết thể hiện ở tài xây dựng nhân
vật, và xây dựng rất nhiều nhân vật cùng một lúc…. Những nhân vật đó sống
động, có máu thịt, có cá tính rõ nét. Có một số nhân vật nhà văn chỉ phác họa sơ
qua vài nét nhưng cũng để lại ấn tượng sâu sắc cho người đọc. Đáng chú ý là,
trong Hồng lâu mộng, Tào Tuyết Cần miêu tả nhiều nhất là phụ nữ, mà chủ yếu
lại là những thiếu n
ữ giống nhau hoặc na ná như nhau về độ tuổi, hoàn cảnh
sống, cách sống. Rõ ràng điều đó làm cho việc miêu tả gặp rất nhiều khó khăn.
Nhưng Tào Tuyết Cần không những có thể miêu tả được hết sức rõ ràng cá tính
của từng người, mà đến cả những tính cách gần giống nhau chỉ khác ở những nét
đặc trưng hết sức tinh tế, cũng được ông khắc hoạ rõ ràng tỉ m
ỉ…” ( Nhiều tác
giả. 1997. Tr.676)
Ngày nay, ở Trung Quốc có Sở nghiên cứu Hồng lâu mộng. Chuyên
đăng tải các thông tin nghiên cứu Hồng học thì có 2 tạp chí lớn là Hồng lâu mộng
GVHD: Th.s Phùng Hoài Ngọc
SVTH: Nguyễn Hoàn Anh
4
học san ra hàng quý do ba nhà Hồng học nổi tiếng là Vương Triều Văn, Phùng
Kì Dung, Lí Hi Phàm chủ biên và Hồng lâu mộng nghiên cứu tập san do Sở
Nghiên cứu Văn học thuộc Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc chủ trì. Phân hội
Giang Tô đã xuất bản Bộ tư liệu tham khảo nghiên cứu Hồng lâu mộng, tháng 12
năm 1982 công bố kết quả 10 năm gian khổ hiệu đính, chỉnh lí văn bản
Hồng lâu
mộng của ông Phan Trọng Quỳ, đến năm 1983 lại công bố hồ sơ mới phát hiện
về gia thế Tào Tuyết Cần. Sau đó, Du Bình Bá đã tập hợp các bản Chi Nghiễn
Trai trùng bình Thạch đầu kí gồm hơn 2000 lời bình điểm thành tập tư liệu để
nghiên cứu Hồng lâu mộng. Gần đây, dư luận Trung Quốc lại xôn xao về thông
Hồng lâu m
ộng là đỉnh cao của tiểu thuyết hiện thực.
Cuốn Tác gia tác phẩm văn học nước ngoài trong nhà trường Tào Tuyết
Cần của Nguyễn Thị Diệu Linh do NXB Đại học sư phạm Hà Nội xuất bản năm
2006, bao gồm các nội dung: phần giới thiệu về tác giả Tào Tuyết Cần và quá
trình sáng tác Hồng lâu mộng; 2 bài nghiên cứu của Trần Lê Bảo về Hồng lâu
mộng và Chu D
ịch và Nghệ thuật xây dựng nhân vật chính diện trong Hồng lâu
mộng; 2 bài nghiên cứu của Nguyễn Thị Diệu Linh về Một quan niệm nghệ thuật
về con người trong Hồng lâu mộng và Thực hư với kết cấu không gian và thời
gian của Hồng lâu mộng. Đáng chú ý là phần phụ lục với bài viết Tầm quan
GVHD: Th.s Phùng Hoài Ngọc
SVTH: Nguyễn Hoàn Anh
5
trọng của hồi thứ 5 đối với kết cấu tác phẩm Hồng lâu mộng, đây là một vấn đề
trước đây ít được quan tâm.
Nhìn chung, trong các nghiên cứu ở Trung Quốc và Việt Nam, chúng tôi
chưa đọc được công trình khai thác nghệ thuật miêu tả xung đột tư tưởng giữa hai
kiểu nhân vật phụ nữ tài hoa trong Hồng lâu mộng. Mặt khác các dịch giả Hồng
lâu mộng ở Việ
t Nam chưa chú trọng lắm đến việc dịch nghĩa các bài thơ trong
Hồng lâu mộng để độc giả Việt Nam dễ dàng tiếp nhận.
Chúng tôi sẽ kế thừa, tiếp thu có chọn lọc các thành tựu nghiên cứu của
những người đi trước bằng tinh thần khoa học, thái độ cầu thị và nghiêm túc để đi
sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu đề tài “Nghệ thuật miêu tả xung đột tư tưởng gi
ữa
hai kiểu nhân vật phụ nữ tài hoa trong Hồng lâu mộng”.
3. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
Qua đề này, chúng tôi mong muốn đóng góp một phần công sức nhỏ bé của
mình để người đọc có thể tiếp nhận tác phẩm Hồng lâu mộng một cách toàn diện
nữ tài hoa trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng.
-
Hiểu được ý đồ nghệ thuật của nhà văn khi xây dựng hình tượng người phụ
nữ với những xung đột tư tưởng gay gắt.
- Thấy được “cái tâm” và “cái tài” của tác giả trong quá trình lao động nghệ
thuật chân chính.
- Thiết thực phục vụ cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và học tập văn học
Trung Quốc trong nhà trường.
5. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Đối t
ượng nghiên cứu là bộ tiểu thuyết Hồng lâu mộng của Tào Tuyết Cần
do nhóm Vũ Bội Hoàng dịch được nhà xuất bản Văn học xuất bản năm 1996,
trong đó đi sâu vào nghệ thuật miêu tả xung đột tư tưởng giữa hai kiểu nhân vật
phụ nữ tài hoa trong tác phẩm.
Thế giới nhân vật trong Hồng lâu mộng rất đồ sộ, trong đó có đến 213 nhân
vật ph
ụ nữ, để khảo sát hết số lượng nhân vật này đòi hỏi rất nhiều thời gian và
công sức. Vì thế, trong phạm vi đề tài này, chúng tôi chỉ xin đề cập đến những
nhân vật phụ nữ được dự báo số phận ở hồi thứ 5 của tác phẩm và đi sâu vào
nghệ thuật miêu tả xung đột tư tưởng giữa Lâm Đại Ngọc và Tiết Bảo Thoa -hai
nhân vật phụ nữ
quý tộc tài hoa đại diện cho tư tưởng tự do dân chủ và tư tưởng
bảo thủ phong kiến.
6.PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Trong quá trình tìm hiểu, triển khai đề tài nghiên cứu khoá luận, chúng tôi
đã sử dụng các phương pháp sau:
6.1 PHƯƠNG PHÁP THỐNG KÊ, PHÂN LOẠI
Chúng tôi tiến hành thống kê, phân loại những chi tiết thể hiện sự xung đột
tư tưởng giữa các nhân vật phụ nữ để tìm ra ý đồ nghệ thuật của tác giả
.
Chương I. Cơ sở lý luận
1. Nhân vật trong tác phẩm văn học và xung đột tư tưởng của nhân vật trong tác
phẩm văn học
2. Các biện pháp xây d
ựng nhân vật
Chương II. Vài nét về tác giả, tác phẩm
1. Các tác giả
1.1 Tào Tuyết Cần
1.2 Cao Ngạc
2. Tác phẩm
Chương III. Nghệ thuật miêu tả xung đột giữa hai kiểu nhân vật phụ nữ quý tộc
tài hoa trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng
1. Những tiền đề nảy sinh xung đột tư tưởng giữa hai kiểu nhân vật phụ nữ quý
tộc tài hoa trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng
1.2 Hiện th
ực xã hội phong phú, phức tạp thời Mãn Thanh
1.2 Sự phát triển của tư tưởng dân chủ tự do
2. Nghệ thuật miêu tả xung đột tư tưởng giữa hai kiểu nhân vật phụ nữ quý tộc
tài hoa trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng
2.1 Xây dựng hệ thống yếu tố làm nổi bật xung đột tư tưởng giữa hai kiểu
nhân vật phụ nữ quý tộc tài hoa
2.1.1 Yếu tố tươ
ng đồng
GVHD: Th.s Phùng Hoài Ngọc
SVTH: Nguyễn Hoàn Anh
8
2.1.2 Yếu tố tương phản
2.2 Độc thoại nội tâm, đối thoại bộc lộ xung đột tư tưởng giữa
hai kiểu nhân vật phụ nữ tài hoa
2.3 Mượn lời nhận xét của nhân vật khác để miêu tả xung đột tư tưởng giữa
cho nên nhân vật trong tác phẩm văn học là nhân vật của liên tưởng,
tưởng tượng chứ không phải hữu hình như trong điêu khắc, hội hoạ hay điện ảnh,
sân khấu. Qua ngôn từ, người đọc tưởng tượng và hình dung nhân vật theo khả
năng liên tưởng của mình. Khả năng và đặc điểm liên tưởng của mỗi người
không giống nhau nên nhân vật trong tác phẩm văn học được cảm nhận c
ũng
không giống nhau hoàn toàn. Mặt khác, do hình tượng nhân vật trong tác phẩm
văn học là hình tượng thời gian cho nên nhân vật trong tác phẩm văn học là nhân
vật quá trình. Do đó, muốn tiếp nhận người đọc phải hồi cố, nhớ lại những gì xảy
ra cho nhân vật trước đó.
Ý nghĩa của nhân vật thể hiện ở khả năng biểu đạt của nó trong tác phẩm.
Sáng tạo ra nhân vật, nhà văn nhằm thể
hiện những cá nhân xã hội nhất định và
các quan niệm về các nhân vật đó trong mối quan hệ xã hội. Mỗi nhân vật xuất
hiện sẽ mang theo tiếng nói của nhà văn về con người, cuộc đời. Qua mỗi nhân
vật, ta không chỉ hiểu một số phận, một cuộc đời mà còn hiểu ý nghĩa cuộc đời
đằng sau số phận đó.
Cho nên, không thể đánh giá, nhận xét nhân vật như những con ng
ười bằng
xương bằng thịt ngoài đời mà phải đánh giá khái quát nghệ thuật mà nó thể hiện.
Tức là phải xem xét nhân vật trong tác phẩm văn học ở góc độ thẩm mỹ chứ
không phải như một hiện tượng xã hội học.
Sức sống của nhân vật ngoài tính sinh động của sự miêu tả còn chính là ý
nghĩa điển hình mà nó khái quát. Cho nên, những nhân vật xây dựng thành công
và có sức sống lâu bền đề
u là những nhân vật có giá trị điển hình sâu sắc. Hay
nói khác hơn, đó là những nhân vật không chịu nằm yên trên trang sách mà đã
bước ra giữa cuộc đời, đó là những nhân vật đã làm cho tên tuổi nhà văn trở
thành bất tử.
Nhân vật văn học còn được thể hiện qua những mâu thuẫn, xung đột, sự
đồng tiền, tôn giáo; các xung đột hiện đại thường xoay quanh xung đột giữa cách
mạng và phản cách mạng, giữa cái tố
t và cái xấu, giữa cái thiện và cái ác.
Xung đột có thể có nhiều phạm vi cấp độ khác nhau: xung đột nội tâm,
xung đột tư tưởng, xung đột giữa các tính cách và hoàn cảnh, xung đột giữa các
lực lượng xã hội, …
Một tác phẩm văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng nếu không
có xung đột thì sẽ trở nên rất nhạt nhẽo.
Nhân vật trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng tất nhiên cũng mang những đặc
điểm nh
ư thế. Vì vậy, việc tìm hiểu nghệ thuật miêu tả xung đột tư tưởng giữa
hai kiểu nhân vật phụ nữ quý tộc tài hoa là một thao tác cắt ngang hệ thống nhân
vật phụ nữ tài hoa trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng để thấy được nghệ thuật miêu
tả tinh vi cũng như ý nghĩa xã hội rộng lớn mà tác giả đã gửi gắm vào đó. Công
việc này phải đượ
c xem xét từ góc độ thẩm mỹ và được đúc kết từ những chi tiết,
những lớp độc thoại nội tâm, đối thoại…biểu hiện xung đột tư tưởng giữa hai
kiểu nhân vật phụ nữ quý tộc tài hoa rồi từ đó khái quát lên thành ý nghĩa, tư
tưởng của tác giả trong tác phẩm.
GVHD: Th.s Phùng Hoài Ngọc
SVTH: Nguyễn Hoàn Anh
11
2. CÁC BIỆN PHÁP XÂY DỰNG NHÂN VẬT
Như đã nói
ở trên, xung đột sẽ góp phần thể hiện nhân vật. Do đó, các biện
pháp xây dựng nhân vật vừa nêu trên cũng có thể được vận dụng để miêu tả xung
đột hay xung đột tư tưởng của nhân vật trong tác phẩm văn học.
GVHD: Th.s Phùng Hoài Ngọc
SVTH: Nguyễn Hoàn Anh
12
CHƯƠNG II
VÀI NÉT VỀ TÁC GIẢ, TÁC PHẨM
1 TÁC GIẢ
1.1 TÀO TUYẾT CẦN
Tào Tuyết Cần tên thật là Tào Triêm (chữ Triêm có bộ “vũ” trên đầu,
nghĩa là đầm đìa). Ngoài ra còn có ba lối xưng hô: Mộng Nguyễn (mơ Nguyễn),
Cần Phố (vườn rau cần) và Cần Khê (suối rau cần) trong đó cái nào là tự, cái nào
là hiệu, ý kiến các học giả còn chưa thống nhất.
Tư liệu về Tào Tuyết Cần rất thiếu thốn. Năm sinh và n
ăm mất của ông vẫn
còn là một câu hỏi đối với các nhà nghiên cứu, có ý kiến cho rằng ông sinh trong
khoảng năm 1715 đến năm 1724 và mất trong khoảng năm 1762 đến năm 1763,
ngoài 40 nhưng chưa đến 50 tuổi.
Tổ tiên xa xưa của ông là người Hán, sau đó vì nhiều lý do đã nhập tịch Mãn
Châu. Do vậy, trong tiểu sử của ông có ý kiến nói ông là người Hán, lại có ý kiến
nói ông là người Mãn Châu. Phụ thân của ông là Tào Ngung hay Tào Thiếu cũng
vẫn còn là m
ột câu hỏi treo lơ lửng. Câu đố về thân thế Tào Tuyết Cần càng tăng
thêm màu sắc bí ẩn cho Hồng lâu mộng thậm chí đã gây ra mối hoài nghi của
một số người về bản quyền tác giả.
Tuy nhiên có điều chắc chắn rằng từ đầu đời Thanh cho đến thế hệ Tào
SVTH: Nguyễn Hoàn Anh
13
Công tử Tào Tuyết Cần chào đời vào khoảng những năm 1715-1724, nghĩa
là còn quá nhỏ để có thể tận hưởng vinh hoa phú quý. Đến khi trưởng thành,
Tuyết Cần đã nhận ra sự suy vong của dòng họ. Vinh hoa, phú quý, tiền bạc,
danh vọng trôi qua đời ông như một giấc mộng ngắn ngủi nhưng oái oăm thay
vẫn đủ sức ám ảnh tâm hồn nhạy cảm của ông đến suốt cuộc đời. Lúc này, gia
đình Tào Tuyế
t Cần sống nghèo khổ ở ngoại ô Bắc Kinh. Ông đã phải làm đủ
nghề như dạy học, vẽ tranh để kiếm sống. Tương truyền Tào Tuyết Cần còn là
một hoạ sĩ rất tài hoa. Tào Tuyết Cần từng kết bạn với hai anh em Đôn Mẫn và
Đôn Thành, coi họ như những người bạn tri âm tri kỉ. Tuyết Cần đã uống rượu,
ngâm thơ với anh em Đôn Mẫ
n và Đôn Thành. Đáng tiếc thơ của Tuyết Cần đều
thất lạc hết. Song, qua các bài thơ anh em họ Đôn để lại ta có thể hình dung một
Tào Tuyết Cần với tâm trạng “tài cao, phận thấp”, cuộc đời chìm nổi nhưng
phóng khoáng. Những năm tháng “chạy ăn từng bữa” cay đắng ấy đã sản sinh ra
một tài năng văn học lớn cho cuộc đời.
Tào Tuyết Cần viế
t Hồng lâu mộng khi cả nhà đã phải sống cảnh rau cháo
qua ngày. Quá trình sáng tác Hồng lâu mộng ra sao khó lòng mà biết được. Chỉ
thấy trong hồi thứ nhất của tác phẩm viết “phi duyệt thập tải, tăng san ngũ thứ”
(viết trong vòng 10 năm và 5 lần thêm bớt sửa chữa), “tự tự khán lai giai thị
huyết, thập niên tân khổ bất tầm thường” (mỗi chữ xem ra đều là máu, mười n
ăm
cay đắng chẳng tầm thường). Ông đã dâng tất cả tâm huyết cho đến sinh mệnh
của mình cho bộ tiểu thuyết này. Chỉ tiếc rằng mới viết được 80 hồi Thạch đầu kí
thì Tào Tuyết Cần đã qua đời trong bệnh tật nghèo túng chẳng bao lâu sau cái
chết của đứa con trai độc nhất. Tào Tuyết Cần chết, không còn con cái, chỉ duy
nhất một người vợ nghèo goá bụa, tiền nong cũng ch
nhau đọc dưới dạng bản thảo viết tay.
Năm Càn Long thứ 56 (1791), Trình Vĩ Nguyên và Cao Ngạc lần đầu tiên
cho in bằng chữ rời để xuất bản, tên sách đổi thành Hồng lâu mộng tăng lên đến
120 hồi (gọi là bản Trình A), n
ăm sau sửa chữa và in lại (gọi là bản Trình B).
Mãi về sau người ta mới khảo chứng ra rằng 40 hồi sau là do Cao Ngạc viết nối.
Hồng lâu mộng in ra, giá bán lên đến vài chục lạng bạc nhưng thiên hạ tranh
nhau mua. Người ta thích thú vừa đọc vừa khen hay, ca ngợi là tác phẩm hay
nhất không có gì hay hơn trong làng tiểu thuyết, là vì người ta đã chán ngấy Kinh
học gượng gạo thời Càn Long- Gia Khánh. Mặt khác, do sự hấp dẫn của cấu t
ứ
nghệ thuật tự nhiên, thoải mái, hình tượng nhân vật đầy đặn, tư duy thâm trầm
bén nhạy, cảm thụ chân thật tế nhị và ngôn ngữ văn học đẹp đẽ của Hồng lâu
mộng nên người ta ngang nhiên chế giễu Kinh học, khẳng định Hồng lâu mộng
mới là văn học thật sự.
Hồng lâu mộng được yêu thích như vậy nên có ngót 40 bộ sách vi
ết tiếp như
Hậu Hồng lâu mộng, Hồng lâu mộng bổ, Hồng lâu viên mộng…và có đến hơn 20
bộ phỏng tác như Kính hoa duyên, Thuỷ Thạch duyên… Đương nhiên Hồng lâu
mộng cũng vấp phải sự phỉ báng và chống đối của các thế lực bảo thủ nhân danh
bảo vệ đạo đức xã hội phong kiến. Hoặc vu khống Hồng lâu mộng là sách hối
dâm, hoặ
c nguyền rủa Tào Tuyết Cần và hậu duệ của ông chịu quả báo. Mấy
triều vua từng ra lệnh cấm và huỷ Hồng lâu mộng.
Không gì ngăn được ảnh hưởng xã hội rộng lớn của Hồng lâu mộng. Tác
phẩm ấy vẫn sống mãnh liệt trong lòng xã hội Trung Hoa và đến năm Càn Long
thứ 58 (1793) thì được truyền sang Nhật Bản và nhiều nước Đông Nam Á, cuối
cùng vươn xa ra thế
giới như ngày nay.
2.2 SỬ DỤNG HÌNH THỨC TRUYỀN KỲ, TƯ TƯỞNG ĐỊNH MỆNH
Chỉ vì chưa trả được ơn bón tưới cho nên trong lòng nó vẫn mắc víu, khi nào
cũng cảm thấy như còn vương vấn một mối tình gì đây. Gần đây, Thần Anh bị lửa
trần rực cháy trong lòng, nhân gặp đời thái bình thịnh vượng muốn xuống cõi
trần để qua kiếp ả
o duyên, nên đến trước mặt vị tiên Cảnh Ảo ghi sổ, Cảnh Ảo
liền hỏi đến mối tình bón tưới, biết chưa trả xong, muốn nhân đó để kết liễu câu
chuyện. Nàng Giáng Châu nói: Chàng ra ơn mưa móc mà ta không có nước để
trả lại. Chàng đã xuống trần làm người, ta cũng phải đi theo. Ta lấy hết nước
mắt của đời ta để trả lại cho chàng, như thế mới trang tr
ải xong!. Từ đó dẫn đến
câu chuyện tình duyên đầy nước mắt rồi lại chấm dứt như sự trả nợ một kiếp
phong trần. Gạt ra ngoài tư tưởng duy tâm định mệnh thì đây cũng chỉ là một
biện pháp kết cấu được ưa chuộng ở Trung Quốc nói riêng và Phương Đông nói
chung.
Thật ra, mộng ảo trong Hồng lâu mộng chỉ là sự hiệ
n thực hoá cõi tâm linh
con người. Những yếu tố hoang đường tạo nên cái khung của bức tranh xã hội
Trung Quốc thế kỉ XVIII, là vật cống của tác giả cho những đòi hỏi của thời đại
mình. Những chuyện hoang đường không có gì là thần bí, nó đem lại cho chúng
ta bí quyết để hiểu cái vũ trụ quan vốn có của người Trung Quốc thế kỉ XVIII.
Như vậy, có thể thấy việc sử dụng hình thứ
c truyền kì và tư tưởng duy
tâm định mệnh trong Hồng lâu mộng chỉ là phương tiện chứ không phải là cứu
cánh. Có nghĩa là tác giả đã sử dụng hình thức truyền kì, tư tưởng định mệnh duy
tâm như một phương tiện nghệ thuật chứ không phải muốn tuyên truyền cho tư
tưởng duy tâm, định mệnh thần kì ấy. Vì vậy, bản thân Hồng lâu mộng vẫn được
đánh giá là một tiểu thuyết hiện thực xuất sắc và được xếp vào đỉnh cao của tiểu
thuyết Minh-Thanh.
2.3 CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC NGHIÊM NHẶT TRONG HỒNG LÂU
MỘNG - ĐỈNH CAO CỦA TIỂU THUYẾT MINH THANH
vật “lý tưởng” như Lâm Đại Ngọc vừa xinh đẹp, tài hoa vừa đa tình đa cảm, dám
yêu và sống hết mình cho tình yêu…cũng còn mang nh
ững nét chưa tốt như thích
châm chọc người khác mà nhân vật Tương Vân đã phê phán “Nếu mình quả giỏi
hơn, cũng không nên gặp người nào trêu chọc người ấy” (hồi 20 ) và tính cách
kiêu kì, cô độc của Đại Ngọc đã làm phật lòng không ít bậc “bề trên” và tạo nên
sự oán ghét cho nhiều kẻ “bề dưới”. Còn như nhân vật Phượng Thư vốn mang
bản chất trục lợi, xảo quỵêt độc ác nhưng l
ại xinh đẹp, ăn nói khéo léo và cũng có
những nét tính cách tốt như biết trắc ẩn đối với những người nghèo như Già Lưu,
yêu quý và ủng hộ Đại Ngọc, xót thương Tình Văn. Một người mưu toan thâm
hiểm như Phượng Thư mà cũng có lúc thốt ra câu cảm thương người khác “Cô
nhắc đến Tình Văn, tôi cũng thương cho nó! Con bé ấy mặt mũi thân hình đều
khá, chỉ có mồm miệng sắc sả
o. Thế rồi không biết bà Hai nghe lời bịa đặt ở đâu
làm cho nó phải chết” (hồi 101)… Rõ ràng, nhân vật trong Hồng lâu mộng
không đơn điệu, một chiều mà hết sức đa dạng phức tạp như chính con người
trong cuộc sống hiện thực vậy.
Có thể khái quát những đặc điểm nghệ thuật nổi bật của Hồng lâu mộng như
sau:
Thứ nhất, trong khi miêu tả, tác giả đã bám sát đời sống hàng ngày, miêu tả
một cách chi tiết, cụ thể, không tô vẽ, cường điệu. Nếu trong Tam quốc diễn
nghĩa, Thuỷ hử, Tây du,…con người và sự việc đều ít nhiều mang nét khác
thường, kì lạ thậm chí phi thường thì trong Hồng lâu mộng cuộc sống diễn ra rất
bình thường như nó vốn có. Nếu như trong Tam quốc, Thuỷ hử, Tây du,…các s
ự
việc thường được rút ngắn lại thì trong Hồng lâu mộng bức tranh cuộc sống
dường như được trải rộng ra với đầy đủ chi tiết vụn vặt của nó. Có thể nói sức
hấp dẫn của Hồng lâu mộng không phải bắt nguồn từ những mẩu chuyện ly kỳ,
những biến cố rùng rợn, những con người phi thường như trong các tiể
thay đổi, từ đầu đến cuối đều theo sát sự thực không có thêm bớt tô vẽ chút nào,
không vì chiều lòng người mà xuyên tạc sự thật…”. Chính quan niệm hiện thực
đó qua ngòi bút điêu luyện của tác giả đã đưa Hồng lâu mộng lên một đỉnh cao
của chủ ngh
ĩa hiện thực như Lỗ Tấn đã nhận xét “là một tác phẩm hiện thực
không tô vẽ”.
Bên cạnh đó nhân vật trong Hồng lâu mộng cũng được Tào Tuyết Cần dụng
tâm xây dựng rất thành công. Có thể nói hệ thống nhân vật trong Hồng lâu mộng
rất đông đúc nhưng mỗi người một vẻ không ai giống ai. Các nhân vật điển hình
có khả năng bước ra từ trang sách và
đi vào cuộc đời, và có thể đại diện cho một
loại người nào đó trong xã hội, như Đại Ngọc được dùng để chỉ những cô gái đa
sầu, đa cảm, kiêu kì và cô độc, Phượng Thư là loại nàng dâu kiêm quản gia xinh
đẹp… Có một số nhân vật chỉ phác họa đơn sơ mà để lại ấn tượng hết sức sâu sắc
cho người đọc như Chân Bảo Ngọc, Bồi Dính... Đặc bi
ệt là phần đông các nhân
vật phụ nữ tuổi tác suýt soát nhau, môi trường sống, quá trình giáo dục cũng
tương tự mà tính cách lại khác xa nhau như Đại Ngọc khác Bảo Thoa, Phượng
Thư khác Thám Xuân…Đồng thời tác giả cũng chú trọng việc miêu tả các nhân
vật có tính cách gần giống nhau nhưng biểu hiện khác xa nhau. Ví dụ như tính
kiêu kì của Đại Ngọc khác xa Diệu Ngọc - một người nhập thế còn một người
xuất thế
, hay tính ôn hoà của Bình Nhi lại khác với tính ôn hoà của Tập
Nhân…Không chỉ nhân vật chính được tập trung miêu tả mà các nhân vật khác
cũng hiện lên rõ ràng, có xương có thịt, có dáng dấp riêng, có lời ăn tiếng nói
riêng không lẫn với ai. Đối với cô thiếu nữ đa sầu đa cảm như Lâm Đại Ngọc thì
Tào Tuyết Cần tập trung bút lực đã đành. Nhưng dưới ngòi bút của ông, ngay cả
những cô nữ tì chẳng được học hành gì cũ
ng được thể hiện đẹp đẽ và cảm động,
đó là Tử Quyên biết vì nỗi bất hạnh của người khác mà đau khổ, là Tình Văn vì
Ngọc, rồi khi nghe Bảo Ngọc dùng lời trong truyện Tây Sương để nói với mình
cô lại nổi ngay cơn giận lên và khóc… Ngoài ra, việc miêu tả tâm lý còn được
triển khai bằng những thủ pháp độc đáo như mượn hàng loạt những giấc mộng để
diễ
n tả tâm lý yêu đương không nói nên lời hoặc thông qua độc thoại nội tâm của
nhân vật (giấc mộng của Đại Ngọc ở hồi 82 thấy mình bị bắt về miền Nam lấy
chồng, giấc mộng của Diệu Ngọc thấy mình bị vương tôn công tử đến ép
duyên…). Tóm lại, ở Hồng lâu mộng việc miêu tả tâm lý nhân vật thông qua
ngôn ngữ và hành động đều sắc nét hơn những bộ tiểu thuy
ết trước kia. Đó là
bước tiến bộ mới trên con đường phát triển của tiểu thuyết hiện thực.
Thứ ba, kết cấu đồ sộ nhưng rất tập trung. Tuy còn có hạn chế như những sự
kiện ở 80 hồi đầu tản mạn rời rạc mà ở 40 hồi cuối lại quá dồn nén. Nhưng nhìn
chung kết cấu Hồng lâu mộng vẫn được đánh giá là đặ
c sắc. Và kết cấu ấy đã thể
hiện rất rõ tài năng của tác giả: có thể chỉ mô tả câu chuyện 8 năm của một gia
đình mà đạt đến quy mô của những tác phẩm viết về câu chuyện kéo dài 100 năm
của ba nước, hơn thế nữa kết cấu ấy còn rất tập trung. Tác giả đề cập đến mọi
mặt của đời sống gia đình họ
Giả từ chuyện giàu sang phú quý, ăn tiêu xa xỉ đến
chuyện tranh quyền đoạt lợi, dâm ô trác táng của bọn thống trị thậm chí đến cả số
phận dáng thuơng của những a hoàn, đầy tớ…nhưng bao giờ cũng xoay quanh
câu chuyện tình duyên Giả Bảo Ngọc- Lâm Đại Ngọc. Câu chuyện tình ấy là cái
mạch ngoài dễ nhận thấy. Nhưng tác phẩm còn được liên kết bởi những mạch
ngầ
m ngàn dặm làm cho một dấu vết, một sự việc có khi lờ mờ cũng có đầu mối
của nó. Ví dụ như cái chết của Đại Ngọc rất có thể là do mẹ con Bảo Thoa đầu
độc dần dần chứ không phải đơn thuần do u uất mà chết. Mặc dù tác giả không
nói rõ nhưng dựa vào một số chi tiết ta có thể suy đoán. Từ đầu Bảo Thoa vốn
không ưa Đại Ngọ
Tất cả những điều đó đã góp phần đưa Hồng lâu mộng lên vị trí đỉnh cao của
tiểu thuyết hiện thự
c Minh-Thanh.
2.4 VAI TRÒ DỰ BÁO CỦA HỒI THỨ NĂM ĐỐI VỚI SỐ PHẬN
CÁC NHÂN VẬT PHỤ NỮ TRONG HỒNG LÂU MỘNG- MỘT CÁCH
GIỚI THIỆU NHÂN VẬT
Năm hồi đầu của tiểu thuyết Hồng lâu mộng giữ một vai trò hết sức quan
trọng đối với toàn bộ kết cấu của tiểu thuyết, trong đó không thể không kể đến vai trò
dự báo cũng như tóm t
ắt của hồi thứ năm đối với số phận của các nhân vật phụ nữ
trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng.
Giấc mộng “chơi cõi ảo” của Giả Bảo Ngọc trong hồi thứ năm không chỉ đơn
thuần là một giấc mộng duy tâm, huyền hoặc mà thông qua giấc mộng ấy với những
bài thơ ngắn ngủi trong Chính sách, Phó sách và Hựu phó sách cuộ
c đời của những
người đẹp thành Kim Lăng đã được giới thiệu đến người đọc. Từ Hồi thứ 5, người
đọc có thể dự đoán, biết được những sự kiện xảy ra với các nhân vật phụ nữ trong
toàn bộ tiểu thuyết.
Hựu phó sách viết về số phận của Tình Văn và Tập Nhân - hai a hoàn thân tín
của Bảo Ngọc. Hãy xem bài thơ viết v
ề Tình Văn:
Trăng thanh khó gặp, mây đa sắc dễ tan
Tâm hồn ví như trời cao, thân phận lại thấp hèn
Phong lưu, khéo léo khiến người ghen ghét
Thọ yểu khác nhau đều bị phỉ báng
Công tử đa tình chỉ than phiền.
Bài thơ này đã dự báo toàn bộ cuộc đời, số phận và những biến cố mà cô a hoàn xinh
đẹp đã trải qua, rõ ràng ở những hồi sau ta bắt gặp một hình ảnh Tình Văn xinh đẹ
p,
không hạnh phúc của Bảo Thoa và sự ra đi khỏi chốn trần thế thị phi của Bảo Ngọc.
Ba nhân vật chính trong bốn câu thơ, Đại Ngọc và Bảo Thoa ở thế đối x
ứng với hai
vị trí đầu và cuối bài thơ, Bảo Ngọc ở giữa. Ở đây, như ngầm báo hiệu một cuộc
xung đột giữa hai người phụ nữ ấy và kết quả tất yếu diễn ra sẽ là bi kịch cho cả ba
người.
Những bài thơ tiếp theo trong Chính sách lần lượt đề cập đến việc Nguyên
Xuân được là vương phi vinh hiển nhưng chết sớm trong n
ước mắt, Thám Xuân sáng
suốt tài cao phải lấy chồng xa đau khổ một đời, Tương Vân côi cút những tưởng tìm
được hạnh phúc nào ngờ chồng mất sớm, Diệu Ngọc thích trong sạch mà cuối cùng
phải bước ra khỏi cửa tu hành nhuốm vào bùn nhơ của bọn bắt cóc, Nghênh Xuân lấy
phải họ Tôn vũ phu mới tròn một năm đã chết trong uất ức, Tích Xuân chán đời
nương nhờ cửa Phật, Phượ
ng Thư tài ba cuối cùng cũng mất mạng, Xảo Thư bị anh
và cậu ép gả cuối cùng được bà già nhà quê Lưu lão lão cưu mang, Lý Hoàn goá bụa
được hưởng chút vinh hiển từ con trai…
Bên cạnh đó, Hồng lâu mộng thập nhị khúc cũng góp phần dự báo cuộc đời các
nhân vật chính trong tiểu thuyết. Khúc giáo đầu nói về những kẻ si tình nói chung.
Khúc thứ nhất “Chung thân ngộ”, một lần nữa Đại Ngọc và Bảo Thoa được
đặt trong
thế đối xứng cây-ngọc-vàng để cuối cùng là bi kịch tình yêu của Đại Ngọc và bi kịch
hôn nhân của Bảo Thoa. Khúc thứ hai “Uổng ngưng mi” như lời dự báo, thở than cho
mối tình đầy nước mắt của Bảo Ngọc và Đại Ngọc. Khúc thứ ba “Hận vô thường”
nói về tâm tính nàng Đại Ngọc nhạy cảm và kiêu kì, đồng thời báo trước cái chết non
nớt của cô gái yếu đuối, cô độc này. Khúc th
ứ tư “Phân cốt nhục” báo trước đường
đời của Thám Xuân: lấy chồng xa xôi, ra đi mà cõi lòng tan nát. Khúc thứ năm “Lạc
trung bi” viết về Tương Vân mồ côi, bất hạnh nhưng phóng khoáng, tài hoa, ngỡ đâu
GVHD: Th.s Phùng Hoài Ngọc
nhân vật trên, luận văn chỉ chọn đi sâu tìm hiểu xung đột tư tưởng giữa cặp nhân vật
Đại Ngọc- Bảo Thoa mà như ở trên đã nói: họ luôn được sắp xếp trong một thế đối
xứ
ng, đối đầu với nhau để rồi dẫn tới bi kịch không lối thoát.
2.5 HỆ THỐNG XUNG ĐỘT ĐƯỢC MIÊU TẢ TRONG HỒNG LÂU MỘNG
Người Trung Quốc vẫn gọi Hồng lâu mộng là thiên hạ đệ nhất tình thư nhưng
nói như thế không có nghĩa rằng Hồng lâu mộng chỉ đơn thuần là một tiểu thuyết
tình yêu viết về chuyện tình tay ba ly kỳ giữa Đại Ngọc, B
ảo Ngọc và Bảo Thoa.
Mối duyên tiền định của Giáng Châu và Thần Anh là một sợi dây xuyên suốt tác
phẩm nối kết bao nhiêu sự kiện bề bộn lại với nhau. Nhưng bao trùm lên thiên tiểu
thuyết ấy là một ý nghĩa xã hội rộng lớn dưới thời phong kiến Mãn Thanh đang trên
đà thoái trào. Rõ ràng Hồng lâu mộng chứa đầy những xung đột và như đã nói ở trên
những mâu thuẫn xung đột ấy làm nên ý nghĩ
a của tác phẩm để nó vượt lên trên giới
hạn của sự nhạt nhẽo tầm thường trở thành đỉnh cao của tiểu thuyết hiện thực Trung
Quốc.
Hồng lâu mộng được kết cấu theo lối tự nhiên như cuộc sống nên những xung
đột được miêu tả trong tiểu thuyết cũng chằng chịt và đan xen vào nhau rất chân
thực. Có cả những xung đột trong nội bộ mộ
t giai cấp, những xung đột giữa các giai
cấp khác nhau, có cả xung đột về mặt tư tưởng, xung đột về mặt nhận thức hành
động, có cả xung đột quyền lợi và xung đột quyền lực…Tất cả tạo nên một bức tranh
Copyright: Tài liệu đại học ©